NEHCUL-BELAGA

1CI XUTBE
 imam Alinin (eleyhis-salam) semanin ve yerin yaradilishinin, Ademin xilqetinin bashlangicinin xatirlandigi xutbelerindendir.


Butun danishanlarin medh etmekde ve oymekde aciz qaldigi Allaha hemd olsun! Onun nemet ve bexshishlerini saymaq isteyenler, sayib qurtara bilmezler. chalishanlar Onun nemetlerinin haqqini qaytara bilmezler. O, ele bir me`buddur ki, derin dushunceliler bele Onu derk ede bilmezler. eql ve fikir deryasina dalanlar (dushunce denizine bash vuranlar) Onun zatinin esline vara bilmezler. (Vucudu mumkun olan Onun zatinin heqiqetlerini nece derk ede biler?) O, ele bir me`buddur ki, sifetlerini ehate ede bilen hudud yoxdur. (Onun hech bir sifeti zatina elave deyil ki, mehdud olsun.) Ne de Onun movcud ve sabit (Onda mehdudlashan, ozelleshen ve Onun butun sifetlerini ehate eden) sifeti vardir. Onun uchun mueyyen edilmish zaman da yoxdur. Ne de Onun uchun uzun muddet vardir. Mexluqati oz qudreti ile yaratdi. Kulekleri oz merhemet ve mehribanligi ile esdirdi. Yerin hereketini, titreyishlerini neheng dashlar ve ezemetli daglarla mohkemlendirdi.

Dinin esasi (Allaha sitayishin sebebi) Onu tanimaqdir. (BilinmAlidir ki, varliqlari yaradan Odur.) Allahi tanimagin kamali Onu tesdiqleyib Ona teref yonelmekdir. Tesdiq etmeyin kamali tovhid ve Onu tek bilmekdir. Tovhidin kamali emelleri Onun uchun xalis etmekdir. ixlasin kamali Onun zatina elave olunmush sifetin tesevvur edilmemesidir. chunki her bir sifet vesf olunandan ayri oldugunu gosterir. Her vesf olunan ise sifetden ayri olduguna delalet edir. (Buna gore de) Allahi vesf eden (Onun zatina elave olunmush sifetle vesf ederse) Onun uchun her hansi bir benzer ve tay bilmish, ([vacib-ul-vucud] olmaqda bashqa movcudu Ona tay tutmush olar). Bashqasini Ona tay bilen ikiliye dushmush olar. ikiliye dushen ise Onun bolunub-parchalana bileceyine inanmish olar Onun bolune bileceyine inanan her kes Onu tanimir. Onu tanimayan Ona dogru ishare eder. Ona ishare eden Onu mehdudlashdiraraq chevreleyer. (Onun uchun hedd ve nehayet yaradar.) Onu mehdud hesab eden Onu sayar. (Onu ozunden xaricde say vahidine chevirer.) [Nededir?] sualini veren ise Onu neyinse daxilinde yerleshdirer. (Onun uchun yer ve mekan secher.) [Neyin ustundedir?] deye sorushan bezi yerleri Ondan bosh hesab

Allah-teala hemishe olmushdur, sonradan emele gelmish ve yeni yaranmish deyil. Yoxdan var olmayan bir varliq ve movcuddur. Her sheyle yanashi olmadan onlarladir. (belelikle, O, her bir sheyledir. Yeni, her bir shey Onunla dirchAlib, movcud olub.) Her bir sheyden ferqlidir, amma onlardan kenar, ayri deyil. ish gorendir, Ondan ish hasil olur, amma bu, ne haldan-hala kechme, ne hereket ve ne de alet menasinda deyil. (eger alet vasitesile ish gorerse, demek Onun ozunden bashqasina ehtiyaci var. Ehtiyac ise noqsandir. Vucudu vacib olanin noqsanli olmasi qeyri-mumkundur. Buna gore de zaten gozu olmadan) gorendir.


Yaratdiqlarindan hech biri olmayarken de goren idi. Onunla uns tutmaq (aramliq tapmaq uchun) ve yoxlugundan dehshete gelmemek uchun uns tutulan ve aramlashdiran (eminlik elde olunacaq bir shey) olmadigi halda da tek ve vahid idi. (indi ki, Onu tanidin, qisacasi bil ki, Odur tam qudret sahibi olan Allah ki,) fikir ve dushunceden istifade etmeden, hech bir tecrube ve sinaqdan faydalanmadan, ozunde hech bir hereket yaratmadan ve iztirabli, narahat nefsin seyleri olmadan mexluqati yaratdi. Her bir sheyi yoxdan ve hechlikden oz vaxtinda varliga chevirdi (meslehet olan anda onlara varliq libasi geydirdi) ve onlarin muxtAliflikleri arasinda uygunluq yaratdi ve tebietlerini sabitleshdirdi. (Her bir telebat ve tebieti oz istedadi qederince olan yerde yerleshdirdi) ve O, tebietleri hemin eshyalarin ayrilmaz hissesine chevirdi halbuki onlari yaratmamishdan once, onlardan agah idi. O, sheylerin hududlarini, etrafini ve sonlarini ehate edirdi. O, eshya, onun hisse ve kenarlarina bagli olan sheylerle de tanish idi (butun mexluqati umumiliklerine ve xususiliklerine qeder bilirdi).

(Allah-tealani tanidiqdan ve alemlerin yaranma terzi barede umumi anlayishin olduqdan) Sonra (deyilenlerin ardi olaraq, indi mufessel shekilde bil ki, Allah-teala oz guc ve qudretiyle) ucsuz-bucaqsiz semalari yardi, onun etraf ve kenarlarini achdi, fezanin yuxarisinda hava ve boshluq yaratdi. Daha sonra ise arasikesilmeyen telatumlu dalgalari olan ve choxluqdan bir-birinin uzerine six yigilan suyu axdirdi. O, suyu mohkem ugultu ile esen shiddetli ve berk kuleyin beline yukledi, sonra ise kuleye o suyu (bir-birinden ayrilib qopmamasi uchun her terefden) qaytarmagi ve mohkem saxlamagi emr etdi, kuleyi suyun serhedlerinde saxladi ve o suyun mekaninda yerleshdirdi. Hava genish ve achiq kuleyin altinda, axan su ise yuxarisinda (hereketde idi). Bu zaman bashqa bir kulek yaratdi ve onun ehatesini mehdud etdi (O, kuleyi bashqa bir shey uchun deyil, yalniz su dalgasi uchun yaratdi). Onu daima suyu hereket etdirmesi uchun yaratdi, onu mohkem esdirdi, onun yaranma mensheyini (esme yeri oyrenile bilinmeyen hissesini) elchatmaz etdi. Sonra ise ona bol olan suyu herekete getirib bir-birine qarishdirmaq ve denizlerin dalgasini telatumlendirib qaldirmaq emri verdi (denizin ozunden olan suyun her bir hissesini dalgalandirmagi emr etdi). Sonra kulek de suyu nehre kimi chalxalayib qarishdirdi, kulek bosh ve genish erazide esirmish kimi shiddetle ona (dogru) esdi. (O suyu ele chalxaladi ki,) suyun evvAlini axirina qaytardi ve hereketsizini, boyuk su kutlesini yuxari qalxib, bir-birinin uzerine six yigilmish su hissesini kopuklendireceyi hedde qeder herekete getirdi. Sonra Allah-teala o kopukleri bosh ve genish yerde, achiq fezada yuxari qaldirdi, yeddi semani (O kopuklerden hech bir eyrilik olmadan yaratdi). O, semalarin altinda axib tokulmesin deye dalga yaratdi, onlarin ustunde ise saxlayici sutunlari olmadan, onlari nizamlayan mix (ve ya kendir) olmadan qorunan tavan yaratdi. Bu zaman O, semalari ulduzlar ve nur eleyenlerin ishigi ile zinetlendirdi. Onda guneshin nursachan chiragini ve parlaq ayi, dovr eden ufuqde, seyr eden tavanda ve hereketli lovhede yerleshdiyi halda (ulduzlarin, guneshin ve ayin her birini) herekete getirdi.

Bu zaman ise semalarin arasini achdi, ozunun muxtAlif nov melekleri ile doldurdu (Onlarin birinci destesi ele meleklerdiler ki,) onlardan bezileri secde halindadirlar, ruku etmirler, bezileri ise ruku halindadirlar, ayaga qalxmirlar, bir destesi ise cerge ile dayaniblar, oz yerlerinden kenara chixmirlar ve bezileri de yorulmadan tesbih edendirler. (Meleklerin hech bir novu maddi olmadigina gore) onlarin gozlerine yuxu, agillarina sehv gelmez, onlarda ne sustluk, ne de unutqanliq bash verer.

Onlarin bashqa bir destesi (ikinci deste melekler) Allah vehyinin eminleridir. Onun peygemberleri uchun danishiq vasitesi ve tercumanlaridir, Onun hokm ve fermanlarini yetirmek uchun get-gel edirler. Onlarin bir destesi ise (uchuncu hissesi) Onun bendelerinin muhafizechileri, behishtlerinin keshikchileridirler.
Onlarin bashqa bir hissesinin (meleklerin dorduncu destesinin) ayaqlari yerin en alt tebeqelerinde sabitdir, boyunlari en yuksek semalari otub, ezalari cahanin hududlarindan kenara chixib, onlarin chiyinleri ershin dayaqlariyla beraberdir. (ilahi nurun ezemet ve heybetinden) ershin muqabilinde nezerleri yere dikilib ve onun altinda ozlerini qanadlarina buruyubler. O melekler ve onlardan daha ashagidakilar arasinda izzet hicablari ve qudret perdeleri chekilib. (O meleklerin Allahi tanimagi ve merifeti ele bir seviyyededir ki,) Allahi xeyallarinda canlandirmaz, mexluqatin sifetlerini Ona aid etmezler, Onu mekanla mehdudlashdirmazlar, benzer ve misli olanlarla Ona ishare etmezler.


Bu xutbenin bir hissesi Adem eleyhis-salamin xelq olunmasi baresindedir

(Boyuk Allah yeri, goyu, guneshi, ayi ve ulduzlari yaratdiqdan) sonra dashliq eraziden, torpagin hamar, ekin-sepine yararli yerinden ve shoran torpaqdan bir qeder torpaq yigaraq onun ustune temizlenib saflashana qeder su tokdu ve bir-birine yapishana qeder su ile qarishdirdi. Yogrulmush torpaqdan etraflari, uzvleri, birleshmeleri ve kesishmeleri olan suret yaratdi. Bir-birinden qopmamasi uchun onu berkitdi, mohkemlendirib yumshaltdi, palchiq quruduqda mueyyen zaman uchun (onu oz ixtiyarina buraxdi. Bu vaxt ona ruh ve heyat verilmesi uchun zeruri idi). Sonra qurumush palchiga can verdi, insan sheklinde ayaga qaldirdi. O, derk oluna bilenlerin idrakinda istifade uchun idrak quvvesine, ishlere yiyelenmek uchun dushunceye, ozune xidmet gostermek uchun ezalara, ishlerinde hereket etdirmek uchun (el ve ayaq kimi) haqla batili, dadina baxilanlarla qoxulanlari renglerle cinsleri bir-birinden ayird etmek uchun fehme malik oldu. (Qurumush palchiq ele bir insan oldu ki,) onun xilqeti ve tebieti muxtAlif renglerle qarishdi, bir-birine benzer sheylere (sumuk ve dish kimi) biri digerine zidd haletlere, bir-birinden ayri tebietlere sahib oldu (hemin tebietler bundan ibaretdir:) istilikden (sefra), soyuqluqdan (belgem), rutubetden (qan), quruluqdan (sovda) ve (tezadli hallar ise bunlardir) sevinc ve qem (yuxu ve oyaqliq, acliq ve toxluq kimi hallar). Boyuk Allah (insani yaratdiqdan ve onu Adem adlandirdiqdan sonra) oz emanetini meleklerden isteyerek onlarla bagladigi ehd-peymani yerine yetirmelerini, (meleklerle baglanan ehd-peyman, onlara verilen emanet bu idi:) Ademe secde etmek uchun hazir olmalarini, onun boyukluk ve ezemeti qarshisinda tevazokarliq gostermelerini istedi. belelikle, Allah-teala onu xelq etdikde Ademe secde etmelerini buyurdu. sheytandan bashqa hami secde etdi. sheytan qururlandi ve lovgalandi, bedbextlik ona qalib geldi, tekebbur etdi. Oddan yaradildigina gore ozunu boyuk sayaraq bir parcha quru torpaqdan yaranmish Ademi ozunden ashagi sandi. belelikle, Allah qezebinin ona shamil olmasi uchun sheytana mohlet verdi. Ve (sheytana da mohlet verdi) onun imtahan ve sinaginin tamamlanmasi, ona verdiyi vedin basha chatmasi uchun buyurdu: [Sen melum gune qeder mohlet verilmishlerdensen] (mueyyen olunmush gune qeder heyatdan behrelen).

(sheytanin ilahi emrin eleyhine chixaraq, Ademi oz qiblesine chevirmemesinden, melekler etdiyi kimi ona tezim etmemesinden) sonra Allah-teala Ademe azad ve xosh guzerana sherait olan mekanda yer verdi ve onun mekanini (butun hadiselerden) amaninda saxladi. sheytandan ve onun dushmenchiliyinden qorxutdu. Sonra dushmeni onu aldatdi (Qur`ani-Kerimin Taha suresinin 120-ci ayesinde buyuruldugu kimi: - - [sheytan Ademe vesvese ederek dedi: [Ey Adem! Seni ebediyyet agaci ve zavalsiz mulke teref yoneltmeyimi isteyirsenmi?] Bele sozlerle Ademi aldatdi). Sonra dushmeni o Hezretin ebedi sarayda olmasinin ve xeyir emel sahiblerile un�siyyetinin paxilligini chekdiyine gore onu aldatdi, belelikle, (Adem sheytanin vesvesesinin tesirinden) oz yeqinliyini itirerek shekk ve tereddude dushdu. (Qadagan olunmush agacin meyvesinden yememek barede) oz qerarini (Allahin emrine itaetde) sustluk ve sehlenkarliga deyishdi (ve meyveden yedi). shadliq ve sevinc yerine xofa ve qorxuya mubtela oldu (sheytana aldandigini gorub oz emAlinden xecalet chekdi) ve peshmanchiligini bildirdi. belelikle, Haqq-teala tovbenin yolunu oyrederek rehmet kelmesini ona tAlim etdi ve yeniden Behishte (evvelce oldugu yere) qaytaracagina soz verdi. Sonra onu derd-qemli, bela ile dolu olan dunyaya, nesilartirma ve ovladlarinin dogum yerine gonderdi.

Ve boyuk Allah onun ovladlari arasindan peygemberler sechdi, onlardan vehy ve risaletin tebligi uchun ehd-peyman aldi (ki, Haqq-teala terefinden onlara chatdirilanlarin hamisini yerine yetirecekler ve xalqi Allahi tanimaga devet ederek bu yolda hech neden chekinmeyecekler). Halbuki insanlarin choxu (onlarda fitri olan) ilahi ehd-peymana vefa etmediler. belelikle, Onun haqqini bilmediler (ve Onu vahid saymadilar) ve Ona benzerler, sherikler qoshdular. sheytanlar onlari ilahi merifetden (ki, esas ve fitri meqsed idi) dashindirdilar (aldatdilar) ve Allaha sitayishden chekindirdiler. belelikle, Allah-teala onlarin arasindan oz peygemberlerini secherek onlarda fitri olan Tanrinin ehd-peymanini teleb etmek ve unudulmush nemeti (fitri tovhidi) xatirlatmalari, teblig yolu ile onlarla sohbet etmeleri (delillerle danishmalari), gizlenmish agillari (ki, kufrun tozu altinda gizlenmish ve zelaletin, gunahlarin qaranliginin tesirinden ortulmush idi,) uze chixararaq ishe salmalari ve Allahin qudret nishanelerini onlara (insanlara) gostermeleri uchun onlari bir-birinin ardinca gonderdi. (Ve onun qudret nishaneleri bunlardan ibaretdir:) Bashlarinin ustunde ucaldilmish sema, ayaqlarinin altinda serilmish yer, meishet guzeranlari, mehv eden eceller, qocaldan ve elden salan xestAlikler, dalbadal uzleshdikleri hadiseler. Allah-teala bendeleri gonderilmish peygemberlerden, ya nazil edilmish kitabdan, ya qeti delillerden ve ya mohkem yoldan mehrum etmedi (ve peygemberler) ele elchiler idiler ki, dostlarinin azligi ve onlara qarshi chixanlarin choxlugu onlari (risaletin tebliginden) chekindirmedi. Ele peygemberler idiler ki, gelecek peygemberin adi qabaqcadan onlara deyilmishdi ve ya ondan evvelki peygember onu tanitdirmishdi. (sheytan insanlarin choxunu aldatdigina ve ele buna gore de fitri ehd-peymanlarina vefa etmediyine, Haqqin haqqini dandigina gore, boyuk Allah da huccetin tamam olmasi ve insanlarin dogru yola yonelmesi uchun bir-birinin ardinca peygemberler gonderdi.) belelikle de, esrler yarandi, ruzgarlar otushdu, atalar vefat etdi ve ovladlari onlarin yerine kechdi. Noqsan sifetlerden munezzeh olan Allah oz vedini yerine yetirmek, peygemberliyi o Hezretle yekunlashdirmaq uchun (ondan sonra peygember gondermeyecekdir) Allahin Resulunu (sellellahu eleyhi ve alih) peygemberliye sechdi. (chunki o boyuk insani sonuncu peygember secheceyini evvelki peygemberlere vede vermishdi.) Peygemberlerden ehd-peyman almishdi, onun elamet ve nishaneleri meshhurlashdi. Anadan oldugu vaxt eziz ve beyenilmish (vaxtlarin en yaxshisi) idi ve o vaxtlar camaat arasinda daginiq mezhebler, choxsayli bid`etler, muxtAlif teriqetler yayilmishdi. Bir deste Allah-tealani oz yaratdiqlarina benzedirdi bezileri Onun adinda teserruf edirdiler. Bir deste ise Ondan qeyrisine ishare edirdiler. belelikle, Allah-teala o Hezretin vasitesile hemin insanlari azginliqdan xilas etdi ve onun shexsiyyetine gore onlara nadanliqdan nicat verdi. Sonra (o Hezret xalqi dogru yola yoneltdi, onlari ilahi maarifle tanish etdi ve xeyir-ziyanlarini beyan etdi) Haqq-teala o boyuk shexsiyyete oz yaxinliq ve rehmetinin en yuksek derecesini eta etdi. Hech kesin tesevvurune getire bilmediyi meqam ve rutbeni onun uchun beyendi, meylini dunyadan ozune teref donderdi. Onu musibet ve belalardan qurtararaq ruhunu oz dergahina goturdu. Ona ve Ehli-beytine Allahin salami olsun! (Camaatin qiyamet gunune qeder dogru yola yoneldilmesi uchun ozunun dunyadan kochmesinden evvel) selefi olan peygemberlerin oz ummetleri arasinda qoydugunu sizin aranizda qoydu. chunki peygemberler onlari aydin yolsuz ve ashkar nishanesiz ozbashina buraxmamishlar. O Hezret de Allahinizin Kitabini sizin ixtiyarinizda qoydu. Onun halal-haramini, vacib-musteheblerini, nasix-mensuxunu, ruxset ve ezaimlerini, umum ve xususunu, ibret ve mesellerini, mutleq ve muqeyyedini, mohkem ve mutashabehini beyan etmekle mucmellerini tefsir, mushkullerini ashkar etmishdir. Ve o kitabin metlebleri bilmek ve oyrenmek vacib olandan onu bilmemeyin maneesi olmayandan vacibliyi subuta yetirilmish, sunnede ise nesx edilib aradan qaldirildigi melum olandan emel edilmesi sunnede vacib olan ve ona emel edilmemesine de icaze verilenden xususi bir vaxtda vacib olan, bashqa vaxtlarda ise vacib olmayandan ibaretdir. O kitab haram olmushlar arasinda ferq qoymushdur: Bele ki boyuk gunah toredene atesh ve ezab vedesi vermish, kichik gunaha batan kes uchun ise bagishlanmaq hazirlamishdir. Ve (yene de o kitabin metlebleri) azinin qebul edildiyi, choxunun ise daha layiqli, beyenilen olan ve ilzami olmayan sheylerden (ibaretdir).

Bu xutbenin bir hissesi de Hecc baresindedir


(Ke`benin tikilmesinin bezi sirleri, Hecc ziyaretini yerine yetirenlerin emelleri ve imkani olanin onu ziyaret etmesinin vacibliyi xatirlanmishdir) Boyuk Allah Beytul-Heramin ziyaretini size vacib etdi (ele bir Evin heccini ki, ora daxil olanlara bir chox shey haram edilmishdir) ve onu xalqin qiblesi etdi. Hecc ziyaretini yerine yetirenler oraya dordayaqlilar kimi daxil olar, goyerchinlerin (oz yuvalarina olan) shovqu kimi ora gelmeye shovqle can atarlar. Pak olan Allah xalqin Onun ezemet ve boyukluyu qarshisinda bash eymesi, izzet ve seltenetinin onlar terefinden tesdiqi uchun o evi bir elamet ve nishane etdi. oz bendelerinden devetini eshidib qebul edenleri sechdi ve fermanini tesdiqleyerek yerine yetirer. Onlar peygemberlerin yerinde dayanib ozlerini Allah-tealanin ershini tevaf eden meleklere oxshadirlar ve Allaha bendelik, sitayish muamilesinden (imanin sermayesi ile) boyuk qazanc gotururler. Onun, gunahlari bagishlayacagini vede verdiyi yere (chatmaq uchun) telesir, bir-birinden one kechirler. Pak Allah o Evi islamin elamet ve nishanesi, penah getirenlerin penahgahi etdi, onun heccini vacib, ehtiraminin qorunmasini lazim bilib ora getmeyi emr etdi. Sonra (Qur`ani-Kerimin Ali-imran suresinin 97-ci ayesinde) buyurdu: [Beytul-Heramin ziyareti insanlardan, ora getmek iqtidarinda olanin uzerinde Allahin haqqidir. (Bu haqqi yerine yetirmek vacibdir.) Haqq-tealaya kafir olan her kes (ora getmeye iqtidari oldugu halda ilahi emri yerine yetirmezse) Allah-tealaya hech bir ziyan vurmayib, chunki Allahin dunya ehalisine ehtiyaci yoxdur (bendelerin ibadet ve imanina mohtac deyil. demeli, itaetsizlik eden ozu ziyana ugramish olar).

2CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Siffeynden qayitdiqdan sonra oxudugu xutbelerdendir:


(Siffeyn Feratin shama teref olan qerb istiqametinde yerleshen erazidir. Burada o Hezretle Muaviye arasinda olan meshhur doyush bash vermishdir.)

Verdiyi nemetini tamamladigina, izzeti muqabilinde itaet etdiyime ve meni gunahlardan saxladigina gore Allaha hemd edirem. (Her bir nemetin muqabilinde shukur etmek nemeti artirmaqdan elave, gunah etmemek ve bendelik uchun de bir vasitedir.) Mohtacliqdan qurtarmaq uchun Ondan komek dileyirem, chunki Onun hidayet etdiyi shexs azmaz ve Onunla dushmenchilik edib Ona itaet etmeyen shexs ise nicat tapmaz. Onun ehtiyacdan qurtardigi kes mohtac olmaz, chunki Onun ehtiyacdan qurtarmagi (eger eql terezisi ile olchulse) eyni chekide ve beraberinde olan her bir sheyden daha artiqdir, saxlanib, qorunan her sheyden (xezinelerdeki cevahirlerden) daha yaxshidir.
shehadet verirem ki, butun kamal sifetleri ozunde cemleshdiren Allahdan bashqa hech bir me`bud yoxdur ve sheriki olmayan yalniz Odur. shehadet verirem, dogru ve ixlasli bir shehadetle (dilde deyib qelbde inanmadan deyil), diri olduqca ozumuzu onunla (kelmeyi-shehadetle) gunahlardan qoruyur, qiyametde bizi gozleyen qorxular ve chetinlikler uchun ona olan imani azuqe saxlayiriq. chunki kelmeyi-shehadet imanin sherti, ilahi ehsani vusetlendiren, Allah-tealanin raziligina, sheytanin ise uzaqlashmasina sebebdir. shehadet verirem ki, Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) Allahin bendesi ve Onun elchisidir. Allah onu, shohreti butun dunyani burumush dinle, chatan nishanelerle (o Hezretin mocuzeleri), getirdiyi kitabla (ki, xalqin arasindadir), parlaq nur ve ishiq sachan aydinliqla (eqli ve neqli delillerle), haqla batili bir-birinden ayiran fermanla batil shubheleri (kufr ve shirki) aradan goturub, xalqla deliller esasinda sohbet etmek, oz mocuzelerini gostermek, onlari Qur`an ayeleriyle tenbeh ederek evvelki ummetlere verilmish ezablarla (ibret goturerek gunah ve itaetsizlikden el chekmelerinden otru) qorxutmaq uchun gonderdi. Onu insanlarin (muxtAlif inanclara, fikir ayriligi ve azginliga gore) choxsayli fitnelere mubtela oldugu bir vaxtda gonderdi. O zaman dinin kendiri qirilmish, imanin direkleri sarsilmishdi, dinin esasi ixtilafli idi, ishi (ehkami) ise bir-birine qarishmishdi, bu fitnelerden qurtulmaq uchun yol daralmishdi (ondan qachmaq qeyri-mumkun olmushdu), dogru yola yonelmek uchun hech bir vasite yox idi. belelikle, dogru yol gosterme ve hidayet itib-batmish, korluq ve azginliq yayilmishdi. Allaha asi, sheytana ise komekchi olmushdular. iman zelil, onun dayaqlari viran olmush, iz ve nishaneleri deyishmish, yollari dagilib mehv olmushdu. insanlar sheytana tabe olaraq, onun yolu ile gedir, sheytanin bulagindan su ichirdiler (azginliq suyu ichirdiler. Yeni, onun gosterishlerini qebul edirdiler. belelikle, o guclendi ve) onlarin komeyile hiyleleri ishe dushdu ve onun kufr ve azginliq bayragi dalgalandi. oz fitnelerile (dordayaqlilar ayaqlarinin altindaki her sheyi tapdaladiqlari kimi), insanlari tapdalayib ezdiyi haminin sergerdan, nadan, giriftar oldugu vaxt, dunyanin en yaxshi yerinde (Mekkeyi Muezzemede) yuxulari yuxusuzluq, gozlerinin surmesi aglamaq olan en pis qonshularin (Mekke ehalisi) arasinda (fitnekarliga, qantokmeye ve chetinliye ele duchar olmushdular ki, bir an bele istirahet etmirdiler), dushuncAlisinin agzinin baglandigi, zelil oldugu, nadaninin ise cilovu qirilmish ve mohterem sayildigi bir eraziye onu (Hezret Mehemmedi sellallahu eleyhi ve alih) gonderdi.




Bu xutbenin Peygember (salavatullah) neslinin (on iki imamin) kamali barede olan hissesinde buyurur:

Peygember (sellellahu eleyhi ve alih) nesli o Hezretin gizli sirrinin qoruyucusu, fermaninin penahi (o boyuk shexsiyyetin Haqq-teala terefinden emr etdiyine itaet gosterdiler), o hormetli vucudun elm xezinesi (Hezretin bildiyini onlar da bilirdiler), o cenabin (xalqin onlara muraciet edib bilmediklerini sorushmasi uchun) hikmetlerinin merceyi, kitablarinin (Qur`an ve sunnenin) hafizi ve dininin (muxalif kuleklerden ve dushmenlerin dagintilarindan sarsilmamasi ve onlara gore qorunub, saxlanilmasi uchun) arxasinda dayanan daglar kimidirler. Allahin Resulu (sellellahu eleyhi ve alih) onlarin komeyile qametini duzeltdi (evvelce zeif ve gucsuz olan dinini onlarin yaymasi sayesinde maarifi butun dunyani buruyecek seviyyeye qeder guclendirdi), bedeninin titreyishlerine sakitlik getirdi (pak imamlar eleyhimus-salamin xidmetleri sayesinde islam dininin dushmenlerinden olan iztirab ve narahatliqlari ozunden uzaqlashdirdi).
Bu xutbenin bir hissesi haqdan el chekerek batil yola qedem qoyanlar baresinde buyurulmushdur (ve sonra ise yeniden Peygemberin Ehli-Beytini medh etmish, oymushdur):


(Xevaric, ya munafiqler ve ya Muaviyenin terefdarlari ve ya bashqalari ureklerinde) itaetsizlik (toxumu) ekerek onu yalan ve qefletle suvarib helaket bichdiler. (demeli,) bu ummetden hech kim Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) Ehli-Beyti ile muqayise oluna bilmez ve hemishe onlarin nemet ve bexshishinden (elm ve maariflerinden) behrelenenler, onlarla eyni deyildirler (bele ise, nece ozlerini onlardan ustun bilerek xalqi oz tereflerine chagirirlar, halbuki) Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) Ehli-Beyti dinin esasi ve temAli, iman ve yeqinliyin direyidir. (chunki onlarin hidayeti ve yol gostermeleri sayesinde islam dini movcuddur ve Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) Ehli-Beyti onlardir ki,) Haq yoldan uzaq dushenler onlara uz tutar, elacsizlar onlara qoshularlar. imametin xususiyyetleri (haq elmler, ayeler ve mocuzeler) onlarda cem olmushdur ve onlarin haqqidir. Onlar baresinde (Allah Resulunun) vesiyyeti ve (O hormetli vucuddan) irs aparmaq sabit olmushdur (Onlar her bir baximdan o Hezrete daha yaxin ve layiqlidirler. Buna baxmayaraq, ummetden bezileri o boyuk shexsiyyetin vesiyyetine emel etmeyerek onun irsini tapdalamish, yer uzunde fesad toxumu sepmishler.) indi haqq oz ehline teref qayitmish, terk etmish oldugu yere donmushdur (chunki bundan evvel emirlik ve xilafeti qesb, bu mensebe layiqli olani ise dustaq etmishdiler)
3CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin [shiqshiqiyye] adlanan xutbesidir.


Agah ol! Allaha and olsun ki, ebu Quhafenin oglu (cahiliyyet dovrunde ebu Bekrin adi ebduluzza olmush, sonra Hezret Resul -sellellahu eleyhi ve alih- onun adini deyisherek Abdullah qoymushdur) menim xelifelik uchun deyirmanin orta qutbu kimi (elmde ve emelde kamillik baximindan) odugumu bildiyi halda xelifeliyi koynek kimi eynine geydi. Elm ve maarif menim feyz bulagimda sel tek chaglar, elm ve bilik semasinda qanad chalanlarin hech biri menim zirveme chata bilmez. Sonra (ebu Quhafenin oglu xelifelik koyneyini haqsiz yere geydiyine ve camaat onu tebrik etdiyine gore) xelifelik koyneyini soyunub, ondan kenara chekildim. oz ishlerim baresinde fikirleshdim ki, elsiz (ordu ve terefdarsiz) hucum edim (oz haqqimi teleb edim), yoxsa qocalari helak eden, gencleri solduran ve qocaldan, mominlerin (fesadin aradan qalxmasi uchun) olunceye qeder eziyyet chekdiyi kor qaranliga (xalqin azginligina) sebr edim. Sebr etmeyin agilli ish oldugunu gorub, gozlerimi toz, chor-chop, bogazimi ise sumuk tutdugu halda sebr etdim. Mirasimin tarac olundugunu gorurdum.

(Allah Peygemberinin - sellellahu eleyhi ve alih - vefatindan sonra xelifeliyi haqsizcasina qesb ederek xalqi azginliga duchar etdikleri vaxt islamin qorunub saxlanilmasi, daxili inqilabin bash vermemesi ve dushmenlerin ondan sui-istifade etmemeleri uchun xelifelikden chekinerek dozmeyi meslehet bildim.) Birincisi (ebu Bekr) oz yolunun sonuna chatib (iki il, uch ay, on iki gunden sonra oldu. olmemishden qabaq) xelifeliyi-ozunden sonra-ibn Xettabin (omerin) boynuna atdi. (Seyyid Rezi eleyhir-rehme deyir): Bunlari beyan etdikden sonra Hezret, mesel olaraq shair e`shanin she`rini (Amirin medhi ve elqemenin hecvi barede olan qesidesini) oxudu: (Bu she`ri iki cur izah etmek olar, birincisi) devenin donqar ve palani ustunde seferin ezab-eziyyetine qatlashdigim bu gunumle Cabirin qardashi Heyyanin dostu olaraq naz-nemet ichre kechirdiyim dunenim arasinda ne qeder ferq var. (ikinci mena ise): ve devenin beline minen menimle, seferin mesheqqet ve chetinliklerinden azad olan Cabirin qardashi Heyyanin guzerani arasinda ne qeder ferq var. chox heyretamiz ve teeccubludur ki, sagliginda xalqdan bey`etinin geri goturulmesini isteyir. Ancaq olumune bir neche gun qalmish xelifeliye omeri vesiyyet edir. Bu iki qaretchi xilafeti devenin iki doshu kimi oz aralarinda bolduler (devenin bir doshunu ebu Bekr, digerini ise omer oz Aline goturub sagdilar, devenin sahibini ise ondan mehrum etdiler). (belelikle, ebu Bekr xilafeti) hamar olmayan, sert yerde yerleshdirdi (omeri ozunden sonra xAlife etdi), halbuki omer sert ve acidil idi, onunla gorush eziyyet verici idi ve (dini meselelerde) sehvleri, (verdiyi sehv fetvalara gore) etdiyi uzurxahliqlari saysiz-hesabsiz idi. Onunla unsiyyet (hem imamin, hem bashqalarinin onunla unsiyyeti) cilovunu berk tutduqda burnunu yaralayib dagidan, cilovunu bosh tutub, oz bashina buraxdiqda ise suvarsini helak eden dikbash, itaetsiz deveye minmek kimi idi. Allaha and olsun, onun vaxtinda camaat chetinliye duchar olaraq, sehve yol verdi ve dogru yola qedem qoymadan haqqdan uzaqlashdi. Men de bu uzun muddetde (on il alti ay) dozdum ve agir mohnetle, qemle yoldash oldum.omer de oz yolunun sonuna yetishdi (ve libasi terk etmezden once) xilafet meselesini, meni de onlardan biri guman etdiyi bir neche adamin arasinda ortaya qoydu. Perverdigara, teshkil olunmush shuradan ve etdikleri meshveretden sene penah getirirem. Camaat meni nece ebu Bekre beraber tutub, mene shekk-shubhe ile yanashdi? ish o yere chatdi ki, bu gun bele shexslerle (shura uzvu olan besh neferle) bir sirada dayandim. Bununla bele (yene de sebr edib shurada ishtirak etdim) enish-yoxushlarda onlarin ardinca getdim (meslehete gore, her yerde onlarla razilashdim). belelikle, onlardan biri paxilliq ve kinine gore haqdan el chekerek batil yola qedem qoydu, bashqa birisi Osmanin kurekeni ve qohumu oldugundan menden uz donderdi. Bashqa iki neferinse (Telhe ile Zubeyr rezalet ve alchaqligina gore) adini chekmek rusvaychiliqdir.


(omerin olumunden sonra, onun gosterishile yaradilan shurada) qovmun uchuncusu (Osman) ayaga qalxdi (haqsiz yere xelifelik meqamini qesb etdi). Yeyib bayira getmekden (chox yeyib-ichmekden shishen deve kimi) her iki terefini shishirtmishdi (onun ishi heyvanlar kimi yeyib peyin tokmek idi ve xelifeliye aid meselelere riayet etmirdi) ve onun atalarinin ovladlari da (onun qohumu olan emeviler) onunla elbir idiler. Onun dolashiq ipi chozulene qeder (sehabeler ehdlerini pozaraq yan-yoresinden uzaqlashana qeder) ishtahli deve bahar otlarinin hamisini yediyi kimi Allahin malini (muselmanlarin beytulmalini) yeyirdiler (yoxsullari ve bu mala haqqi olanlari ise mehrum, ac saxlayirdilar). Reftari qetlinin tezleshmesine, qarninin dolulugu devrilmesine sebeb oldu.

(Osmanin oldurulmesinden) sonra kaftarin boynunun tuku tek camaatin meni dovreye almasindan bashqa hech ne meni bu chetin ve boyuk ishe vadar etmedi. Her terefden ustume ele hucum chekdiler ki, izdihamdan, camaatin choxlugundan Hesen ve Huseyn ayaq altinda qaldilar. Paltarim ve ebam her iki terefden cirildi, (bey`et etmek uchun) qoyun surusu kimi meni dovreye aldilar. Bey`etlerini qebul edib xelifeliye bashladiqda ise bir hissesi (Telhe, Zubeyr ve bashqalari) menimle olan bey`etlerini pozdu, bir deste (Nehrevan Xevarici ve bashqalari) bey`etden chixdi, bezileri ise (Muaviye ve sair shexsler) Allah-tealanin itaetinden chixdilar. Sanki, muxalifler pak olan Allahin (Qeses suresinin 83-cu ayesinde) [ebedi sarayi meqsedleri yer uzunde ucaliq ve fitne-fesad toretmek olmayanlar uchun yaratdiq. Gozel mukafat perhizkarlar uchundur]-deye buyurdugunu eshitmeyibler. BAli, Allaha and olsun, bu ayeni eshidib ve ezberleyibler. Lakin dunya onlarin gozlerini qamashdirib ve dunyanin zineti ise onlari aldatmishdir. (Haqqdan el chekerek itaetsizlik etmish, yer uzunde fitne-fesad toretmishler.)

Agah olun! Toxumu ortadan yaran ve insani xelq eden Allaha and olsun, bu qeder camaat (mene bey`et etmek uchun) toplashmasaydi, hoccetin tamam olmasina komek etmeseydiler, Allah-tealanin zalimin (zulm vasitesile) doymasi ve mezlumun (onun zulmunden) ac qalmasina razilashmamalari uchun ulemalardan aldigi ehd olmasaydi xelifelik devesinin yuyenini her an onun horgucunun ustune atardim xelifeliyin sonuna evvelce verdiyim kasada su vererdim. (evveller de bu ishi etmediyim kimi indi de kenara chekiler, xelifeliyi terk edib camaati azginliq ichinde buraxardim, chunki) bilirsiniz ki, sizin bu dunyaniz menim uchun dishi kechinin asqirigi qeder deyersizdir.

Deyirler, Hezret bu sozleri buyurduqda iraq kendlilerinden olan bir kishi ayaga qalxaraq ona bir mektub verdi. O Hezret mektubu oxumaga bashladi. Oxuduqdan sonra ibn Abbas dedi: [Ey Emirel-mominin, kash ki, sozunu kesdiyin yerden nitqine davam edeydin. O Hezret buyurdu: [Heyhat, ey ibn Abbas (bele sozler bir daha deyilmeyecek, sanki) seslenib, sonra yeniden oz yerinde duran devenin shiqshiqesi idi.] ibn Abbas dedi: [Allaha and olsun, men hech bir sozun kesilmesine o Hezretin oz sozunun istediyi yere chatdirmadan kesilmesi qeder kederlenmemishdim].
(Seyyid Rezi eleyhirehme deyir:) Bu xutbede Hezretin (ikinci xAlife omer barede) - dedikde meqsedi budur ki, itaetsiz deveni minen shexs her zaman onun cilovunu berk tutsa, deve itaetsizlik edib burnunu dagidar, eger cilovunu bosh tutsa onu mohkem chirpib tullayar, bir daha sahibine qayitmaz. - deveye minib cilovu vasitesile bashini yuxari dartmaga deyilir, de deyiler, ibn Sikkitin [islahul-mentiq] kitabinda deyildiyi kimi, bele ki, Hezret buyurur demir, bu iki soz eyni bir menada ishledilmesine baxmayaraq, o Hezretin demesinin sebebi bu sozun evvelki cumledeki ile hemvezn olmasi uchundur. Sanki, o Hezret bele buyurub: Deveye minen onun bashini cilovuyla yuxari dartsa, yeni, cilovu devenin ustunde mohkem saxlasa devenin burnu dagilar. Hedisde buyurulur: Allahin Resulu devenin ustunde oldugu halda camaata xutbe oxuyurdu.


-yeni, devenin cilovunu dartib saxlamishdi, deve bogazindan chixardigi bir sheyi cheyniyirdi. (Bu hedisden melum olur ki, (  ve eyni menali sozlerdir.) sozunun ile eyni menada olmasina bashqa bir delil ise ediyy ibn Zeyd ibadinin ashagidaki beytde soylediyi sozdur.
Cilovlari bizim Alimizde olmayan itaetsiz develer ram olmurlar, onlar pis develerdir.
4CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Telhe ve Zubeyrin oldurulmesinden sonraki) xutbelerindendir.


Azginlig ve nadanligin zulmetinde oldugunuz vaxt bizim sebebimize dogru yola qedem qoydunuz, uca zirvelere yukseldiniz (boyukluk ve sheref elde etdiniz) ve bizim vasitemizle ayin son gecelerinin qaranligindan (kufr ve shirkin en son heddinden) subhun nuruna (islam dinine) chixdiniz. (Bedbextlik ve sergerdanliqdan xilas oldunuz. demeli, sizin boynunuzda boyuk haqqimiz var ve onun qedrini bilmAlisiniz.) Kar olsun yol gosteren feryaddan nesihet almayan qulaq. Uca sesden (Allahin buyurduqlari ve Hezret Peygemberin kelamlarindan) agirlasharaq kar olan qulaqlar asta sesi (Allahin, Peygemberin moize ve oyud-nesihetleri onlara tesir etmediyi halda, sozsuz ki, menim chagirish ve nesihetimin de tesiri olmayacaqdir) nece eshide biler? Allah xofu ve qorxusundan narahat olan qelbler rahat olsun. (Bu, ilahi ezabdan qorxaraq haqqin yolundan donmeyenler uchun duadir.) Daima sizlerden xeyanet, vefasizliq ve ehdinizi pozmaginizin neticelerini gozleyirem. Qiyafelerinize baxmaqla (sheytanin mujdechisi olan) aldadici ber-bezeyin sizi aldatdigini anlayiram. (demeli, mene goz yumub haqq-edaletden hech bir behresi olmayan bashqa birisine uz tutmaginiz teeccublu deyil.) Teqva libasi ve dindarliq koyneyi meni sizlerden gizletdi (hech vaxt pozgunluq libasi geyinmediyime ve Allahin isteyinin eksine hech bir ish gormediyime gore menden el chekib bashqalarina bey`et etdiniz), batinimin sefasi sizleri tanimaqda gozumu achdi (sizin hiyle, mekr, nifaq ve ikiuzluluyunuzu anladim). Azginliq yollarinda haminizin bir-birinizin dovresine toplashdigi, yolu azdigi, yol gostereniniz olmadigi zaman (cehalet ve nadanliq biyabaninda elm ve biliye teshnAlikden olmek uzre idiniz) size yol gostermek uchun ayaga qalxdim. Quyu qazirdiniz, ancaq su elde etmirdiniz (sizi helak olmaqdan ve bedbextlikden xilas etdim). Bu gun sizin uchun beyan sahibinin bagli dilini achdim (sizin hidayetiniz ve eminiliyiniz uchun bu xutbede menim halimdan behs eden remz ve sirleri beyan etdim. Buna gore de) menim eleyhime chixanin (itaetimden boyun qachiranin) reyi uzaq olsun (chunki batil yola qedem qoymamisham). Haqqi tapdigim gunden ona shekk-shubhe etmemishem. (Nece ki,) Hezreti Musa oz-ozunden qorxmurdu (o ozunun haq ve dogru olduguna, sehrkar ve cadugerlerin meglub olacaqlarina emin idi). O, nadanlarin qelebe chalmasindan ve azginliq erbablarinin qabaga dushmesinden (bunun neticesinde camaatin yolunu azmasindan) qorxurdu. Bu gun biz ve siz haqla batil yolda qarshilashdiq (men haqq yolunda, siz ise batil yolda), suya emin olan (menim sozlerim ve emellerime tabe olan, hech vaxt) susamaz (kufr, shirk, nifaq vadisinde heyran ve sergerdan qalmaz).
5CI XUTBE
Allah Peygemberinin (sellellahu eleyhi ve alih) vefatindan sonra, Abbas ibn ebdulmuttAlible ebu Sufyan ibn Herbin bey`et etmek meqsedile o boyuk shexsiyyetin huzuruna musherref oldugu vaxt Hezretin (eleyhis-salam) buyurdugu kelamlarindandir.


Ey camaat! Nicat ve qurtulush gemileri ile fitne dalgalarini yarib kechin. Muxalifet yolundan donerek bayira addim atin ve oyunmek, lovgaliq tacini bashinizdan yere qoyun (fitne-fesad dalgasindan amanda qalmaq uchun ebu Bekrin Beni-Teym ve omerin Beni-edi tayfalari ile yola gedin. chunki) qol-qanadlari (dostlari ve terefdarlari) ile qiyam eden nicat tapar, teslim olaraq (dost ve terefdarlari olmadigina gore) bir kunce qisilan rahatliq tapar. (indi bizim komeyimiz yoxdur, oz haqqimizi teleb etsek) bu, iylenmish (temiz olmayan) su, yeyenin bogazinda qalan tike kimidir. (Bele bir vaxtda oz haqqimdan kecherek sebr etmeyim daha yaxshidir. chunki) meyveni yetishmemish deren yararsiz torpaqda ekin eken kes kimidir. (Tenha ve terefdarlarimin olmadigi bele bir vaxtda xelifeliyi teleb etmeyim kal meyve dermek ve yararsiz torpaqda ekin ekmek kimi ziyandan bashqa hech bir xeyri yoxdur.) Buna gore de (tenha ve komeksiz oldugumdan) bir soz desem (oz haqqimi teleb etsem) [padshahliq ve hakimiyyet tamahina goredir] deyecekler (nece ki, omer bu sozu defelerle demishdir). Sakit oturub, dinmesem [olumden qorxur] deyecekler. Heyhat! Bu qeder qorxulu ve ardicil hadiselerden sonra menim haqqimda bele guman olunmasina layiq deyildim. eslinde ise, and olsun Allaha, ebu Talib oglunun olume meyli sudemer ushagin anasinin doshune olan meylinden daha artiqdir. (demeli, xelifelik meselesinde sukut etmeyim olum qorxusuna gore deyil.) Sukut etdiyim, qerq oldugum gizli elme goredir. Bildiklerimi uze chixarib ashkar etsem sizler derin quyuda titreyen kendir tek her an titreyer ve ezab chekersiniz. (Buna gore de qezavu-qederle razilashib, dozmeyim meslehetdir.)
6CI XUTBE
(Telhe ve Zubeyr bey`etlerini pozaraq, qachdiqlari zaman) Telhe ve Zubeyri teqib etmemek, onlara qarshi muharibeye hazirliq gorulmemesi barede imam Aliden rica edildiyi (imam Hesen eleyhis-salam xahish etmishdi) vaxt Hezretin (eleyhis-salam) buyurdugu kelamlardandir:


And olsun Allaha, men yatmish kaftar kimi deyilem ki, ovchu bir muddet pusquda duraraq aldatmaq uchun Ali ve ya chubugu onu tutana qeder (yuxudan sichrayib qalxaraq, hech kesi gormeden sesin dalinca yuvasindan chixmasi uchun) yavash-yavash yere vursun. (Qoymayacagam ki, dushmenler muselmanlari aldadib, fitne ve qarishiqliq salsinlar. Bele ise) ne qeder ki, sagam haqqa uz tutan, itaetkar ve meni eshidenlerle birge qilinc chalacam, haqqdan uz donderen, ona shek-shubhe ile yanashan gunahkarla muharibe edeceyem. Allaha and olsun, Hezret Peygember vefat edenden bu gune qeder meni hemishe oz haqqimdan mehrum edib qadaga qoymushlar ve ishimde tenha qalmisham.
7CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (ona qarshi chixanlarin mezemmet edilmesi haqda olan) xutbelerindendir.


Onlar oz ishlerinde sheytana etimad etdiler. sheytan da (bashqalarini azdirmaq uchun) onlari oz sherikine ve telesine chevirdi. Sonra onlarin koksunde yumurta qoyaraq cuce chixardi ve tedricen (ozune itaet etdirene qeder) onlarla temasda oldu. Onlarin gozleri ile gorur, dilleri ile danishirdi. (Soz ve emellerinde ona tabe olurdular) sonra onlari azginliq atina mindirerek menasiz sozleri nezerlerinde bezekli gosterdi. Onlarin ishleri sheytanin oz qudretinde sherik edib onun dili ile oz sehv ve batil sozlerini dediyi bir kimsenin ishi kimi idi.
8CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin muvafiq vaxtda Zubeyri nezerde tutaraq buyurdugu kelamlarindandir. (Hezret buyurdu:)


Zubeyr guman edir ki, Aliye bey`et ederek ureyinde eleyhine olub. oz bey`etinde qalib ve iddia edir ki, batininde onun eksini gizletmishdir. Buna gore de (dediklerinin dogrulugu melum olsun deye) delil ve subut getirmAlidir. eger hech bir delili olmasa onun bey`eti oz quvvesinde qalir ve muti olmali, itaet etmAlidir.
9CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin kelamlarindandir. (Burada Telhe, Zubeyr ve onlarin Cemel doyushundeki yoldashlari pislenilir, qinanir.)


ildirim kimi guruldayaraq qorxutdular ve shimshek tek chaxaraq yerlerinden qopdular. (Bosh sozlerle, ses-kuyle fitne-fesad toretdiler ve muharibeye sherait yaratdilar.) Bu coshqu ve gurultuya baxmayaraq, doyush vaxti aciz ve qorxaq idiler. Biz ish gorene qeder ses salib qorxutmuruq. (Sozlerimiz emellerimizle elaqAlidir) yagmayana qeder sel axitmiriq.
10CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin ([Cemel] doyushunun sehabeleri baresindeki) xutbelerindendir.


Agah olun ki, sheytan oz destesini ve qoshununu (insanlari gunaha salmaq uchun) toplayaraq (dinde fitne-fesad yaratmaq uchun) oz ordusunun suvarilerini ve piyadalarini yigsa da, (dunya ve din ishlerinde) besiretim menden ayrilmaz. (Hech vaxt qeflet ve unutqanliga duchar olmaram ki, sheytanin ve onun kimilerin destesine daxil olum.) Ne haqqi eynime (cehalet ve nadanliq libasinda) geymishem, ne de o menim ustume (batil libasinda) geyindirilib (sheytan ve ona tabe olanlar haqqi azginliq paltarinda mene geyindirmemishler). Allaha and olsun, onlar (dinin dushmenleri ve haqdan el chekerek sheytana qoshulanlar) uchun hovuz doldurub suyunu ozum chekeceyem (doyush meydani duzeldib onlari mehv edeceyem). Bele ki, bu hovuza ayaq qoyan her bir kes bayira chixmayacaq. Bayira chixsa bele, bir daha ona dogru qayitmayacaq (o meydana qedem qoyan sag qalmayib olecek. Xilas olub qachan ise bir daha geri donmeyecek).
11CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin [Cemel] doyushunde (Aishenin deveye mindiyi doyushde) doyush bayragini ovladi Mehemmed ibn Henefiyyeye verdiyi vaxt ona xitaben buyurdugu kelamlarindandir:


Daglar yerlerinden qoparilsa da, sen oz yerinden terpenme. (Sen doyush meydaninda dagdan mohkem olmali, qachmamalisan.) Dishlerini bir-birine six (ozunu muharibenin chetinliklerine alishdir). Bashini Allaha tapshir (doyushde bashindan kech, ya butun fikir ve xeyallarini Allaha bagla). Ayagini mismar tek torpaga mixla (doyush meydaninda mohkem dayan, dushmenin choxlugundan qorxma). Qoshunun sonunu gorunceye qeder bax (butun dushmenler meglub olmayanadek arxayinlashma ve ya oz ishinde uzaq goren olman uchun onlarin en son hiyle ve tedbirlerini nezerde tut). Gozlerini yum (dushmenlerin hiyle ve tedbirlerini bildikden sonra her terefe baxma ve onlarin qilinclarinin pariltisindan vahimeye dushme). Bil ki, qelebe ve feth pak olan Allahdandir. (Doyush qaydalarina emel etdikden sonra, eger Allahin istese qelebe ve zefer sene nesib olacaqdir.)
12CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin kelamlarindandir.


[Cemel] doyushunde Allah o Hezrete qelebe nesib etdikden sonra Hezretin yoldashlarindan biri dedi: [isteyerdim qardashim filankes de bu doyushde bizimle olaydi ve Allahin sene dushmenlerin uzerinde nece qelebe chaldirdigini goreydi]. Hezret buyurdu: [Senin qardashinin meyli ve isteyi de bizimledirmi?] Dedi: [Beli]. Hezret buyurdu: [O da bu doyushde bizimle olmushdur]. (Bizi isteyenlerden hetta) kishilerin belinde ve qadinlarin betninde olanlar da bizimle birge qoshunumuzda olmushlar (yeni, olmush kimidirler). Tezlikle ruzigar onlari insanin burnundan qefil axan qan kimi meydana getirib zahir edecekdir. Onlarin (xidmet ve yayilmalarinin) sebebine iman guclenecekdir. (Bizim dushmenlerimiz onlar terefinden meglub edilecekler).
13CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Besre sheheri ve ehalisini mezemmet etdiyi kelamlarindandir:


Ey camaat, siz bir qadinin (Aishenin) qoshunu idiniz ve dilsiz bir heyvana (Aishenin devesine) tabe olmushdunuz. Onun sesi ile (onun etrafina toplashib) idare olunurdunuz damarlari kesildikde (olduruldukde) ise hamiliqla qachdiniz. Sizin exlaq ve xasiyyetiniz sust, ehd-peymaniniz bosh, inanciniz ikiuzlu, sheherinizin suyu shor ve dadsizdir. Sizlerin arasinda yashamish her kes oz gunahinin girovuna chevrilmishdir. Sizleri terk eden her kes Perverdigarinin rehmetini derk etmishdir. (chunki sizinle birlikde olma gunahinin cezasindan xilas olmushdur.) Men sizin mescidi (suda batan) geminin sinesini gorurmush kimi gorurem. Allah-teala bu sheherin yuxarisindan ve ashagisindan ezab gondermishdir (goyden yagish, yerden ise denizin suyunun dashmasi) ki, onda olanlarin hamisi qerq olmushdur. Bashqa bir revayetde deyilir (Hezret buyurub): Allaha and olsun, sizin sheheriniz batacaqdir. Onun mescidini (suda batan) geminin sinesi ve ya sinesi uste yatmish devequshu kimi gorurem. Bashqa bir revayetde gosterilir ki, (buyurdu: suda batan mescidi) denizde batan toyugun sinesi kimi (gorurem).
14CU XUTBE

imam Ali eleyhis-salamin evvelki (Besre sheheri ve onun ehalisini mezemmet etdiyi) beyanina benzer kelamlardir:

Sizin sheherin torpagi suya (denize) yaxin, semadan uzaqdir. (chunki chokeklikde yerleshmishdir. Yaxud rezil exlaqiniza gore ilahi rehmet sizden uzaqdir.) Sizin agiliniz yunguldur ve helminiz, sebriniz lazim olmayan yerlerde ishledilir (oz din ve dunyanizin meslehetini bir qadinin Aline verib deveye itaet etdiyiniz kimi). Buna gore de (agliniz yungul, helminiz noqsanli olduguna gore) oxatanlar uchun hedef, yeyenler uchun loxma ve hucum edenler uchun ovsunuz.
15CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin oz xelifAliyi dovrunde muselmanlara qaytardigi torpaqlar barede kelamlarindandir. Bu, Osmanin (xelifeliyi dovrunde qohumlarina ve ehsana layiq olmayanlara) bagishladigi torpaqlar idi


And olsun Allaha, Osmanin bagishladigini tapsam, onunla qiz ere verib keniz alsalar bele sahibine qaytaracagam. chunki edalet ve duzlukde (camaat uchun din ve dunya ishlerinde) achilma ve genishlik var. edalet ve duzluk dar gelen shexse (ona uygun reftar etmekde aciz olana sozsuz ki,) zulm ve sitem daha dar (daha aciz ve gucsuz) olar.
16CI XUTBE

imam Ali eleyhis-salamin Medine sheherinin ehalisinin onunla bey`et etdiyi zaman buyurdugu xutbelerindendir.

Menim ehdim dediyim sozlerdedir ve onlarin hamisina zemanet verirem. (Sozlerimin dogrulugu shubhesizdir ve onda batilden eser-elamet yoxdur.) Ruzigarin hadiseleri ve ibretleri qarshida olan gunahin cezasindan ve dunyadaki deyishikliklerden saxlayan shexsi teqva ve perhizkarliq shubhelere dushmekden (haqqin batil ve halalin haramla sehv salindigi sheyler) saxlayar. Agah olun ki, ezab ve bela (fikir ayriligi ve cahillik) Allahin Peygemberinizi sechdiyi gun (cahiliyyet dovru) kimi sizlere qayitmishdir. And olsun haqq olaraq Peygemberi gonderene ki, sizlerden en ashagida olan en yuksek meqama yukselene, sizlerden en yuksekde olan ise en ashagi meqama dushene qeder bir-birine qarishacaqsiniz. (imtahan eleyinde) elenecek, bir-birinizden ayrilacaq, (qaynayib dashan zaman) kefkirin xorek qazaninin dibini qarishdirdigi tek qarishdirilacaqsiniz. islamda qabaga dushen, (Telhe, Zubeyr ve bashqalari kimi Peygemberin yaninda) qedri ve meqami olmayanlar one kechecekler (irAli dushenler, hamidan evvel islama iman getirenler Allahin peygemberinin yaninda boyuk meqam ve hormet sahibi olanlar) elbetde dayanacaqlar. Allaha and olsun, hech bir sozu gizletmedim, (demeli oldugunu dedim) hech vaxt yalan danishmadim. Bu meqam (sizin bey`etiniz) ve bu gun (bey`et uchun toplashmaniz) barede mene xeber verilmishdi (Allahin Resulu mene xeber vermishdi). Agah olun ki, gunahlar yuyeni qirmish azgin atlara benzer ki, ona minen gunahkarlari od-alova atar. Teqva ve gunahdan chekinmek ise yuyeni sahibinin Alinde olan ram edilmish develere benzer. Onlara minenleri behishte daxil ederler. Teqva ve gunahdan chekinme haq ve dogru yol, gunahkarliq ise batil ve helaket yoludur. Bu her iki yolun oz ehli var. Batil yolun yolchulari chox olsalar (qeribe deyil, chunki) evvelki dovrlerde de chox olub ve gunaha batiblar. eger haqq azalarsa onun artmasina umid var. Haqq zeifleyerse guclenmesi chetin olar. (Bundan sonra Seyyid Rezi eleyhir-rehme buyurur:)

Deyirem: bu qisa soz (imam eleyhis-salamin) soz gozelliklerinden bezilerini ozunde dashiyir. Medh edenlerin oz derk etdikleri kimi terifi ona chatmaz. Bu sozlerin heyranligindan olan xeyir, xudpesendliyin xeyrinden choxdur. Dediklerimize elave olaraq bildirirem ki, o Hezretin sozlerinde hech bir dilin vesf etmek gucune malik olmadigi, hech bir insanin derinliklerini derk ede bilmediyi fesahet var. Beyan etdiyim sifetleri derk etmek butun omrunu fesahete hesr edib onun kok ve esasini elde eden shexslerden bashqa hech kese nesib olmur. Bu sozu alimlerden bashqa kimse qavraya bilmez.
Bu xutbenin bir hissesidir


Qarshisinda Cennetle Cehennem olan her bir kes asude deyil. (Birinci, saleh emellerle) celd sey gosteren (ilahi ezabdan) nicat tapmishdir. (ikinci) Haqqi axtaran ki, tenbeldir ve (Allahin rehmet ve bagishlamagina) umid edir. (uchuncu) Teqsirkar (haqqa goz yuman), ilahi atesh ve ezab ichinde helak olandir. Yolun sagi ve solu ile getmek azginliga getirib chixarar. Dogru yol orta yoldur (ondan kenara chixmaq olmaz. chunki) qorunmush kitab (Qur`ani-Kerim) ve peygemberliyin nishaneleri (Hezret Resulun sunnesi) onu (shahid) gosterir. Bu dogru yoldan (xalis edaletden) Allah Peygemberinin yolu, sunnesi elde olunur ve ishlerin sonu (dunya ve axiretde insanlar) ona dogru qayidir. Haqdan qeyrisini iddia eden her kes helak oldu, yalan danishan her kimse ziyan gordu. Nadan camaatin arasinda haqqi beyan eden her kimse helak olur. (Onlarin ellerinden ve dilinden ziyan gorur ve ya oldurulur.) oz meqam ve qedrini bilmeyen kishiye cehalet ve nadanliq bes eder. Teqva ve gunahdan chekinmek uzerinde qurulmush sarsilmaz esas ve mohkem dayaq mehv olmaz, camaatin ekdiyi onun tesirinden susuz qalmaz. oz evlerinizde gizlenin (fitne-fesad uchun bayira chixmayin) aranizda olan ixtilaflari aradan qaldirin, tovbe (Allaha teref qayidaraq pis emellerden peshman olmaq) sizin arxanizdadir. (Gunahlardan peshman oldugunuz zaman tovbeye qayidin, o sizden ayri deyil.) Hech bir shukr eden (nemet gordukde) Perverdigarindan bashqasina hemd ve shukr etmesin (chunki butun nemetler Ondandir.) Hech bir mezemmet eden de (bir sher gordukde) ozunden bashqasini mezemmet etmesin.
17CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin camaata hokmranliq eden, am�ma bu vezifeye layiq olmayan kesler baresinde kelamlarindandir.


Mexluqat arasinda Allahin en dushmen bildiyi (Haqqin rehmeti hech vaxt halina shamil olmayan) iki shexsdir: (evvel) Allahin (itaetsizlik etdiyine ve asi olduguna gore) ozbashina buraxdigi shexs. Bele ki, (bu cur shexs istediyi her bir sheyi etdiyine gore) dogru yoldan azib, bid`et yaradan soze, camaati azginliga devete urek baglayib (dinde olmayan bir sheyin dinde yaranmasina sebeb olacaq sozu danishmagi sevir, camaati azginliga ve pis emellere vadar edir). belelikle, bu kishi onun vasitesi ile fitneye dushen shexs uchun fitne-fesad sebebidir. Ondan evvel dogru yolla gedenlerin (kitab ve sunneye emel edenlerin) yolundan azandir, sagliginda ve olumunden sonra ona tabe olan shexsleri azdirandir. (Azdirdigina ve gunaha saldigina gore) bashqalarinin gunah yukunu dashiyir ve eyni zamanda oz gunahlarinin da girovundadir. (ikinci) nadanliqlari ozunde birleshdiren (ve onlarin vasitesi ile) nadan camaati azdiran shexsdir. Fitne-fesadin qaranliqlarinda (onun uchun nicat yolunun olmamasindan) xebersizdir. (Camaatin arasini) duzelderken kordur. (Onlarin nece islah olunacaqlarini bilmir) Avamlar onu alim adlandirir, halbuki o, nadandir. Her seherini azligi choxlugundan daha yaxshi olan sheyi artirmaq isteyi ile achdi. Ona chatdiqda ise iylenmish su ile doydu, bosh metleblerle doldu. Camaat arasinda hokm vermek uchun eyleshib ozunden qeyrisi uchun anlashilmaz olanlari anladigini guman edir (her bir mubahisAli meselenin ve chetinliyin helline hazirdir). eger chetin meselelerden biri ondan sorushulsa, cavabinda oz reyine esaslanaraq bosh ve menasiz sozler duzub-qoshar (sozlerine uygun hokm verer) ve verdiyi cavabin dogruluguna emin olar. Onun (camaati aldatmaq uchun) shubhAli meseleleri (bir-birine) qarishdirmasi horumcheyin tor hormesine benzeyir. Dogru hokm verdiyini ve ya xeta etdiyini bilmez. eger dogru hokm vermish olsa bele, xeta etmeyinden qorxar. eger sehv etmish olsa umidvar olar (ki, camaat) duzgun hokm verib (desin). Nadandir ve nadanligi ile de choxlu sehv edir. Gozlerinin nuru chatmir (cehalet ve nadanligin zulmetinde elacsiz qalib, hansi yolla gedeceyini bilmir) ve onunu gormeyen develere chox minir (chetin meselelerde mat-meettel qalir, ne cavab vereceyini bilmir). Nadanligina gore qeti cavab vere bilmir (dedikleri texeyyul esasindadir. Hech bir meselede elmi ve yeqinliyi yoxdur). Hedisleri (melumatsizligi, sehihliyini ve batilliyini basha dushmemesi sebebinden) kuleyin quru ve faydasiz otlari dagitmasi kimi goye sovurur (hedislerdeki meqsedi basha dushmur ve onlardan harada istifade yerini bilmir, hedisleri sebebsiz olaraq her yerde danishir). Allaha and olsun, ona verilen suala cavab vermek gucunde deyil (elm ve bilikden behrelenmeyib). (Camaatin din ve dunya ishlerinden) ona hevale olunana leyaqeti chatmir. ozunun inkar etdiyi sheyi bashqa birisinin bildiyini guman etmir. Bashqa birinin onun dediyine zidd biliyinin olduguna inanmir (ozunu hamidan daha bilikli sandigindan, kimsenin onun dedi�yinin eksine sozu oldugunu guman etmir). Her hansi bir mesele ona qaranliq qaldiqda (meselenin cavbinda ilishib qalanda), onu bilmediyini basha dushdukde (bilenlerden) gizleder ve ([o bilmir] demesinler deye) ashkarlamaga qoymaz. Onun zulm ve sitemle verdiyi hokmlere gore axidilan nahaq qanlar dile gelerek feryad chekirler. Miraslar (haqsiz yere oz sahiblerine chatmadiqlarina gore) onun zulmunun Alinden uca sesle nale chekirler. Cehalet ve nadanliqla yashayan, azginliqla olen desteden Allaha shikayet (oz derdlerimi izhar) edirem. Dogru oxuduqda ve onda hech deyishiklik etmedikde onlar uchun Allahin kitabindan daha kasad ve deyersiz mal yoxdur. Tehrif ve deyishiklik etdikde (oz batil qerezlerine uygun te`vil etdikde) ondan qiymetli ve genish yayilmish bashqa bir mal olmaz. Onlar uchun yaxshi ishlerden pis ve pis emellerden yaxshi olan ish yoxdur. (chunki onlarin qerezli meqsedleri dinde qadagan edilmish sheylerle baglidir.
18CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin eks fetva veren (hokmu [sheriet] delilleri ile deyil, [qiyas] esasinda, oz reyleri ile veren) ulemalari mezemmet etdiyi kelamlarindandir.


ulemalarin birinden dinin ehkami baresinde bir mesele sorushulduqda, o, oz reyi esasinda fetva verir, hemin mesele diger qazidan sorushulduqda, onun fetvasi birinci qazinin fetvasinin eksine olur, bu zaman bir-birine zidd hokmlerile onlari qazi teyin eden rehberin etrafina toplanirlar (onun tesdiq etmeyini isteyirler). Qazilar qazisi onlarin, Allahi, bir, Peygemberi bir, Kitabi bir oldugu halda hamisinin reyinin duzgun oldugunu soyleyir. Allah-teala onlara (eyni bir meselede) ziddiyyetli fetva vermeye emr edibmi ki, onlar da onun gosterishine itaet edibler? (Ziddiyyet, heyret ve sergerdanligin sebebidir, bele bir ishe ise emr vermeyin Allah-tealanin shenine layiq olmadigi aydindir.) Ya onlari ziddiyyetden chekindirib, onlar ise itaetsizlik ve gunah edibler? (Bele ise qazilar qazisinin fikir ziddiyyetlerini duzgun hesab etmesi ve onlarin hamisinin dogruluguna hokm vermesi yersizdir.) Yaxud da Allah-teala naqis bir din gonderib, onu tamamlamaq uchun onlardan komek isteyib? (Bu da duzgun deyildir, chunki Xaliqin mexluqdan komek istemesi agila ziddir.) Ve ya ozlerini Allaha sherik bilib (oz reylerine esasen istedikleri kimi) hokm verirler ve O da razidir? (Bu da batildir. chunki Allahin hech bir sheriki olmadigi aydindir.) Ve ya Allah-teala tam bir din gondermish, (qazilarin ixtilafinin sebebi budur ki,) Allahin resulu (sellelahi eleyhi ve alih) ise onun tebliginde ve chatdirilmasinda bir noqsan etmishdir? Halbuki (bele deyildir, chunki) Allah-teala (Qur`ani-Kerimde Resulu vasitesi ile camaata en`am suresinin 38-ci ayesinde) buyurub: [Biz Qur`anda hech bir sheyi esirgememishik] (demeli oldugumuzu demishik). yeni, orda her bir sheyin beyan olundugunu buyurub ve xatirladir ki, Qur`anin bezi hisseleri bashqa hisselerini tesdiq edir, onda hech bir ixtilaf yoxdur, belelikle, (Nisa suresinin 82-ci ayesinde) buyurub: [eger bu Qur`an Allahdan qeyrisi terefinden olsaydi (nece ki, kafirlerin ve munafiqlerin onun Allah terefinden deyil, bir insan terefinden beyan edildiyine etiqadlari vardir) onda choxlu ziddiyyetler tapardiniz].

Qur`ani-Kerimin zahiri heyretamiz ve gozel, batini ise derin ve sonsuzdur (bele ise her kes onun sirlerini elde ede bilmez), qeribAlikleri (incAlikleri ve sirleri) tukenmezdir (onlari oyrenmek uchun ne qeder chalishilsa bele tukenmez), qaranliqlar (cehl, nadanligi ve shubhelerin qaranligi) ondan bashqa hech ne ile aradan qaldirilmaz.
19 CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin esh`es ibn Qeyse kelamlarindandir.


Hezret Kufe sheherinde minberde xutbe oxuyarken, xutbe esasinda dediyi bezi sozlere esh`es etiraz etdi ve dedi: [Bu soz Hezretin zererine tamamlandi ve hech bir faydasi olmadi]. Hezret ona sert bir nezer salaraq buyurdu: [Hansi bir shey seni neyin bizim zererimize, neyin xeyrimize oldugundan agah etdi? Allahin leneti (Onun rehmetinin uzaqligi) ve lenet edenlerin leneti, qargishi sene olsun, ey, toxucu oglu toxucu. Ey kafirin oglu munafiq!

Allaha and olsun, bir defe kufr zamani, bir defe de islamin zamaninda esir oldun. Bu iki esirliyin hech birinde ne var-dovletin, ne esil-necabetin ve ne de boyukluyun seni xilas ede bildi. oz qovmunu qilinca (olume) yonelden, onlari olume teref qovan kishi yaxinlarinin onu dushmen bilmelerine, yadlarin ise ona etimad etmemelerine layiqdir. (Seyyid Rezi buyurur):
Deyirem: O Hezretin meqsedi budur ki, esh`es bir defe kafir olarken esir olmushdur, bir defe de islama geldikden sonra esir olmushdur. Amma esh`esi mezemmet ederken qilinci oz qovmune yonelden shexs dedikde o Hezret Yemamede esh`es ile Xalid ibn VAlidin hadisesini nezerde tutur. esh`es o sheherde oz qovmunu aldatdi, hiyle ishletdi ve Xalid onlarin hakimiyyetini ele kechirdi. Bu hadiseden sonra onu [? ], yeni, alovun ucaliginin nishanesi adlandirdilar. Onlarin arasinda mekr ve hiyle ishleden bu adla chagirilirdi (yeni, mekr eden oz alovunun nishanesidir, ona yaxinlashan oda dusher).

20CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir (gunahkarlari olumden sonraki chetinliklerle agah edir, sanki buyurur: Ey, ilahi gosterishlere emel etmeyen kesler).


eger siz olulerinizin gozleri ile gorduklerini gozunuz ile gorseniz, mutleq qemgin olarsiniz ve ahu-zar edersiniz, (Allahin emr ve qadaganini) eshider ve itaet edersiniz, lakin kechmishdekilerin gordukleri sheyler sizden gizlindir (Buna gore de ahu-zar etmir, qorxmur ve Allaha, onun Resuluna ve haq olan xAlifesine itaet etmir ve tabe olmursunuz). Tezlikle (kechmishdekilerin gorduklerini siz de goresiniz deye) perde qaldirilacaq. Heqiqeten goren olsaniz, gozlerinizi achiblar, eshiden olsaniz qulaqlarinizi achiblar, eger hidayet qebul etseniz (size dogru yolu gosteribler), hidayet olunmusunuz. Heqiqeten deyirem: ibretler size (peygemberler vasitesi ile) ashkar edildi, qadagan olunmushdan siz chekindirildiniz (bele ise uzrxahliq yeri qalmayib) semavi elchilerden (meleklerden) sonra insandan bashqa hech kes Allah terefinden haqqi teblig etmeyecek.
21CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (olum ve qiyamet baresinde) xutbelerindendir.


Aqibet ve son qarshinizdadir (neticede her bir kes sonu gorecek, Behishte, yaxud Cehenneme daxil olacaq), sizi haylayib qovan qiyamet ve olum ardinizdadir, (chunki Qiyamet ve olum gelesidir, ele bil kiminse ardinca dushub qovur, buna gore de) yungulleshin (qiymetli yukleri terk edin), yetishin (gedenlere chatin) ki, sizin evveldekilerinizi saxlayib, axirdakilarinizi gozleyirler. (Sizden once gedenleri yolda saxlayiblar, axirinci neferin onlara qovushmasini ve butun karvanin bir defAlik Qiyamete daxil olmalarini gozleyirler. Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: Bu kelam pak olan Allahin ve Hezret Resulun kelamindan sonra muqayise olundugu her bir kelamdan daha ustun ve daha ondedir (hech bir kelam ona chata bilmez). Amma o Hezretin buyurdugu: - - (yungulleshin ki, yetishesiniz) kelamindan daha qisa ve daha menali kelam eshidilmeyib, bu kelam nece de derindir (her ne qeder fikirleshsen onun derinliyine chata bilmirsen). Nece de bu cumle evvelden axira qeder hikmetli ve nesihetlidir, (her bir teshnenin) susuzlugunu aradan qaldirir ve biz de [Xesais] kitabinda bu kelamin ezemet ve boyukluyunu sherh etmishik.

22CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Osmanin qetlini onun adi ile baglayan Telhe ve Zubeyr kimi shexslerin pislenib mezemmet edildiyi) xutbelerindendir. (Onlarin iddiasinin batilliyini subut edir, sonra ise oz shucaet ve igidliyini beyan edir.)


Agah olun ki, sheytan zulm ve covrun oz yerlerine donmesi (fasiqin zulmu ozune peshe etmesi), batilin esline qayitmasi (cahilin nadurust danishmasi) uchun oz destesini seferber edib ve sher qoshununu toplayib. Allaha and olsun, pis bir ishi (Osmanin qetlini menimle baglayib onun oldurulmesinde raziligim oldugunu yalandan iddia etdiler) menim adimla baglamaqdan chekinmediler, menimle oz aralarinda edalet ve insafla danishmadilar (chunki edalet ve insafla reftar etseydiler onlarin iddiasinin batilliyi aydin olardi) ve (onlarin dogru olmayan iddiasi beledir ki,) ozlerinin terk etdikleri haqqi, ozleri tokdukleri qani (qisasi) teleb etmekdedirler. Bele ise eger men o qanin tokulmesinde (Osmanin qetlinde), onlarla ortaq olmush olsaydim, onlara da bundan fayda chatardi. eger mensiz ozleri bu ishi ediblerse onda onlardan bashqa hech kes teqsirlendirilmemAlidir. Onlarin en boyuk delil ve subutlari (Osmanin qetlinde ishtiraki menim adimla baglamalari) oz zererinedir. (chunki ozleri onu qetle yetiribler ve men bilirem ki, onlar Osmanin qanini almaq niyyetinde deyiller, onlar) sudu qurumush anadan sud isteyirler, olmush bid`eti diriltmek isteyirler. Ey devet eden naumid, (ya meni muharibeye, ya da ozunle razilashmaga chagirirsan, hazir ol) devet eden kimdir ve ne ile cavab verilecek?. Men Allahin onlara olan huccetine ve onlar baresinde elmine raziyam. eger onlar boyun qachirsalar, (haqq yoluna donmeseler) qilincin iti terefini onlara yonelderem (onlari qetle yetirerem) ki, batilden (zulm ve covr xestAliyinden) shefa tapmaq uchun bu onlara kifayet eder ve haqqa komek olar. Vurushmaq uchun meydana chixmagimi mene xeber yollamalari, doyushde dozumlu ve sebrli olmagimi demeleri ne qeder heyretlidir! Analari vaylarina otursun, hech vaxt men muharibe ile tehdid olunmamisham, qilinc zerbesinden qorxmamisham. Menim oz Rebbime yeqinliyim var, oz dinimde hech bir shekk ve shubhem yoxdur. (Tehdid olunmaq ve qorxmaq oz Allahina yeqinliyi olmayan, dininde shubhesi olan keslere layiqdir. Onlar buna gore olmekden ve oldurmekden qorxurlar).

23CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir. (Burada o yoxsullara dovletlilerin paxilligini chekmemek, dovletlilere de hech bir ishi riya ve ozlerini gostermek uchun etmemek gosterishi verir, qohumlarla elaqenin, mehribanligin, yaxinlarina komeyin faydalarini beyan edir:)


Allaha hemd ve sena, peygemberine salamdan sonra, ilahi ferman (qezavu- -qeder) her bir kese yagish damlalari goyden yere dushduyu kimi yetisher. Her bir kesin qismeti, az ve ya chox, ona chatir.

Buna gore de sizlerden biriniz (eyni cinsden olan) qardashinizin Ehli-eyalinda, malinda ve ya vucudunda bir ustunluk gorseniz, onun uchun fitne-fesada sebeb olmayin (onun paxilligini chekmeyin, ozunuzu dunya ve axiretin xeterlerine atmayin). Muselman kishi ne qeder ki, (bashqasinin paxilligini chekmeyib) alchaqliq ve rusvayligini izhar etmeyib, camaatin diline dushmeyib, deyersiz olmayib ve bu sebebden de dar dushuncAli alchaq shexsler onu qinamayib, ozunun ilk zerlerinden qelebe ve udush gozleyen uduzmush qumarbaza benzer ki, qenimet elde edib oz ziyanini odesin. Eyni ile de xeyanetden (Allaha ve mexluqa xeyanetden) chekinen yoxsul muselman kishi iki yaxshi sheyden birini Allahdan gozleyir:
Ya Allahin devet edenini (hamini Allaha teref chagiran olumu) Allah dergahinda tapdigi (axiret nemetleri), onun uchun (dunya nemetlerinden) daha yaxshidir.


-Yaxud da (dunyada) Allah ruzisini. belelikle, o, dini ve sherefi (elm, edeb ve sebri) ozunde olmaqla yanashi Ehli-eyal ve var-dovlet sahibi olar. Heqiqeten mal ve ovlad bu dunyanin (puch olacaq) behresidir, xeyir emel ise (qalan ve berqerar olan) axiretin behresidir. Bezen de Allah-teala bir qism insanlara bunlarin her ikisini nesib edir (onlar hem dunyadan, hem de axiretden behrelenirler). Buna gore de (olanla razilashin, gunah ve itaetsizlik etmeyin), Allahin sizleri qorxutdugu ezabindan qorxun. Qorxmaginiz uzre ve behaneye gore (xeta ve ya teqsire yol vermekden qorxan, agilli insanlar kimi) olmasin. ibadet edin (Allaha), bunu ozunuzu camaata gostermek uchun etmeyin, chunki Allahdan bashqasi uchun ish gorenin ecrini Allah-teala kimin uchun ish gorulubse ondan almagi tapshirar. (O Hezret butun sozlerinde ve emellerinde Allahdan bashqa kimseni dushunmediyine gore, burada da dua etmeye bashlayir:) Allahdan (belaya dozumlu olan) shehidlerin meqamini, (hech kesin paxilligini chekmeyen) xoshbext insanlarla yashamagi, (riyakarliq ve ozunu gostermek uchun ish gormeyen) peygemberlerle yanashi olmagi isteyirik.

Ey camaat, hech kes var-dovlet sahibi olsa bele, oz tayfa ve qohum-eqrabasindan tam ehtiyacsiz deyil. Onlarin emelde ve sozde komeklerine ve mudafielerine ehtiyaci var. Yaxinlari insanin eyiblerinin qorunmasi uchun en muhum shexsdirler ve onun daginiqligini, chetinliklerini daha yaxshi aradan goture bilerler. Dar anda ve onun bashina agir hadiseler geldikde (bashqalarindan) ona daha mehriban olarlar. Allah-tealanin bir shexs uchun camaat arasinda yaxshi ad eta etmesi, ona bashqasina miras qoyacagi var-dovlet vermesinden daha yaxshidir. Bu xutbenin bir hissesidir: Agah olun ki, sizlerden hech biri oz qohumlarindan uz dondermemAlidir. Onlari yoxsulluq ve perishanliq ichinde gordukde, onlara ehsan etmAlisiniz. Onlara vermekden chekindiyiniz mal artmayacaq, onlara serf etdiyiniz mal azalmayacaq. (Allah onun evezini verecekdir.) Her kes oz tayfasindan el chekerse (onlara komek edib el tutmazsa) onlardan bir el azalmish olur, ondan ise choxlu eller. (oz qohumlari ile) tevezokar, mehriban ve yoldash olan kimse onlarin ebedi dostlugunu qazanmish olar. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: bu xutbede choxluq menasindadir. Nece ki, - sozunun yerine ve deyilir. Bir revayetde onun evezine deyilmishdir. yaxshi bir sheye deyerler. Nece ki, - yaxshi bir xorek yedim demekdir. O Hezret oz buyrugunda bu sozu nece de gozel menada ishletmishdir. - Her kes yoldashligini ve xeyrini qohumlarindan esirgeyerse, onlara bir komeyini esirgemishdir, onlarin yardimina ve komeyine mohtac olan vaxt, onlari komeye chagiranda ona yardimdan imtina edib sozune qulaq asmazlar. Buna gore de choxsayli ellerin yardimindan, saysiz-hesabsiz ayaqlarin yoldashligindan mehrum qalar.

24CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir. (Doyushde oz mohkemlik ve deyanetini izhar edib, o Hezretin vurushmaqda sustluk etdiyini deyen bir kesin sozunu duzgun bilmeyib, camaati teqva ve perhizkarliga regbetlendirerek buyurur:)


oz canima and olsun, haqqa qarshi chixanlara, azginliq yoluna ayaq basanlara qarshi vurushmaqda sustluk ve yumshaqliq gostermeyeceyem (chunki haqqa qarshi chixanlarla vurushmaq vacib, bu ishde sustluk ve sehlenkarliq ise gunahdir). Bele ise, ey Allah bendeleri, Allahdan chekinin (yersiz danishmayin, nalayiq soz demeyin), Allahdan Allaha (onun qezebinden rehmetinin, ezabindan efvinin, edlinden fezlinin penahina) siginin. Sizin onunuzde qoydugu aydin yola (sherietin dogru yoluna) yonAlin. Sizin boynunuza qoyduqlarini (sheriet meselelerini) yerine yetirin. belelikle, (ilahi gosterishe emel edib sheriet meselelerini yerine yetirseniz) eger dunyada nicat tapmasaniz, axiretde sizin nicat ve qelebenize Ali zamindir.

25CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir.


Muaviyenin sehabelerinin ve qoshununun sheherleri ele kechirme xeberi ardi-arasi kesilmeden o Hezrete chatirdi ve Bosr ibn ebi ertatin o Hezret terefinde Yemende vali ve hakim olan ubeydullah ibn Abbas ve Seid ibn Nemran uzerinde qelebesinden sonra, onlar Kufede o Hezretin yanina geldiler. O Hezret oz sehabelerinin cihada tenbellik etmelerinden ve onun reyine, tedbirine qarshi chixmalarindan eziyyet chekdiyi, sixildigi bir halda durub minbere qalxdi ve buyurdu:

ixtiyari ve ipi Alimde olan Kufeden bashqa hech bir yer menim hakimiyyetimde deyil. Ey Kufe, eger mene senden bashqa hech ne qalmasa ve senin de qorxunc kuleklerin esse (senin ehlinin fitne-fesadi, nifaqi ve ikiuzluluyu zahir olsa) onda Allah seni pis veziyyete salsin. (Xaraba ve viran etsin ki, kimse seni tanimasin.) Misal olaraq shairin bu she`rini oxudu:
yeni, ey emr, yaxshi atanin canina and olsun ki, men bu xorek qabinda qalan azaciq chirke ve yaga chatmisham. (Memleketde payinin bu qeder az olmasina ishare edilir.) Ondan sonra buyurdu:


Mene xeber chatib ki, Bosr (Muaviyenin emrile boyuk bir qoshunla) Yemene daxil olub. Allaha and olsun ki, onlarin oz batil yollarinda birlik ve hemreyliklerile sizin haqq yolunda tefriqe ve daginiqliginiza gore tezlikle sizlere hakim kesilib hakimiyyete sahib olcaqlarini guman edirem. Ona gore ki, siz haqq yolunuzda imam ve rehberinize itaetsizlik gosterirsiniz, onlar ise batil yolda olsalar bele oz rehberlerine itaet edirler. Onlar rehberlerinin emanetini qoruyur, siz ise xeyanet edirsiniz (onlarin bey`eti davamlidir, siz ise ehdinizi pozursunuz). Bir de sheherlerindeki islah ishlerine (bir-birile ulfet ve dostluq edir, birliklerini saxlayirlar), sizin ise fesadiniza gore (bir-birinize kin, paxilliq beslemeyinize, ikiuzluluyunuze ve tefriqenize gore. Bu bir qovmun meglubiyyet sebebidir).

(belelikle, sizi o qeder xeyanetkar saniram ki,) eger sizden birine taxta qedehi bele tapshirsan, qorxuram ki, onun (devenin palanindan asdiqlari) tutacagini aparasiniz. Perverdigara, men onlardan (Kufe ehlinden) bezmishem ve qelbim sixilib, onlar da menden doyublar. Bele ise, onlardan daha yaxshisini mene nesib et, menim evezime onlara bir sher ver. Allahim, onlarin ureklerini (ezab ve qorxudan) duz suda eriyen kimi erit. (Ey Kufe ehli,) agah olun ki, Allaha and olsun, menim uchun sizlerin yerine (oz qeyret, shucaet ve yoldashliqlari ile meshhur olan) Feras ibn Qenm ovladlarindan min suvarinin olmasini isterdim. (Burada Feras ibn Qenmin ovladlarini terif etmek uchun shairin bu she`rini oxuyur:)

-yeni, ey Ummu-Zenba (Ummu-Zenba bir qadinin leqebidir) komek ve zefer uchun eger onlari (Beni-Teymi) chagirsan, suvarileri yay buludlari kimi sene dogru gelerler. Bundan sonra Hezret minberden endi. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: - kelmesi kelmesinin cemidir ve menasi bulud demekdir. burada yay fesli menasinda ishlenmishdir. shair de yay buludlarina ona gore teshbih ishletmishdir ki, yay buludlarinda su olmadigindan iti suretle hereket edirler. Bulud su ile dolu olduqda, adeten yavash hereket edir ve qishda rast gAlinir. shair de hemin camaatin, komek ve zefer uchun chagirdiqda, deveti derhal qebul edib komeye telesdiklerini buna benzetmishdir. Buna subut shairin bu she`rde dediyi sozleridir.

26CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir (Nehrevana dogru hereket etmezden once buyurmushdur).


Heqiqeten boyuk Allah dunya ehlini ilahi ezabdan qorxudan ve ozune nazil edilene emin olan Mehemmedi (sellellahu eleyhi ve alih) gonderdi. Siz, ey ereb qovmu, sizler o vaxt en pis (shirk ve butperestlik olan) dine etiqad edir, en pis yerde (Hicazda) yashayirdiniz (oralar quraqligin, fitne-fesadin chox oldugu bir yer idi). Dashliq torpaqlarda ve sanki karmish kimi sesden urkmeyen chox zeherli ilanlarin arasinda heyat surur, qara chirkab suyu ichir, berk xorekler (elenmemish arpa unu, xurma cherdeyinin unu ve kertenkele kimi) yeyir, bir-birinizin qanini tokur, qohum-eqrabanizdan uzaq gezerdiniz (guzeranizin agirligina ve exlaqinizin pisliyine gore qohumlarla elaqe saxlamirdiniz). Aranizda butler asilmishdi (oz ellerinizle yaratdiqlariniza perestish edirdiniz) ve gunahlardan chekinib uzaqlashmirdiniz.
(Hezret Peygemberin vefatindan sonra bashina gelenleri qisa shekilde beyan edir: Muxaliflerim menim haqqim olan xelifeliyi qesb etdikde)


belelikle, (oz ishlerimi) fikirleshib gordum ki, oz Ehli-beytimden (Beni-Hashimden) bashqa yaverim yoxdur, (onlar da bu qeder eleyhdarlarimla mubarize apara bilmezdiler. Buna gore de) onlarin oldurulmesine razi olmadim. chop batmish gozumu yumdum, sumuk bogazimi tutsa da uddum, teneffus yolunun tutulmasina (qem ve kederin choxlugundan) ve elgem otundan (olduqca aci bir bitkidir) daha aci sheylere dozdum.
(emr ibn Asin Muaviyeye nece bey`et etdiyini beyan edir ve buyurur:)


emr girov ve qiymet shertini (Misirin hakimliyini) qoymayinca Muaviyeye bey`et etmedi. Saticinin (dinini dunyanin qiymetine satanin) Alinin bereketi olmaz ve alicinin (Muaviyenin) ehd-peymani onun rusvaychiligina sebeb olar. Buna gore de (indi ki, emr Muaviyeye qoshulub), muharibeye hazirlashin, onun tedarukunu gorun ki, doyush meshAli alovlanib, onun ishigi ucalib. Dozumu ozunuze shuar edin (doyushde sabit olun, onun ziyanina dozun) ki, dushmene zefer chalmagin en muhum yolu dozumdur.

27CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (sherafetli omrunun sonlarinda buyurdugu ve oz sehabelerini Muaviye ile cihad etmediyine gore qinadigi) xutbelerindendir:


Allaha hemd ve Hezret Peygembere salamdan sonra, cihad (dine qarshi chixanlarla doyush) Allahin ozunun xususi dostlarinin uzune achdigi Cennet qapilarindan biri, teqva ve perhizkarliq libasidir. (Paltar insani soyuqdan ve istiden qorudugu kimi teqva ehlini muxaliflerin sherinden qoruyar.) Haqq-tealanin mohkem zirehi ve onun (teqva ehlini dushmenlerin silahlarindan qorumaq uchun) guclu qalxanidir. Her kes ondan uzaqlashib, onu terk ederse Allah ona zillet ve xarliq paltari, bela ve chetinlik cubbesi geyindirer. Bunun tesirinden ise hemin adam heqir, alchaq, zelil ve bichare olar. Allah oz rehmetini onun qelbinden goturduyune gore agilsizliga mubtela olar (oz ishlerinde heyran ve sergerdan olar). Cihada getmediyine ve bu muhum ishe ehemiyyet vermediyine gore haqqin yolundan uzaqlasharaq batil yola qedem qoyar. Musibete ve bicharAliye duchar olaraq edalet ve insafdan mehrum olar (zulmkar ona hakim kesilerek onunla insafsizcasina davranar).

Agah olun, men sizleri gece ve gunduz, gizlinde ve ashkarda doyushe (Muaviye ve ona tabe olanlara qarshi doyushe) devet ederek dedim ki, onlar sizinle doyushe gelmemish, siz onlarla doyushe chixin. Allaha and olsun, her hansi qovmun oz evinde (diyarinda) ele bir muharibe olmayib ki, orada onlar zelil ve meglub olmasinlar. Siz ise vezifenizi bir-birinize hevale etdiniz (sizlerden her biriniz bashqasinin oz vezifesine emel etmesini umurdunuz). Mal-mulkunuz her yandan qaret olunana, (dushmen qelebe chalib) yurdunuz Alinizden chixana qeder bir-birinizi xar etdiniz. Bu, oz suvarilerile (Muaviyenin emrine esasen Ferat chayinin sherq sahillerinde yerleshen iraqin qedim sheherlerinden biri olan) enbar sheherine daxil olub, Hessan ibn Hessan Bekrini (sheherin vali ve hakimi) oldurub, suvarilerinizi sheherin hududlarindan uzaqlashdiran Qamidin (Beni Qamid qebilesinden olan Sufyan ibn euf) qardashlarindandir. Mene xeber chatdi ki, onlarin bir doyushchusu bir muselman qadina ve muselmanlarin amaninda olan bir kafir qadina hucum ederek xalxali, bilerzik, boyunbagi ve sirgalarini qoparmish, o qadin da zar-zar aglayaraq oz qohumlarini komeye chagirmaqdan bashqa cur onlara mane ola bilmemishdir. Dushmenlerden hech birinin yaralanmadigi, qanlari tokulmediyi halda onlar (bu doyushden) boyuk qenimet ve servetle qayitdilar. eger muselman kishi bu hadiseni eshidib qem-qusseden olerse ona eyib deyil. Mene gore ise olum bundan daha layiqlidir. Ne qeder de heyretli ve teeccubludur! And olsun Allaha, onlarin (Muaviye ve terefdarlarinin) ozlerinin nahaq ishlerinin etrafinda birleshmesi, sizin ise haqq ishinizde tefriqe ve ixtilafa dushmeniz ureyi oldurur, qem ve huznu ozune chekir. Onlarin oxlarina tush geldiyiniz vaxt uzunuz qara, qelbleriniz qemli olsun (dushmen size dogru ox atir, siz ise qeyretsizliyinize, tefriqe ve ixtilafiniza gore sinelerinizi onun hedefine chevirib sakit oturmusunuz). Onlar sizin malinizi yagmalayirlar, siz ise Alinize hech ne almirsiniz. Sizinle doyushurler, sizse doyushmursunuz. Allaha asi olurlar, siz ise razisiniz. Yayda size onlarla doyushe chixmagi emr etdikde dediniz ki, indi hava istidir ve istiler sinana qeder bize mohlet ver. Qishda onlarla doyushmenizi emr etdikde ise dediniz ki, bu gunler hava chox soyuqdur ve soyuqlar chixana qeder bize mohlet ver. Siz isti ve soyuqdan qachmaq uchun bu qeder behane getirirsiniz, Allaha and olsun (doyush meydaninda), qilincdan daha tez qachacaqsiniz. Ey kishilikden nishanesi olmayan namerdler! Ey agli ushaq ve bey otagina teze girmish qadin agli kimi olanlar! Ey kash men sizleri ne gore, ne de taniyaydim. And olsun Allaha, sizi tanimagin neticesi peshmanliq, qem ve qussedir. Allah sizleri mehv etsin ki, menim ureyimi qan etdiniz, sinemi qezeble doldurub-dashirdiniz. Aldigim her nefesde mene qem ve huzn yedirtdiniz. Mene itaetsizlik, etinasizliq ederek tedbirimi pozub, puch etdiniz, bunun neticesinde de Qureysh [ebu Talibin oglu igiddir, ancaq muharibe aparmaq qaydasini bilmir] dediler. Allah atalarina rehmet etsin! (oz dedikleri sozu fikirleshmirdiler.) Onlardan hansi biri doyushde menim qeder chalishqan ve ciddi idi, yoxsa onde getmekde ve ya muqavimetde menden artiq idiler? Hele iyirmi yashima chatmamish doyushe hazir idim ve indi de omrumden altmish ilden chox kechmishdir. (Menim doyushlerdeki fikrim ve tedbirim hemishe duz olmushdur.) Ancaq fermanina itaet olunmayanin, hokmune emel edilmeyinin elaci yoxdur.

28CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyaya etimadsizliq ve axirete hazirliq barede buyurdugu) xutbelerindendir.


Haqq-tealaya hemd-senadan ve Hezret Peygembere salamdan sonra. Heqiqeten dunya arxa chevirerek (sizin urek bagladiginiz sheylerden) ayriliqdan xeber verir. Axiret yaxin ve ashkar olmushdur. (Dunya hami uchun oteridir. olumle bashlayan axiret ise gelecekdir. Ona gore de, fani dunyaya urek baglamamaq, ebedi mekana getmeye hazirlashmaq lazimdir.) Agah olun ki, bu gunler (omrumuzden qalan muddet xeyir ishler gormek ve beyenilmish exlaqa chatmaq uchun) mizmar ve hazirliq gunudur (dunyanin lezzetine goz yummaq lazimdir), sabah ise (axiret) one kechmek gunudur. one kechmek (yarishin qalibi olanin yeri) cennetdir, (axira qalanin) sonu ateshdir. Bele ise, olumu chatmadan oz gunahindan tovbe eden bir kimse yoxdurmu?

Goresen ozunun bedbextlik gunu gelmeden (ilahi ezabdan) oz nicati uchun chare eden yoxdurmu? (Yaxshi emeller etsin ki, o gun saleh emellerden bashqa hech ne nicata sebeb olmayacaq.) Agah olun ki, siz ardinda olum dayanan arzu ve umid (heyatin ebediliyi ve yashayishin davami) gunlerindesiniz. ecAli chatmazdan once arzu ve umid gunlerinde ish goren (camaata komeklik, Allaha bendelik eden) kimsenin emAli ona xeyir getirecek, olumu ziyan vurmayacaqdir. ecAli chatmamish hemin gunlerde sehlenkarliq edenin (camaata komeklik, Allaha bendelik etmeyenin) ishi xarabdir ve olumden ziyan chekecekdir. (chunki olum vaxti camaata xidmet ve Allaha bendelikdeki teqsirlerine gore peshmanchiligin xeyri yoxdur. Buna gore de netice etibari ile ziyan gorecekdir.) Agah olun, rahatliq ve emin-amanliq vaxtinda (elleriniz chatan vaxt), xof ve qorxunun size hakim kesilende ish gorduyunuz kimi (xalqa xidmet ve Allaha ibadet yolunda chalishin) emel edin. Agah olun, men Cennet kimi bir nemet gormedim ki, onu arzulayan qeflet yuxusunda olsun. Ne de atesh kimi bir ezab gordum ki, ondan qachan bihushluq yuxusunda olsun! Bilin ki, haqqdan xeyir tapmayana mutleq batilin ziyani yetishecekdir. Hidayetle dogru yola gelmeyeni azginliq charesizliye ve olume surukleyir. Agah olun ki, sizler kochmeye (bu saraydan ebedi saraya getmeye) memur edilmisiniz (bundan bashqa chareniz yoxdur) ve azuqe toplamaga yoneldilmisiniz. en qorxulu olan iki shey var ve sizin uchun onlardan qorxuram: Biri nefsinizin arxasinca getmeniz (gozlerinizi heqiqete yumar) ve digeri ise arzularinizin choxlugudur. (Size axiret uchun azuqe ve ehtiyat toplamaga imkan vermez.) Bele ise sabah onun vasitesile ozunuzu qiyametde (ebedi ezabdan) qoruyacaginiz sheyin, (camaata xidmet ve Allaha bendeliyinden) tedarukunu bu dunyada gorun. (Seyyid Rezi buyurur:)
Deyirem: Xalqi zahidliye, dunyaya regbetsizliye, axiretde ishe yarayan xeyir emellere vadar eden soz olarsa, herhalda bunlar Hezretin hemin sozleridir. Camaati chox bagli olduqlari amal ve arzulardan dashindirir, oyudun, Allaha ve Peygembere qarshi usyan ve itaetsizliyin qadaga sholesini hedden chox alovlandirir. O Hezretin sozlerinin heyranediciliyi ondadir ki, buyurur: [ - - - ] chunki bu sozde ifadenin boyukluyu ve menanin derinliyile yanashi heqiqete ve ishin mahiyyetine uygun teshbihde heyretamiz sirr ve ince mena vardir. Buyurur: - iki menadaki ferqe gore iki nov sozden istifade etmishdir: sozunu Cennet uchun- sozunu ise atesh uchun ishletmishdir. deyil - buyurmushdur. chunki - (one kechmek) sozu yaxshi bir ish uchun ve musbet menada ishledilir ve Behishtin sifetidir. Atesh bu menani vermir. O ateshden Allaha penah apaririq. demeli, buyurmasi duzgun olmazdi ve ona gore de bele buyurmushdur: chunki ona chatan her bir kes uchun bezen shadliq getirmir, bezen de sevinc bexsh edir. demeli, bu sozu her iki menada izah etmek olar. kelmesi burada Allah-tealanin buyurdugu sozu kimidir. (Qur`ani-Kerimin ibrahim suresinin 30-cu ayesi) [De, nalayiq ishlerden lezzet alin. belelikle, sizin ishlerinizin sonu ateshdir]. Burada deyilmesi duzgun olmaz. Bele ise bu sozu derinden dushun ki, onun batini heyretamiz ve chox derindir. O Hezretin sozlerinin ekseriyyeti beledir. Bezi elyazmalarda gosterilir ki, bashqa revayete gore kelmesinde sin zemme ile qeyd olunmushdur. erebler (yarishda) otduyu uchun one kechene (qalibe) mukafat verilen mala (sini zemme ile) deyerler. sozunun fethe ile olan menasi zemme ile olan menasina yaxindir. chunki (sozunde) sinin zemmAli olmasi pis ve qebahetli ishin cezasi deyil, beyenilen ve sevilen ishin mukfatidir.


29CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dushmenlerle doyushe sehlenkar ve etinasiz yanashmalarina gore oz sehabelerini pislediyi) xutbelerindendir.


Ey bedenleri bir, fikir ve arzulari muxtAlif olan insanlar! Sizin (bosh ve menasiz) sozleriniz sert dashlari yumshaldir, sizin ishiniz ise (oz evinizde oturub, dushmenle doyushe hazirlashmamaniz) dushmenlerde (malik oldugunuz her sheyi ele kechirib size sahib olmaq uchun) tamah yaradir. (Bir yere yigishdiginiz) meclislerde ozunuzden chox danishir (bosh ve menasiz sozlerden chox danishib, igidlik ve merdlikden dem vurursunuz), dushmenle doyush vaxti chatanda ise yeni, [ey muharibe, bizlerden uzaq ol] deyirsiniz ( cumlesi ereblerin dushmenden qacharken ishletdikleri misaldir). Sizi (zefere ve ozune komeye) devet edenin deveti qebul olunmadi (chunki ona komeklik etmediniz). Sizin ugrunuzda sizlere zehmet ve eziyyet chekenin ureyi rahatliq tapmadi. (Cihada getmemek ve dushmenle doyushmemek uchun getirdiyiniz) uzr ve behaneler (dogru deyil), borclu shexsin oz borcunu (uzrsuz yere) gecikdirmesi kimi azginliqdir. zelil ve qorxaq (ona edilen) zulme mane ola bilmez. Zehmet ve sey olmadan haq (ve asayish hech bir qovm uchun) elde edile bilmez. (Dushmeni ezib meglub etmek uchun evde oturub, cihada getmemekle asayish ve rahatliq istemeniz xetadir.) Hansi evi (diyari) oz evinizden sonra (dushmenin ishgal ve dagitmasindan) saxlayarsiniz? (Sizi evinizden bayira atdiqda) menden sonra hansi emir ve imamla (dushmeni ozunuzden uzaqlashdirmaq uchun) cihada gedeceksiniz? Allaha and olsun, sizin aldatdiginiz shexs dogrudan da aldanib. Allaha and olsun, sizin komek ve yoldashliginizla nicat tapan (dushmenine qalib gelen) kimse, (qumarla oynanilan ox aticiliginda qumar uchun teyin olunan butun oxlardan) daha ugursuz (chox ziyanli) oxla nicat tapandir. Sizin komeyinizle (dushmene teref) ox atan (onun zulm ve ozbashinaliginin qarshisini almaq isteyen) kimse bashi sinmish, uclugu olmayan ox atmishdir (bele bir ox hedefe deyse bele tesiri olmaz. Siz de dushmenle qarshilashsaniz bele, qorxdugunuza gore onlarin irAlilemesine mane ola bilmezsiniz). Allaha and olsun, sizin sozlerinize (ehd-peymaniniza) inanmadan, sizin yoldashliginiza tamarzilanmadan seheri achdim ve dushmeni (Muaviye ve qoshununu) sizlerin komeyi ile qorxutmuram (chunki sizin vefasizliginiz, yalanchiliginiz mene ve dushmene aydin olmushdur). (Her ne qeder sizleri dushmenle doyushe heveslendirsem de, sehlenkarliq eden), sizlerin hali nedir, sizin derdinizin dermani nedir (ki, hazirlayim), ne ile elac olunursunuz (ki, elac edim)? Dushmenler de sizin kimi insanlardir. (Niye siz de onlar kimi deyilsiniz ve onlarin qorxusu ureyinize oturub?) Bilmediyiniz ve inanmadiginiz sozleri danishirsiniz? (Cihada getmek uchun bir-birinize [onu edeceyik, bunu edeceyik] deyirsiniz. Heqiqetde ise dushmenle doyushmeye esla iradeniz yoxdur.) Gunahlardan uzaqlarda qefletdesiniz? (Ele ise oyanin) Haqqdan qeyrisine tamah salirsniz?

30CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Osmanin qetli baresindeki kelamlarindandir.


eger onun qetline emr vermish olsaydim, sozsuz ki, qatil olardim, eger qarshisini alsaydim, tebii ki, komek gostermish olardim (onu oldurenler menimle meslehetleshmeyibler ki, men onlara emr vermish, yaxud chekindirmish olum). Lakin (bilirem ki,) ona komek eden (Mervan ibn Hekem ve Beni-umeyyeden bir deste adam) [Men onu xar edenden (ona komeklik gostermeyenden) daha yaxshiyam] deye bilmez. Onu xar eden de (Muhacir ve ensardan bir deste) deye bilmez ki, [ona komek eden menden daha yaxshidir]. (Burada o Hezretin meqsedi Osmani mezemmet etmekdir.) Bele ise men indi sizin uchun onun qetl sebeblerini (muxteser shekilde) beyan edirem: Osman xilafeti oz ixtiyarina kechirib istibdad ve ozbashinaliq etdi. (Meslehetleshmeden, ummetin raziligini nezere almadan istediyini edirdi.) demeli, bele ish gorub ozbashinaliq etmekle chox pis etdi, (siz ise zulm ve sitemde) sebirsizlik etdiniz (sebr etmeyib onu qetle yetirdiniz), demeli, siz de bu sebirsizliyinizle pis ish tutdunuz (gerek sebr edeydiniz ki, bu ish yumshaqliqla islah olunardi ve ya onun etrafindan dagilardiniz ki, haqq oz sahibine qayitsin). ozbashina hereket eden ve onu oldurmekde dozumsuzluk gosteren shexs baresinde Allahin hokmu deyishmezdir (Allah-teala qiyamet gunu onlar baresinde hokm verecek ve her kesi oz gunah ve teqsiri qeder cezalandiracaqdir).

31CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Cemel muharibesinden evvel, Zubeyrin itaet etmesi uchun Abdullah ibn Abbasi onun yanina gonderdiyi zaman buyurdugu kelamlarindandir.


elbette, Telhe ile gorushme, onunla gorushsen gorersen ki, o, buynuzunu eyib itilemish okuz kimidir. itaetsiz deveye minib deyir: Bu, ram olan devedir (chetin ishlerden yapishib nadanliq ve ozbashinaliq uzunden onlari asan hesab edir). Lakin Zubeyrle gorush, chunki o yumshaq tebietlidir (gozel exlaqi ve itaetkarligi daha choxdur). Ona de: Dayin oglu (Zubeyrin anasi Sefiyye ebu Talibin bacisi idi) deyir ki, sen meni Hicazda (Medinede) tanidin (mene bey`et etdin), iraqda (Besrede) inkar etdin (oz ehd-peymanini sindirib, itaetden chixdin). Bes ne oldu ki, sene ashkar ve aydin olandan uz donderdin? (Ne bash verdi ki, oz ehd-peymanini pozub mene qarshi chixdin ve menimle muharibeye qalxdin. Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: O Hezret eleyhis-salam bu kelmeni [ ] ishleden ilk shexsdir.

32CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (oz zemanesinin ehlinden shikayet etdiyi) xutbelerindendir.


Ey camaat, (ehalisi) zulmkar ve nemete kufran eden, yaxshi emel sahibinin pis sanildigi ve zalimin oz zulmunu artirdigi bir ruzigarda sabahi achdiq (qerar tapdiq). Bildiyimizden behrelenmirik (bildiyimize emel etmirik), bilmediyimizi de sorushmuruq ve (nadanliq ve tekebburun tesirinden) bize yetishene qeder boyuk beladan qorxmuruq. demeli, (bedbextliye ve charesizliye mubtela olana qeder oz ishimizin sonunu dushunmuruk. Bu zemanede) insanlarin dord sinfi var: birinci qism insanlari charesizlik, qilincinin kutluyu ve mal-dovletinin azligindan bashqa hech ne fitne-fesaddan chekindirmez. ikinci qism qilincini qinindan siyirib oz sherini ashkar ederek, piyada ve suvarilerini (qoshununu) toplayaraq, ozunu fitne-fesada hazirlayib ve qenimet olaraq ogurladigi mala ve ya (tekebbur ve boyukluyunu izhar etmek uchun) ardinca geden suvarilere, yaxud da (xalqa oz rehberliyini gostermek uchun) chixmaq istediyi minbere gore dinini zay edendir (elden verendir). ozunu ve Allahin senin uchun yaratdigi Cenneti satib, onun qiymetine dunyani almaq ugursuz ticaretdir. uchuncu qismi axiret emAli ile (ozunu abid ve bende kimi gostermekle) dunyani, dunya emAli (heqiqi zohd, teqva ve ibadet) ile axireti istemeyen, ozunu vuqarli ve metanetli gosteren (perhizkarlar tek ozunu tevazokar aparan) addimlarini bir-birine yaxin atan (eziyyetsiz adamlar kimi yol gedende asta-asta addimlayan) ve (ibadet ve bendelik uchun) paltarinin eteklerini yigib tam suretle yol geden, ozunu moteber ve emin tanitmaq uchun (camaat arasinda zohd ve teqvayla) bezenen, Allahin perdesini (din ve sherietin yolunu) gunah vasitesine chevirendir. Dorduncu qism heqaretine, alchaqligina ve hakimiyyete chatmaq uchun vasiteye malik olmadigina gore xanenishin olandir. oz arzularina Ali chatmadigindan ozunu qaldigi veziyyete qane olan kimi gosterer. Ne geceler sakitleshen daxilinde, ne de gunduzleri kechirdiyi zahirinde (hech vaxt) qenaet ve zohd ehli olmadigi halda, ozunu zohd ve teqva ehlinin libasi ile bezeyer. Qalan bir neche kishi de Qiyamet gununu xatirlatmaq onlarin gozlerini (dunyanin lezzetine) yummushdur, o gunun qorxusundan gozlerinden yash axir. Bezileri qovulmush ve hurkudulmushdur bir destesi qorxaq ve xar, bezileri ise sakit ve dilleri bagli qaliblar (haqqi ashkar ede bilmirler). Bezileri de ixlas ve dogruluqla (xalqi dogru yola) devet edir (ve ya Allahi ixlasla chagirir, bagishlanmalarini dileyirdiler), bashqa bir deste ise (zulmkarlarin siteminin tesirinden) qemgin ve incikdir. Teqiyye ve (dushmenden) gizlenmek onlari itirib-batirmish (bele ki, hech kes onlari tanimir), bashdan basha zelalet ve xarliq onlari burumushdur. demeli, onlar shor denizde batmishlar, agizlari bagli, urekleri ise yaralidir. ozleri incik dushene qeder (chunki onlarin sozlerine qulaq asmir, onlari saymirdilar) camaata oyud-nesihet verdiler. Meglubiyyetin tesirinden zelil ve xar olub oldurulduler ve belelikle, azaldilar. (ecdadlarinizla bele reftar etmish) dunya sizin nezerinizde (sehrada biten ve yarpagindan dabbaqliqda istifade olunan) selm agacinin yarpaginin qurusundan, (qoyun ve bu kimi heyvanlarin yununu qirxilmasindan sonra) qirximdan qalan tullantidan da deyersiz olmalidir. Gelecek nesiller sizlerin halindan ibret almamish (kochub geden ve emellerinin cezasina chatan) ecdadlarinizin halindan ibret alin (tenbeh olunun). Bu pislenmish ve beyenilmeyen dunyadan el chekin. chunki dunya onu sizlerden daha artiq sevenlere vefa etmemishdir. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: Hansisa bir nadan bu xutbeni Muaviyenin adina chixmishdir. Bu xutbenin Emirel-mominin eleyhis-salamin sozleri olmasina hech bir shubhe yoxdur. Qizil torpaqla, shirin su shor su ile nece beraber ola biler? Bu sozun dogrulugunu mahir yol gosteren ve gozuachiq besiretli birisi � emr ibn Behr Cahiz subut etmish ve aydinlashdirmishdir. O, bu xutbeni [ ] kitabinda beyan etmish, onu Muaviyenin adina chixanin da adini gosterdikden sonra demishdir: [Bu xutbe Ali eleyhis-salamin sozlerine daha chox benzeyir. insanlarin bolgusu, onlarin sifetlerinin tesnifati, meglubiyyet, zelillik, teqiyye ve xof kimi veziyyetlerinin tesviri o Hezretin uslubuna daha layiqdir]. (Ele hemin kitabda) qeyd edir: [Biz Muaviyenin oz sozlerinde zahidlerin yolunu tutdugunu, Allahin bendeleri kimi reftar etdiklerini harada gormushuk?].

33CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Besre camaati ile muharibeye (Cemel muharibesine) gederken buyurdugu xutbelerindendir.


Abdullah ibn Abbas deyir: [Zi-Qar]da (Besrenin yaxinliginda bir yerdir) Emirel-mominin eleyhis-salam ayaqqabisinin cirigini tikerken onun yanina getdim. Mene buyurdu ki, bu ayaqqabinin qiymeti ne qederdir? erz etdim ki, deyeri yoxdur. Buyurdu: [Allaha and olsun, bu ayaqqabi sizlere rehberlik ve emirlik etmekden menim uchun daha qiymetlidir. Lakin (men emirliyi ve hakimiyyeti ona gore qebul etdim ki,) haqqi subut etmAli, batili aradan goturmAliyem]. Sonra Hezret bayira chixaraq camaata bu xutbeni oxudu:

Eyb ve noqsan sifetlerden uzaq olan Allah Hezret Mehemmedi (sellellahu eleyhi ve alih) aralarinda bir nefer kitab oxuyanin ve peygemberlik iddiasi edenin olmadigi ereblerin ichine gonderdi. (Onlarin arasinda ne peygember, ne de kitab var idi.) Sonra o Hezret, onlar oz meqamlarina chatana, rahatliga yetishene qeder yol gosterdi (chirkin soz ve emelleri qadagan etdi) ve (onlari) bedbextlikden xilas etdi. belelikle, onlarin nizeleri duzeldi (musteqilliye ve heyatlarinda nizam-intizama chatdilar) ve onlarin titreyen boyuk dashi sakitleshdi (emniyyetsizliye gore chekdikleri iztirab ve narahatliq aradan goturuldu). Agah olun, Allaha and olsun, men ele insanlarin arasinda idim ki, dushmenin butun qoshunu arxa chevirib qachana qeder onlar dogru yola ve nicata sovq edirdiler. (itaeti qebul etmeyib doyushenlerle muharibe etdim.) Men (o vaxt) aciz qalmadim, qorxunu ozume yaxin buraxmadim. Menim Besre camaati ile muharibeye getmeyim Peygemberle xalqi dogru yola yoneltmek ve nicat vermek uchun getdiyimiz vaxtlarda oldugu kimidir. (indi de aciz deyilem ve qorxu mene yaxin dushmez.) Haqqi onun ichinden chixarmaq uchun batili yaracam. (Men haqqin uze chixmasi uchun oz emAlimin ishigi ile haqqi ortmush batil zulmetini dagidacagam.)
Menim Qureyshle ne ishim var? (Onlarin menimle dushmenchiliyinin sebebi nedir?) Allaha and olsun, (onlarla muharibe etmekden meqsedim budur ki,) kafir (mushrik ve butperest) olduqlari vaxt onlarla doyushdum ve haqqin yolundan donerek fitne-fesad yolunu tutduqlari indiki vaxtda da onlarla doyushurem. (demeli, bu iki dovranda onlarla doyushmeyim kufr ve azginliga goredir, yoxsa Qureyshle dushmenchiliyim yoxdur.) Men dunen (Peygemberin sagliginda muharibelerde) onlara yol yoldashi oldugum kimi (muqavimet gosterirdim) bu gun de onlarlayam.


34CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin oz sehabelerine sham ehalisi ile doyushmeyi emr etdiyi vaxt buyurdugu xutbelerindendir:


Men sizlerden bezmishem ve narahatam. Sizi danlamaqdan eziyyet chekirem. ebedi heyatin evezine dunyanin muveqqeti heyatindan shadsiniz? izzet ve bashiucaligin yerine rezalet ve alchaqliga boyun eymisiniz? Sizleri dushmenle muharibeye chagiranda gozlerinizi doyursunuz (heyecanlanirsiniz). chetinlikle can verirmish, hushsuzluqdan eziyyet chekirmish kimi menimle danishmaq uchun diliniz tutulur, qulaqlariniz baglanir, sozlerimin muqabilinde mat-meettel qalirsiniz, ele bil aglinizi itirib dAli olmusunuz (dogru yolu sehv yoldan, yaxshini pisden, izzeti zilletden seche bilmirsiniz) ve basha dushmursunuz. Hech vaxt sizlerden emin olmadim ve sizleri duz emel sahibleri saymadim (size etimad etmedim ve indi de inanmiram). Ne (dushmeni def etmek uchun) meyl salinasi ordu, ne de ehtiyac duyulasi guclu dostlarsiniz. Siz, bir terefden yigdiqda, diger terefden dagilan sarvansiz develer kimisiniz. Allaha and olsun, siz muharibe ateshini alovlandirmaq uchun pis camaatsiniz. (chunki) Size qarshi hiyle ve mekr ishledirler, siz ise hiyle ishletmirsiniz. Sizin sheherleri tuturlar, siz ise qezeblenmirsiniz (mudafie olunmagi dushunmursunuz). Dushmen yuxulamir, sizi ise qeflet yuxusu aparib ve unutqansiniz. Allaha and olsun, (dushmenin irAlilemesinin qarshisini almaq uchun) bir-biri ile yoldashliq etmeyenler meglubdurlar. Allaha and olsun, guman edirem ki, muharibe shiddetlense ve olum, qetl ateshi alovlansa, sizler bash bedenden ayrilan kimi ebu Talibin oglundan (onun yanindan) ayrilarsiniz. (Bele xof ve qorxaqliginizla ikinci defe menim etrafima yigishmaginiz mumkun deyil.) Allaha and olsun ki, etini sumukde hech ne qalmayana qeder gemiren, sumuyunu sindiran ve derisini soyacaq hedde dushmeni ozune hakim kesen (yeni, onun varligini, canini, malini, arvad-ushagini ele kechiren dushmenin qarshisini almayan) kimsenin acizliyi ve qeyretsizliyi hedsiz, ureyi ve ya onun sine terefden ureyini ehate edenleri zeifdir. Ey eshiden, sen de acizlikde ve qeyretsizlikde bu kishi kimi olmaq isteyirsense, ol. Amma men, and olsun Allaha, dushmene bu furset ve imkani vermezden evvel Meshrefi qilinclarla (Mesharif bu qilinclarin hazirlandigi kendin adidir) onu ele vuracagam ki, bashinin sumuyunun xincimlari goye sovrulsun ve qollari, qichlari kesilsin. Menim seylerimden sonra feth ve qelebenin ixtiyari Allahin Alindedir.

Ey camaat! Menim sizin ustunuzde, sizin de menim ustumde haqqiniz var: Sizin menim ustumde olan haqqiniz size nesihet vermek (beyenilmish exlaqa teshviq etmek ve nalayiq soz ve emellerden chekindirmek), qenimet ve huquqlari butunlukle (israf edilmeye qoymadan, muselmanlarin beytulmalindan) size chatdirmaq, nadan qalmamaniz uchun (kitab ve sunneden bilmediklerinizi) sizlere oyretmek, oyrenene qeder de (sheriet qaydalarini oyrenib ona uygun reftar etmeniz uchun) terbiye etmekdir. Menim sizin uzerinizde olan haqqim ise bey`eti saxlamaniz, gizlinde ve ashkarda ixlas ve dostlugunuz, sizi chagirdigim an cavab vermeniz ve size emr etdiklerime itaet etmenizdir.

35CI XUTBE
iki hakimin rey vermesinden sonra imam Ali eleyhis-salamin buyurdugu xutbelerindendir:


Ruzigar boyuk belalar ve agir hadiseler yaratsa bele, sitayish Allaha mexsusdur. shehadet verirem ki, sheriki olmayan Allahdan bashqa Allah ve ondan bashqa me`bud yoxdur, Mehemmed onun bendesi ve elchisidir. Ona ve ailesine Allahin salami olsun! (Her sheyi) Bilen ve tecrubAli olan mehriban nesihetvericiye itaetsizliyin neticesi hesret ve kederdir. Bunun arxasinca ise teessuf ve peshmanchiliq durur. Men bu hakimlik barede (onun zererini bildiyim uchun) oz fikrimi ve nezerde tutdugumu qisaca size beyan etdim. (Siz sozume emel etmediniz. Peshmanchiliga duchar oldunuz ki, bunun da hech bir faydasi yoxdur.) [ ] Ey kash Qesirin gosterishine ve sozune emel olunaydi. Nesihet veren (sizin itaetsizlik ve muxaliflikde shuariniz neticesinde) nesihet vermekde tereddud edene, alov veren alov vermekden imtina edene qeder zulmkar muxalifler, itaetden chixan ehd pozanlar kimi mene tabe olmayib imtina etdiniz. Menimle sizin hekayetimiz Hevazenin qardashinin (Dureyd ibn Sime) dediyi kimidir.
Yeni: Mun`ericul-livada oz fikrimi size dedim. Menim nesihetimin faydasini sabahki gun seher gunesh chixana qeder bilmediniz.

36CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Nehrevan ehlini qorxutmaq uchun buyurdugu xutbelerindendir.


Men sizi oz Rebbinizin yaninda (menim eleyhime chixmaniz ve dushmen kesilmeniz uchun) sebeb ve hoccet olmadan, (bu ishde) aydin delilsiz bu chayla dere-tepAli yerler arasinda oldurulmush halda sehere chixmaginizla chekindirirem. Dunya sizi helak edir ve ilahi qezavu-qeder sizi tora salir (oz imaminizin eleyhine chixmaginizin oldurulmekden bashqa cezasi yoxdur). Men sizi (indi peshman oldugunuz) iki hakimin hokm vermesinden chekindirdim. Siz ise ehdini pozan muxalifler kimi imtina ederek eleyhime chixdiniz. (Siffeyn muharibesinde Muaviyenin qoshunu Qur`anlari nizelerine sancdiqlari vaxt dediniz: [Onlar bizi Allahin Kitabina teref devet edirler ve devetlerini qebul etmeyimiz lazimdir]. Men onlarin, meglub olduqlarina gore bu hiyleni ishletdiklerini bildiyimden sozlerine inanmadim. Siz mene qarshi chixib dediniz ki, eger devetlerini qebul etmesen seni onlara teslim edeceyik. Men razi deyildim, amma charesiz idim.) belelikle, sizin istek ve xahi�shinize uygun hereket etdim (doyushden el chekib Malik eshteri geri chagirdim. Dunen iki hakimin hokm chixarmasini vacib bilen, bu gun ise onu kufr sanan) sizler qushbeyin, sefeh ve sebrsiz bir destesiniz (chunki soz ve emellerinizde mohkem deyilsiniz, agilla soz danishib ish gormursunuz). Men sizlere sher getirmedim, sizin ziyan gormenizi istemedim, ey atasizlar.

37CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbe evezi olan kelamlarindandir:


Muselmanlar zeif ve gucsuz olduqlari vaxt islam dinine komek uchun ayaga qalxdim. Onlar (acizlik ve gucsuzlukden) boyunlarini bukdukleri zaman ozumu ashkar etdim. elden dushdukleri vaxt (din meselelerini) danishdim. Onlar heyran ve sergerdan olduqlari vaxt ilahi nurla (cehalet zulmetinden) kechdim. (Her mechul mene melum idi.) (Bu sifetlere malik oldugum halda, ozunu gostermekde) Hamidan sakit, one kechmekde (kamal baximindan) onlardan ustun idim. Feziletlerin cilovunu tutaraq pervazlandim (chetinlikleri hell etmek uchun derhal hazir olurdum) ve berk, dagidici kuleklerin yerinden terpedib qopara bilmediyi daglar kimi feziletleri udurdum (kamal ve feziletde hech kesin meqami mene chatmadi her bir ishde donmez idim). Hech kes (ne huzurumda, ne de yoxlugumda) menden eyb ve noqsan tuta bilmeyib. zelilin ve sitem chekenin haqqini (zalimden) alana qeder o, menim uchun eziz ve deyerlidir. Guclu ve zulmkar (mezlumun) haqqi ondan alinana qeder menim uchun gucsuzdur. Biz ilahi qezavu-qedere shadiq ve onun fermanina teslimik. (ilahi vehy ve peygemberin ashkar ve aydin tesdiqi ile onun canishini ve xAlifesi oldugum halda) Meni Allahin Resulu baresinde yalan danishan gormusenmi?! And olsun Allaha, men onu tesdiq eden ilk shexsem. Bele ise (vefatindan sonra) onu tekzib eden ilk shexs deyilem. (chunki gizlinde ve ashkarda menim dogrulugumu, durustluyumu ve pakligimi oymush ve oz qardashi adlandirmishdir. demeli, yalan danishsam onu tekzib etmish olaram. XAlifelerle sert reftar etmemeyimin sebebi budur ki,) oz xelifelik meselem baresinde dushunub gordum ki, Hezret Peygemberin fermanina itaet edib tabe olmaq mene vacibdir (ish chekishmeye gedib chixarsa, boyun eymeyimi buyurmushdur). Buna gore de bey`et edib o Hezretle oz ehd-peymanima uygun reftar etdim.

38CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (shubhenin [shubhe] adlandirilmasi haqqinda ve hech kes uchun olumden xilas yolu olmamasi barede) xutbelerindendir.


shubhe haqqa benzer ve oxshar oldugu uchun shubhe adlandirilmishdir. (Her adam haqla batili bir-birinden ayira bilmez Allaha ve Peygembere) iman ve etiqad Allah dostlarinin shubhAli gorunen ishlerde ishigidir. Yollari hidayet ve nicat yoludur. (Bu yolla oz ardicillarini shubhelerin qaranligindan xilas ederek haqqi onlara ashkar ederler.) Ancaq Allahin dushmenlerini o shubhelere devet eden azginliq, beledchileri ise korluq ve sergerdanliqdir. (Bu sebebden de oz yolchularini dunyada bedbext, axiretde ise ilahi ezaba duchar ederler.) demeli, (Allah dostlarinin ardicillari olumden ve oldurulmekden qorxmur. chunki) qorxan uchun her halda ondan nicat ve qurtulush yoxdur. Diri qalmaq isteyen de hemishe diri qalmayacaqdir.

39CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir:


Elelerine duchar olmusham ki, emr etdikde boyun eymir, chagirdiqda cavab vermirler. Ey atasizlar, oz Allahiniza komek ve yardim uchun neyi gozleyirsiniz? (ishlerinizde sustluyunuzun ve Allah yolunda cihada getmemeyinizin sebebi nedir?) Sizi (dunya ve axiret seadetini qazanmaq yolunda bir-birinize komek etmeyiniz uchun) bir yere toplayacaq din, (dushmeni def etmek uchun) sizi terpedecek (din ve onun ehlini qorumaq uchun) bir qeyret yoxdurmu? Sizin aranizda dayanib feryad cheke-cheke yar ve yoldash isteyirem. Menim sozume qulaq asmir, (itaetsizlik etdiyinizin ve mene qarshi chixdiginizin neticesinde) pis hadiseler ashkar gorunene qeder emrime itaet etmirsiniz (dushmen sizin can, mal ve imaniniza hakim kesilir), sizlerle intiqam almaq olmaz, (sizlerle dushmene muqavimet gostermek mumkun deyil), sizlerle (din ve dunya ishlerinde) meqsede chatmaq olmaz. Sizi qardashiniza komek etmeye chagirdim (ah-vay etdiniz), gobeyi agriyan deve kimi nale chekdiniz. (Doyush meydanina ve qardashiniza komeye getmek uchun) arxasi yarali xeste deve kimi (yol getmekde) sustluk etdiniz. Sizlerden mene teref gelen azsayli qoshun da narahat ve acizdirler. Sanki olume gonderilir ve olumu oz qarshilarinda gorur. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: Hezret - sozunu narahat ve heyecanli menasinda ishletmishdir. Bu ereblerin ishletdiyi (heyecanli kulekler esdi) sozunden goturulmushdur. Buna gore de narahat reftari ile sechilen canavara da erebce deyilir.

40CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Nehrevan Xevaricinin [hokm ancaq Allaha mexsusdur!] sozunu eshiderken buyurdugu kelamlarindandir.


Batil meqsed uchun ishledilen haqq bir sozdur. BAli, Allahdan bashqa qeyrisinin hokmu yoxdur. Ancaq xevaric deyir: (Xalqin arasinda) emirlik ve reislik Allaha mexsusdur. Xalq arasinda ister xeyirxah, isterse de pis emel sahibi emirin lazim olmasi labuddur. Onun rehberliyi ve hakimliyi altinda momin ibadetle meshgul olur, kafir ise oz behresini goturur (emirin olmasi sayesinde hami herc-merclik, iztirab ve narahatliqdan azaddir). Allah onun zamaninda her kesi mueyyen olunmush ecAline yetirir (emir olmasa camaat bir-birinin canina darashar) ve onun vasitesile (ehtiyac olan vaxt istifade edilmesi uchun) vergiler yigilir. Dushmenle muharibe edilir, yollarda (ogru ve soygunchularin Alinden) emin-amanliq olur. Xeyir emel sahibinin pozgunlardan (sherinden) asude olmasi ve rifahda yashamasi uchun zeif ve gucsuzun haqqi guclu ve zulmkardan alinir.

(Seyyid Rezi buyurur): Bashqa bir revayetde gosterilir ki, Hezret Xevaricin sozunu (Allahdan qeyrisinin hokmu yoxdur) eshitdikde buyurdu: [Sizin (oldurulmeniz) barede Allahdan hokm gozleyirem.
Sonra buyurdu: Gunahlardan perhiz eden shexs edaletli emirin hakimiyyetinde Allaha ibadetle meshgul olar ve ziyankar shexs ise pozgun emirin vaxtinda oz behresini goturer, ta ki, her ikisi omrunu basha vurar ve onlari olum haqlayar. (O vaxt biri mukafata, digeri ise oz emellerinin cezasina chatar.)


41CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir. (Bu xutbede vefaliliq teqdir, hiyle ise mezemmet olunur.)


Vefa dogrulugun yoldashidir ve men (ilahi ezabin qarshisini almaq uchun) ehde vefa etmekden daha qoruyucu siper tanimiram. (Qiyametde) qayidishin ne cur olmasindan agah kimse (ondan hansi shekilde sorgu-sual edileceyini bilen hech vaxt) mekr ishletmez. Ele bir zemanedeyik ki, adamlarinin choxu mekr ishletmeyi zireklik sanirlar ve nadanlar onlari zirek bilirler. Bu mekr edenlerin xeyirleri ne olur? Allah onlari helak etsin (ki, camaat sherlerinden azad olsun ve ya Allah onlari oz rehmetinden uzaq salsin)! Zirek ve ishini bilen insan hiylenin ve her bir ishin chare yolunu bilir. Hiyle ishletmemeyinin sebebi ise Allahin emr ve qadagasinin ona mane olmasidir. Hiyleni gorduyu, tanidigi ve ishletmek qudretine malik oldugu halda onu terk edir. Dinde (Muaviye ve emr ibn As kimi) hech bir gunahdan qorxusu olmayanlar, furseti elden vermeyerek her ishde hiyle ve mekre el atirlar.

42CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (nefsi isteklere itaetin ve hedsiz arzularin dalinca dushmeyin mezemmet olundugu) xutbelerindendir.


Ey camaat! Sizin iki en dehshetli sheye-birincisi nefsi isteklere itaete, ikincisi ise saysiz-hesabsiz arzularin dalinca getmeye mubtela olmaginizdan qorxuram. Nefsi isteklerin ardinca getmek insani haqq yoldan saxlayar, saysiz-hesabsiz arzular ise axireti yadindan chixardar. Agah olun, dunya (oz ehlinden) suretle uz donderer (onun ehli tezlikle fani olacaq ve ya onda xosh guzeran kechirmek, ona urek baglamaq neticesiz qalacaq). Bir kimsenin (bashiashagi tutaraq) tokduyu su qabinin dibinde qalandan (hemin qabda azaciq sudan bashqa su qalmaz) bashqa bir sheyi qalmadigi kimi ondan bir shey qalmaz. Bilin ki, axiret yaxindir ve dunya ile axiretin her birinin (oz) ovladlari var. Ele ise siz axiret ovladlarindan olun (Allahin ve Peygemberin gosterishine uygun reftar edin ve bu muveqqeti heyata urek baglamayin) ve dunyanin ovladlarindan olmayin. chunki tezlikle qiyametde her ovlad anasina qovushacaq. (demeli, dunyanin ovladi odda, axiretin ovladi ise Cennetde olacaq.) (Bilin) bu gun (fani omrun gunleri) emel ve ish gunudur, hesabi, sorgu-suali yoxdur. Sabah (qiyamet) emel ve ish gunu deyil, hesab ve sorgu-sual gunudur. (Seyyid Rezi buyurur.)

Deyirem: sozu suret ve teleskenlik menasini verir. Bezileri - cim ve zal herfleri ile neql ederler yeni, bu dunyaya urek baglamagin xeyir ve faydasi yoxdur.

43CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (bey`et almaq uchun) Cerir ibn Abdullah Becellini shama, Muaviyenin yanina gonderdikden sonra buyurdugu kelamlarindandir.


O boyuk shexsiyyetin sehabeleri (Muaviyenin Hezretin emrine itaet etmeyeceyini bildiklerinden, Cerir shamdan qayitmamish ve cavab getirmemish) dediler ki, sham camaati ile muharibeye hazirlashmaq meslehetdir. (Hezret buyurdu:)

Ceririn onlarin yaninda oldugu (hele menim cavabimi getirmediyi) halda menim sham ehalisine qarshi muharibeye hazirlashmagim qapini onlarin uzune baglamaqdir ve niyyet etmish olsalar, onlarin yaxshiliqdan (bey`etden) uz dondermelerine sebeb olar. Amma men Cerir uchun bir vaxt qoymusham ki, (Muaviyeye) aldanmasa (onu cavabi almaq uchun meettel saxlamasa) ve ya itaetsizlik gostermese (ondan cavab almaga sehlenkar yanashmasa) bundan artiq orada qala bilmez. Menim reyim (onlarla) mulayim reftar etmekdir, siz de mulayim reftar edin. (Herchend ki) doyushe hazir olmanizdan da acigim gelmir. - Yeni, men bu ishin burnunu ve gozunu vurmusham, gizlinini ve ashkarini alt-ust etmishem. Men ozum uchun bashqa chare gormurem. Ya (Muaviyeye ve terefdarlarina qarshi) doyushmAli ve ya kufru ve Hezret Peygemberin (sellellahu eleyhi ve alih) getirdiklerini inkar etmAliyem. (Daha sonra Muaviyenin o Hezretin adi ile bagladigi Osmanin qetlinin sebebi haqda buyurur:) Osman ummete rehberlik edirdi ve bir neche bid`et (nalayiq ve imana zidd ishler) yaratdi, (bu chirkin ishler de) xalq arasinda soz-sohbete (mezemmete ve etiraza) sebeb oldu. Onlar da, (onun baresinde deyilmAli olani) dediler ve ona regbetlerini itirib deyishdirdiler. (Onu oldurduler, buna gore de onun qetlini Muaviyenin menim adima chixmasi heqiqete ziddir.)

44CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Mesqele ibn Hubeyre sheybaninin Muaviyenin yanina qachdigi vaxt buyurdugu kelamlarindandir.


O, Beni-Naciye esirlerini Emirel-momininin numayendesinden satin alaraq azad etmish, Hezret onlarin pulunu istedikde ise xeyanet ederek shama qachmishdi.

Allah Mesqelenin uzunu qara elesin. Boyuklere layiq ish gorub (esirleri satin alib, azad etdi), qullara layiq qachishla qachdi. Onu oyecek adama furset vermemish susdurdu. Vesf eden onun ishini tesdiqlememish, onu qinamaga ve pislemeye mecbur oldu. eger getmeyib qalsaydi, gucu chatan qederini ondan alacaq, (qalan hissesini almaq uchun) var-dovletinin artmasini gozleyecekdik.

45CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyani ve onun fesadlarini qinadigi) xutbelerindendir.


Hemd olsun Allaha ki, hech kes rehmetinden meyus olmaz, nemetleri hamiya shamil ediler, hech kimse onun bagishlamasindan umidsiz olmaz, ona ibadet kimseye bashiashagiliq getirmez. Ele bir me`buddur ki, rehmetini esirgemez ve nemeti bitib-tukenmez. Dunya bir saraydir ki, onun uchun fenaliq ve yoxluq, ehli uchun ise kochunu chekmek labuddur. O (oz ehlinin nezerinde), xosh ve yamyashildir ve (aldatmaginin, qeflete salmaginin sebebi budur ki,) telesik onu isteyenlerin, teleb edenlerin soragina gAlir, oz mehebbet ve isteyini ona nezer salanin ureyine salir. Bele ise ondan kochun (ona urek baglamayib, axiret seferine hazirlashin ve rahatligi orada axtarin) ve en yaxshi malinizdan (Xaliqe ibadet ve xalqa xidmetden) azuqe yigin, orada ehtiyacinizdan artiq istemeyin. Size chatandan artigini teleb etmeyin.

46CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin sham sheherine hereket etmek qerarina geldiyi vaxt buyurdugu kelamlarindandir:


Ey Allah! Seferin mesheqqetinden, (yaxinlarin olumu ve ya malin telef olmasindan yaranan) donushun kederinden, (camaatin) Ehli-eyala, mala ve ovlada pis baxishindan Sene penah getirirem. Allahim, Sen seferde yoldashim, ailemde ise canishinimsen. Senden bashqa seferde yoldashim, vetenimde ise canishinim ola bilecek kimse yoxdur. chunki (vetende) her kim canishin olsa, (seferde) yoldash olmaz, yoldash olan ise canishin deyil (Seyyid Rezi buyurur:)

Bu sozlerin evvAli Allahin peygemberinden (sellellahu eleyhi ve alih) neql olunur ve Hezret eleyhis-salam ondan sonra sozunden buyurugunun sonuna qeder en belagetli kelmeler ishletmish ve onu en gozel shekilde tamamlamishdir

47CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Kufe barede (onun viran olmasi, o boyuk shexsiyyetden sonra zulmkarlarin sheher ehalisine edeceyi zulm ve sitem haqda xeber verdiyi) kelamlarindandir.


Ey Kufe! Seni sanki Okkaz gonu kimi (muxtAlif qoshunlarin gedish-gAlishi ve hercmerclikden) dartilmish gorurem. Bash veren hadiselerden (zulmkarlarin zulm ve siteminden, dabbaqlar gonu ayaqlayan kimi) tapdalanacaq, (curbecur musibet ve belalarla) chalxalanacaqsan. Men bilirem ki, yalniz Allah-tealanin belaya duchar etdiklerinden ve ya onlarin uzerinde bir qatili hakim etdiklerinden bashqa hech bir zulmkar sene zulm ve sitem etmek qesdinde olmaz

48CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin shama gederken (Nuxeylede) buyurdugu xutbelerdendir. (Siffeyn muharibesi iyirmi besh shevval otuz yeddi h. q. ilinde bash vermishdir.)


Gecenin dushduyu ve dunyanin zulmete, qaranliga qerq oldugu her defe Allah hemd olunmaga layiqdir. Ulduzlarin gorunub ve gizlendiyi her vaxt Haqq-tealaya sitayish etmek revadir (hemishe, gunun her bir vaxtinda Allah-tealaya hemd ve shukur etmek her bir kese vacib ve lazimdir). Saysiz-hesabsiz shukrler butun kamal sifetleri ozunde cemleshdiren, nemet ve bexshishleri bitib-tukenmeyen (hamiya shamil olan), fezl ve kerametinin beraberi olmayan bir me`buda mexsusdur. Sonra oz qoshunumun onunde gedenleri (Ziyad ibn Nesr ve shureyh ibn Hanini on iki min suvari ile) gonderdim ve menim (hereket barede) fermanim onlara chatana qeder Feratin sahilinde lengimelerini emr etdim. Meslehet bildim ki, bu sudan (Feratdan) kecherek Declenin etrafinda yashayan (Medain ehalisi) sizlerden (muselmanlardan) bir destenin yanina gedim ve onlari techiz ederek sizinle birge dushmenlerinize qarshi doyushe getirim, onlari size komekchi edim. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: Hezret dedikde Feratin sahilinde yerleshen ve oz qoshununun onde olanlarina ora enmeyi emr etdiyi yeri nezerde tutur. Bundan bashqa, deniz sahiline de deyirler. Bu sozun esl menasi ise [hamar yer] demekdir. Hezretin dedikde meqsedi (az ve ya chox miqdarda saf su menasini dashiyir) Feratin suyudur. Bu tebirler qeyri-adi ve heyretamiz ifadelerdendir

49CU XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Haqq-tealanin sifetleri vesf olundugu) xutbelerindendir.


Hemd olsun Allaha ki, gizlin ishleri bilir, (gizli sheyler onun uchun ashkardir. demeli, ashkar olan her sheyi, shubhesiz, bilir) gorunen ve ashkar nishaneler (butun varliq) onun movcudluguna, varligina delalet edir gozle gorunmesi mumkun deyil (chunki bir yerde deyil ki, gozle gorunsun). demeli, Onu gormeyenin gozu (varliginin nishanelerini gorduyune gore onun movcudlugunu) inkar etmez, varligini (nishane ve elametlerine gore) basha dushenin qelbi ise zatinin heqiqetini derk etmez. Yukseklikde (her sheyden) ustundur, hech ne ondan uca deyil, yaxinliqda (hamiya) yaxindir ve hech ne ondan daha yaxin deyil. demeli, (her sheyi ehate etdiyine gore) yuksekliyi onu yaratdiqlarindan uzaqlashdirmamish, yaxinligi ise xalqi bir mekanda onunla beraberleshdirmishdir. Agillari oz sifetinin serhed ve hududlarindan agah etmemish (chunki onun zatinin eyni olan sifetleri uchun hedd-hudud yoxdur) ve (ancaq) onlari vacib hedde ozunu tanimaqdan mehrum etmemishdir. demeli, O ele bir Allahdir ki, movcud elamet ve nishaneler Onu inkar edenin qelbinin Onu tesdiqlemesine shehadet verir. Allah Onu mexluqata benzedenlerin ve Onu inkar edenlerin sozlerinden pak ve noqsansizdir.

50CI XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (fitne-fesadin sebeblerinin izahi haqqinda) xutbelerindendir.


(Camaat arasinda) fitne-fesadin mensheyi nefsi isteklere tabe olmaqda ve sheriete zidd chixarilmish hokmlerdedir. Allahin kitabi (Qur`ani-Kerim) bele istek ve hokmlerin eleyhine olmushdur. (Eyni zamanda fitne-fesad vasitelerinden biri de budur ki,) camaatin bir hissesi dine zidd istek ve hokmlerde bashqalarina yardim edir, onlarin ardinca gedir. (Haqla batili bir-birine qatdiqlarina gore fitne-fesad yaranir.) demeli, batil haqqa qarishmasaydi haqqin yolu onu isteyenlere baglanmazdi. Haqq batilin ichinde gizlenmeseydi, dushmenler (hech vaxt) onun haqqinda pis danisha bilmezdiler. Lakin bir hisse haqdan, bir hisse ise batilden qarishdigina gore sheytan oz dostlarina hakim kesilir. Allahin lutfune shamil olan insanlar ise (sheytanin azginligindan) xilas olurlar (haqqin batile qarishmasindan shubheye dushmurler).

51 XUTBE


Siffeyn doyushunde Muaviyenin qoshunu o boyuk shexsiyyetin sehabelerinden one kechdiyi ve Ferata chixish yolunu bagladigi, ondan su goturmelerini qadagan etdiyi vaxt imam Ali eleyhis-salamin buyurdugu kelamlarindandir.

Muaviyenin qoshunu (Feratin mensebini tutmaq ve sizi ordan su goturmeye qoymamaqla) sizlerle doyushmek isteyir. Bele olduqda siz ya zelillik ve rezilliyi boynunuza alaraq shucaet ve sherefinizi elden vermAli (acizlik ve gucsuzluyunuzu bildirmAli, susuzluqdan elacsiz qalaraq, ozunuzu dushmene teslim etmAlisiniz), yaxud da sudan doymaniz uchun qilinclarinizi (onlarin) qani ile doydurmalisiniz. demeli, eger meglub olsaniz (esl) olum sizin heyatinizda, (dushmene) qalib gelseniz (heqiqi) heyatiniz olumunuzde olacaq (sherefli ve bashiuca olum, rezillik ve zillet ichinde yashamaqdan yaxshidir). Agah olun ki, Muaviye az sayda azgin ve nadani doyushe getirib ve (Osmanin qaninin alinmasini behane edecek) ishin heqiqetini (hakimiyyet ve rehberliyi elde etmek uchun muharibe apardigini) onlardan gizletmishdir ki, onlar oz bogazlarini olumun (oxlarinin) hedefine chevirsinler. (Nadanliqlarina ve azginliqlarina gore olume hazirdirlar.)
 
52 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyanin vefasizligi ve ona ehemiyyet vermemek, camaatin axirete teshviqi, savab, emAlin cezasi ve Haqq-tealanin nemetlerinin boyukluyu haqda) xutbelerindendir.


(Bu xutbe daha once bir revayetin esasinda neql olunmushdur. Burada iki revayet arasinda olan ferqe gore, bashqa bir revayete esasen neql edirem.)

Agah olun, dunya faniliye ve mehve dogru getmekdedir ve (onda mushahide olunan deyishikliklere gore) sonun yetishdiyini elan etmishdir. Onun (genclik ve saglamliq kimi) xoshlugu daimi qalmir ve suretle (oz ehlinden) uz donderir. oz sakinlerini fenaliga ve yoxluga surukleyir, qonshularini (qebristanliga tapshirmaq uchun) olume dogru qovur: (Cavanin qocalmasi ve saglamligin xestAlikle evez edilmesi kimi vasitelerle) shirinliyi aciya chevrildi, safligi qaraldi. (Onda her an ve suretli deyishiklikler bash verirse, ondan faydalanmaq muveqqetidirse, dunyaya urek baglamaq lazim deyil.) Bu dunyadan (her kesin omru baximindan) kichik mushkun dibinde qalan az chokuntu tek chokuntuden (bir neche gun) ve ya Meqle qurtumu qeder bir qurtumdan (az bir vaxtdan) bashqa bir shey qalmayib. (omurlerinden az bir muddet qalan, dunyaya) teshne hemin chokuntunu ve ya Meqle qurtumunu sorsa, (dunyaya urek baglayib, axirete goz yumsa) susuzlugu yatmaz (nezerde tutdugu faydani goture bilmez). Ey Allah bendeleri, (dunya sizinle bele reftar etdiyi halda) sakinlerine zaval ve yoxluq labud olan bu saraydan kochmeye hazirlashin. Arzu sizleri ustelemesin, orada yashadiginiz muddet nezerinizde uzun gorunmesin (yersiz arzulara arxalanmayin ve sizi qefleten haqlayan olumden qafil olmayin). Allaha and olsun, eger balasi olmush deve kimi nale chekseniz, goyerchin kimi otseniz, dunyani terk eden rahib tek feryad chekerek zarisaniz ve Onun yaninda meqam ve movqe baximindan yaxinlashmaq uchun, yaxud yazilmish ve Onun meleklerinin qeyde aldigi gunahin bagishlanmasi uchun Allah yolunda malinizdan, ovladlarinizdan kechseniz, menim, boyuk Allah terefinden size verileceyine umidvar oldugum savabin muqabilinde heqiqeten azdir. (Eyni zamanda) bunlar menim sizler uchun qorxdugum Onun ezabinin muqabilinde de azdir. Allaha and olsun! eger Haqq-tealaya shovqden ve ya onun qorxusundan urekleriniz kozerse, yaxud gozlerinizden qan axsa ve dunya durduqca bu minvalla yashasaniz bele, sizin emelleriniz ve cidd-cehdli seyleriniz Allahin size eta etdiyi boyuk nemetlere, sizleri imana yoneltmesine beraber olmaz.
Bu xutbenin bir hissesi Qurban bayrami ve qurbanliq heyvanin xususiyyeti barededir


Qurbanliq heyvanin shertlerinden biri budur ki, qulagi butov (kesilmish ve deshilmish olmasin), gozu saglam olsun. Qulaginda ve gozunde eybi olmasa, qurban dogru ve sehihdir. Buynuzu sinmish olsa (qurbanliga yaramir, ayagi sinmish qoyun kimidir ki,) qurban kesilen yere gedende axsayar. (Ayagi ve buynuzu sinmish qoyunu qurban kesmek duzgun deyil. Seyyid Rezi buyurur:) Mensek (ibadet yeri menasini verse de,) burada qurban kesilen yer menasinda ishlenmishdir.

53 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (camaatin o boyuk shexsiyyete) bey`eti barede olan kelamlarindandir.


(Osmanin oldurulmesinden) Sonra camaat menim yanimda ozlerini bir-birine vurdular, sarbanin achib buraxdigi, dizlerinin kendiri achilmish susuz develerin su icherken yaratdiqlari izdiham kimi (bey`et etmek uchun) izdiham yaratdilar. (Mene ele hucum chekdiler ki,) ele bildim ya meni oldurmek isteyirler, ya da bezileri menim huzurumda digerlerini qetle yetirmek niyyetindedirler (belelikle, onlarin bey`etlerini qebul etdim, bun�dan sonra Telhe ve Zubeyr kimileri ehd-peymanini pozdular). Men bu ishin zahir ve batinini o qeder elek-velek etdim ki, (bu barede dushunmekden) yuxum chekildi. Onlarla (ehd-peymani pozanlarla) vurushmaqdan, ya da Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) getirdiyini inkar etmekden bashqa charem qalmadi. (Allahin Resulunun ehkamini inkar etmek ilahi ezaba sebeb oldugundan) belelikle, menim uchun muharibeye elac etmek ilahi ezaba elac etmekden daha asan idi, dunya olumleri (mesheqqet ve chetinlikleri) mene qiyamet olumlerinden (ezablarindan) daha asandir.

54 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Siffeynde sehabelerinin onun (sham ehalisi ile) muharibeni gecikdirdiyini ve yubatdigini guman etdmkleri vaxt buyurdugu kelamlarindandir:


Amma sizin sozunuz: bu qeder dushunmek ve gecikdirmek olmek ve oldurulmek qorxusuna goredirmi? And olsun Allaha, olume dogru getmekden (doyush meydaninda oldurulmekden), ya da olumun meni qefil yaxalamasindan hech bir qorxum yoxdur.

Amma sizin sham ehli ile (doyushun vacibliyine) shekk ve tereddud baresinde olan sozunuze geldikde ise, Allaha and olsun, (onlardan) bir destesinin mene birlesherek hidayet olmalarini (azginliqdan el chekerek dogru yola gelmelerini), yolumun aydinligini oz zeif gozleri ile gormelerini istemeseydim doyushu bir gun bele texire salmazdim.
Azginlari oldurmekdense doyush baresinde dushunmeyi ve texiri daha chox sevirem. Herchend ki, (onlar azginliqdan el chekmeyib son neticede oldurulecekler ve qiyametde imama qarshi chixdiqlarina ve o Hezretin dushmenlerine itaet etdiklerine gore) gunahlari ile qayidacaqlar (mesheqqetde olacaqlar).


55 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin kelamlarindandir.


(ozunun ve Hezret Peygemberin diger sehabelerinin muqeddes islam dinine komek uchun aparilan muharbelerdeki fedakarligini ve donmezliyini beyan ederek oz sehabelerini Allah yolunda cihada ve dushmenlerle muharibeye heveslendirir ve onlarin bu ishde sustluyunu pisleyir.)

Biz Allahin peygemberi (sellellahu eleyhi ve alih) ile oldugumuz vaxt (islam dinine komek uchun) oz atalarimizi, ovladlarimizi, qardash ve emilerimizi (doyushlerde) oldururduk. Bele reftar iman ve etiqadimizi choxaldirdi, itaet yolunu tuturduq ve dogru yolda donmezliyimiz choxalirdi. Agrilarin yangisina dozumumuz ve dushmenle cihad yolunda seylerimiz daha da artirdi. (Peygember dovrunun muharibelerinde doyush uslubu bele idi ki,) bizlerden biri dushmenlerden biri ile bir-birine hucum edirdi ve onlardan biri bashqasina olum cami ile doydurana qeder iki erkek heyvan bir-birinin canina dushen kimi bir-birinin ustune dushurduler (bir-birini oldurmek qesdinde olurdular). Bezen biz dushmene zefer chalir, bezen de dushmen bize qalib gAlirdi. Allah bizim dogrulugumuzu gorduyunden (islam yolunda her sheyden kechmeyi gosterdik) devenin istirahet vaxti sine ve boynunu yere qoydugu tek, islam mohkemlenene (din nizamlanana), oz yerlerinde yayilana qeder dushmenlerimizi xar, qelebeni ise bize nesib etdi. (islam dushmenin iztirab ve narahatligindan xilas oldu, onun heqiqetleri dunyanin her yanina yayildi.) oz canima and olsun, eger (islam dinine komekde) reftarimiz sizin kimi olsaydi, (dushmenle doyushde sizler tek sustluk ve sehlenkarliq etseydik) dinin bunovresi qoyulmazdi (Allaha iman olmazdi) ve iman agacinin budagi goyermezdi (islamin qanunlari yayilmazdi). And olsun Allaha! Bu (beyenilmeyen) reftariniza gore (doyushde sehlenkarliginiza gore, dunyanin devesinden sud evezine) qan sagacaqsiniz ve ondan sonra (dushmen size hakim kesildikde) peshman olacaqsiniz.

56 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin oz sehabelerine buyurdugu kelamlardandir.


(O boyuk shexsiyyetden sonra Kufe ehlinin bashina gelecek belalardan onlari xeberbar edir ve o zaman nece reftar etmeleri barede gosterish verir.)

Agah olun ki, menden az sonra iri hulqumlu ve yeke qarinli bir kishi (Muaviye ibn ebu-Sufyan) size qalib gelecek, tapdigi her bir sheyi yeyecek, tapmadigini isteyecek. Bele ise (gucunuz ve imkaniniz olsa) onu oldurun, herchend ki, onu hech vaxt oldurmeyeceksiniz (onu oldurmek gucunde deyilsiniz). Agah olun, hemin kishi tezlikle sizleri meni soymeye mecbur etse, soyun meni. chunki mene soymeyiniz meqamimin yukselmesine, sizin ise nicatiniza ve (onun sherrinden) xilasiniza sebeb olacaq. uz dondermeye geldikde ise, menden sonra menden uz dondermeyin (batinde meni sevin). chunki men fitreten muselman dogulmusham. imanda ve (Allahin Peygemberine yardim ve onun zeferi uchun vetenimden) hicretde onde olmusham.

57 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Nehrevan xevaricine buyurdugu kelamlarindandir:


uzunuze chinqillari terpeden kulekler essin (ilahi ezaba tush gAlin), sizlerden xurma agacini buduyan (ya soz danishan, yaxud terpenen) bir nefer bele qalmasin. (Xulase, nesliniz kesilsin) Allaha iman getirdikden, Hezret Peygemberle (sellellahu eleyhi ve alih) birlikde (doyushlerde) cihaddan sonra oz kufrume, sehvime shehadet verim? Bele olan suretde (oz sehvimi etiraf etmekle) yolumu azaraq, dogru yoldan kenara addim atmish olaram. Qedem qoydugunuz en pis yoldan donun. (Bu batil yolunuzdan geri donerek bir daha bu chirkin sozleri dilinize almayin) ve oz ayaginizin yerine qayidin (terk etdiyiniz yola qayidin ve haqqa itaet edin). Bilin ki, menden az sonra boyuk rezillik ve zilletle uzleshecek, dograyan qilinca tush geleceksiniz. Mallarinizi zulmkarlar alaraq, ozlerine chixacaq, bu ishi sizler arasinda oz adetlerine chevirecekler. (Seyyid Rezi buyurur:)

Hezretin buyurdugu sozunu uch cur izah edirler: Birinci, qeyd etdiyimiz kimi, ra herfi ile ereb sozu olub xurma agacini budayana deyilir. ikinci ehtimala gore uch noqtAli se herfi ile-hedis deyen ve ya soz danishan shexs nezerde tutulur. Fikrimce, bu daha duzgun ehtimaldir. Sanki Hezret [sizlerden danishan kimse qalmasin] deye buyurmushdur. uchuncusu, noqtAli za herfi ile-sichrayan menasindadir. hem de yeni, mehv olmush menasinda da ishledilir.

58 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Xevaricle muharibe etmek qerarina geldiyi ve onlarin Nehrevan korpusunden kechmesi o Hezrete deyildiyi vaxt buyurmushdur:


Onlarin qetlgahlari (olduruldukleri yer) suyun (Nehrevanin) bu terefidir. Allaha and olsun, onlardan on neferi bele (olmekden) xilas olmayacaq, sizlerden onca nefer de helak olmayacaqdir. (Seyyid Rezi buyurur:)

Hezretin (saf su) sozunden meqsedi chay suyudur. Su chox hecmde olsa bele, bu, su uchun en fesahetili ifadedir. Bundan once bu mena (Xevaricle muharibe barede olan qirx sekkizinci xutbenin sonlarinda) qeyd olunmushdur.

59 XUTBE
Nehrevan xevarici olduruldukde imam Aliye dediler: Ya Emirel-mominin, onlarin hamisi oldurulduler. Buyurdu:


And olsun Allaha, bele deyil. Onlar kishilerin bellerinde, qadinlarin betnlerinde olan rusheymlerdir. Her zaman onlardan bir budaq (bir bash) qalxacaq ve sindirilacaqdir (tezlikle qetle yetirilecekdir) belelikle, onlarin sonunculari da (ecdadlari tek) ogrular (ve), quldurlar olacaqlar.

60 XUTBE
imam eleyhis-salam Xevaric baresinde buyurub:


Menden sonra Xevarici oldurmeyin chunki haqqi elde etmek isteyib xeta eden (yolunu azan), batili dileyib onu elde edene benzemez (Seyyid Rezi buyurur:)

[batili isteyib onu elde edenler ifadesininde Hezretin nezerde tutdugu Muaviye ve terefdarlaridir. ]

61 XUTBE
imam Ali eleyhis-salami qefil qetle yetirmekle hedeledikleri vaxt Ali eleyhis-salamin buyurdugu kelamlardandir


(Sehabeleri ibn Mulcemin onu oldurmek niyyetinde oldugunu xeber verdikde buyurdu:) Allah menim uchun mohkem qalxan yaratmishdir. (Menim uchun olum teyin etdiyi vaxta qeder meni qoruyar.) Bele ise menim gunum basha chatdiqda, o qalxan (qoruyucu) menden ayrildiqda ve meni (olume) teslim etdikde o zaman ne ox (olum) bosha chixar, ne de yara (qezavu-qederin nizesinden) shefa tapar

62 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (fani dunyaya bel baglamamagin ve qiyamet hesabindan qorxmagin beyan edildiyi) xutbelerindendir.


Agah olun, dunya ele bir saraydir ki, ondan xilas olmaq ancaq ordayken (teqva ve perhizkarliqla) olar. Hech kes dunya uchun gorduyu ishe (soz ve emele) gore nicat tapmaz. (Axi�retde sozleri ve emelleri Allaha xatir olanlar nicat tapacaqlar.) insanlar imtahan ve sinaga gore bu dunyaya mubtela olublar. demeli, dunyadan dunya uchun topladiqlari her shey (mal) ovuclarindan chixar (olen vaxt yerde qoyarlar) ve (axiretde) bunlarin hesabini onlardan sorarlar. Dunyadan qeyri (o biri) dunya uchun (axiret) tedaruku gordukleri onlara qalar ve hemishe onlarla olar. Bele ise (dunyanin ishi ziyanli olduguna gore, ona urek baglama. chunki) agilli insanlar uchun dunya sanki kolgenin qayitmasi kimidir ki, onu yayilmish goren kimi yigishar, chox gorundukde iter (iten kolge kimi oz ehline qalmaz).

63 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (xalqi Allaha perestishe ve dunyada xeyir emeller etmeye, axiret seferine hazir olmaga chagirdigi) xutbelerindendir.


(Allaha shukr ve sitayishden, Hezret Peygembere salamdan sonra:) Ey Allahin bendeleri, Allaha qarshi gunah etmekden chekinin (gunah etmeyin ve ezabdan qorxun) ve oz emelleriniz sayesinde olumlerinizi qabaqlayin (olumden sonra rahat olmaq uchun heyatinizda xeyir emeller gorun). Alinizden chixan sheyi deyil, sizlere qalan sheyi (saleh emelleri) alin. (HemishAlik qalacaq axireti elde edin ve tezlikle puch olacaq dunyanin shehvetlerine goz yumun. Axiret seferine) hazir olun ki, sizi kochurmeye chalishir ve telesir, sizleri kolgesine alan (yaxinlashan ve nishaneleri gorunen) olume hazirlashin. (olumun chengi bogazlarina kechene qeder qeflet yuxusunda olanlar kimi deyil.) Onlar uchun zeng chalindiqda agah (oyaq) olanlar ve dunyanin onlarin (yashayish) yeri olmadigini bilenler, sonra ise (onu axirete) donderenler kimi olun, chunki Boyuk Allah sizleri bosh yere yaratmayib ve bosh da buraxmayib. Sizlerin hech birinizle Cennet ve ya Cehennem arasinda sizi tapacaq olumden bashqa bir fasile yoxdur. (chunki olumden sonra emel, tovbe ve qayidish qapisi baglanir. demeli, olen her kes dunyada itaet ve ibadet edibse Cennete dusher, itaetsizlik etmishse Cehennemde qalar.) Her anin azaltdigi ve (olum) saatinin aradan goturduyu (dunyadaki) heyat muddetiniz qisa olmaga layiqdir. (Tezlikle basha chatacaq dunya heyatinizi qisa sanmali, axiret ishlerinden geri qalmamalisiniz.)

Gece ve gunduzun (heqiqi menziline) qovdugu (oz esl veteni olan axiretden uzaqlashmish) qeribin tezlikle (vetenine) qayitmasi yaxshidir (esl vetenlerine qayitmaq fikrinde olmali ve dunyaya seferinden orada asayish uchun faydalanmalidir). Seadet, xoshbextlik ve ya bedbextlikle (vetenine) gelen en yaxshi tedaruke mohtacdir. Bele ise, dunyada sabah (qiyametde ilahi ezabdan) sizi xilas edecek sheylerden azuqe yigin. (Axiret uchun en yaxshi azuqe budur ki,) bende Allahin ezabindan chekinsin, ozune oyud versin (gozel reftar ve danishigi oz shuarina chevirsin) ve tovbede, qayidishda one kechsin (olum gelmeden once gunahlardan tovbe etsin), shehvetine (nefsi isteklerine) hakim kesilsin. chunki onun olumu ozune gizlindir (omrunu ne vaxt basha vuracagi melum deyil) ve arzulari onu aldadir (axiret ishlerinden saxlayir). sheytan onunla yoldashdir ve gunahi, (Allaha ve Resuluna) itaetsizliyi onun uchun cilvelendirir ki, onlara minsin (bulashsin). sheytan onu arxayin salar ki, tovbeni gecikdirsin, olum ise onu chox qefletde oldugu vaxt qefilden yaxalasin. Bele ise, omru (qiyametde) ona subut ve delil olan o qafil insan hesret ve qem cheksin (ki, dunyada onun uchun her cur sherait oldugu halda neye gore xoshbextliye chatmadi) ve dunyadaki heyati onu bedbext eder (dunyadaki itaetsizliyine gore ebedi ezaba duchar olar).
Pak ve uca Allahdan isteyirem ki, bizi ve sizleri hech bir nemetin dushmene ve itaetsize chevirmediyi (ne qeder nemet tapsa, tevazokarligi bir o qeder artan) insanlardan etsin, hech bir fayda ve meqsed (ozunu gostermek ve riya kimi batil meqsedler) bizi Allaha ibadet ve bendelikden saxlamasin, (ele ish gorek ki,) olenden sonra peshman olub kederlenmeyek.


64 XUTBE

imam Ali eleyhis-salamin (Allahin sifetleri barede) xutbelerindendir.


Hemd ve shukr hech bir sifeti bashqa sifetinden one kechmeyen Allaha mexsusdur. demeli, son olmamishdan qabaq, evveldir. Gizli olmazdan evvel ise ashkardir. Ondan qeyri her ne vahid ve tek adlandirilsa (choxun muqabilinde) azdir. Ondan qeyri her eziz zelil ve xardir, (chunki neticedir. Netice ise sebebin zelilidir) Ondan bashqa her bir guclu gucsuzdur. Ondan qeyri sahib ve mulkiyyetchi (Onun irade ve isteyi muqabilinde zelildir), Onun quludur. (chunki Allah Tealadan bashqa her ne varsa vucudu mumkun olanlardandir ve mumkun ise neticeden dogmadir, netice sebebden aslidir ve demeli, heqiqi sahib Odur.) Ondan bashqa her bir bilikli ise oyrenendir. Ondan qeyri her bir guclu ve qadir (bezi ishlerde) guclu ve (diger ishlerde) acizdir. Ondan bashqa butun eshidenler chox yuksek seslerden kar olar, yavash ve uzaqdan gelen sesleri ise eshitmezler. Ondan qeyri butun gorenler (qaranliqda rengler tek) gizlin renglere ve (zerreler kimi) zerif cisimlere (onlari gormeye) kordur. Ondan bashqa, her bir ashkar olan gizli, gizlin ise ashkar deyil. (O, ele Allahdir ki,) yaratdiqlarini ne hakimiyyet ve padshahligini guclendirmeye, ne ruzigarin hadiselerinden qorxduguna gore (bir gun mohtac qalmasin deye), ne Onunla chekishen tayina qarshi (onu def etmek uchun) komek almaga, ne de oz sherikinin ve Ona qarshi olanin qelebe, oyunme ve iftixarinin qarshisini almaq uchun yaratdi. (Yaranmishlar Onun nemetleri ile) beslenmish mexluqat ve (Onun hokm ve iradesi qarshisinda) zelil, xar bedenlerdir. O, nelerdese hulul etmedi ki, [onlardadir] deyilsin. (chunki eshyaya hulul etmek cismilik ve imkan telebatlarindandir) ve hech neden uzaqlashmadi ki, [ondan uzaqdir] deyilsin. (chunki butun eshyalari ehate edir.) Mexluqati yaratmaq ve onlarin veziyyetini duzeltmek Onu yorub elden salmadi, eshyani yaratmaqda aciz olmadi. Hokm verdiyi ve mueyyen etdiyi sheyler barede shubhesi yaranmadi. Onun hokmu qeti, elmi mohkem, ishleri donmezdir. Bendeler Onun qezeb ve cezalarina regmen Ona umidvardirlar. (chunki Ondan bashqa penahlari yoxdur) ve nemetleri, bexshishleri olsa da Ondan qorxurlar (ki, nebade ezaba duchar olacaqlari bir ish gorsunler).

65 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (doyush qaydalari barede) kelamlarindandir.


Siffeynde doyush gunlerinin birinde (37-ci hicri-qemeri ilinin sefer ayinda, [Herir] gecesinde) sehabelerine buyurmushdur:

Ey muselmanlar, xof ve qorxunu ozunuze shuar edin (Allahdan qorxun ve dushmenle doyushde sustluk etmeyin). (Doyushde) vuqar ve sakitliyi oz dushuncenize chevirin (dushmenle qarshilashmaqdan chekinmeyin) ve dishlerinizi bir-birine sixin (doyushde muqavimet gosterin, doyushun chetinliklerini ozunuze asanlashdirin). chunki bele reftar qilinclari bashlardan daha da uzaqlashdirir (muharibede muqavimet ve doyushun chetinliklerine sine germek dushmeni meglub etmek uchun her hiyle ve tedbirden daha yaxshi olub, neticesi ise feth ve qelebedir). Zirehi tam geyinin. (Bedeninizin hech bir yerinin gorunmemesi uchun qoruyucu, astari olan zireh geyinin) ve qilinclarinizi chekmezden qabaq qinlarinda terpedin. Dushmene gozunuzun ucu ile (chepeki), aciqli baxin. Saginiza, solunuza nize vurun (etraflarinizi mehv edin ki, dushmen pusqu qurub, sag ve ya solunuzdan hucuma keche biler). Qilinclarinizin ucu ve tiyesi ile zerbe endirin (dushmeni irAlilemeye qoymayin), (eger qisadirsa) qilinclarinizi addim atmaqla (dushmene) chatdirin. Sizler Allahin nezerindesiniz (O, sizin emellerinizi gorur) ve Allahin Resulu sellellahu eleyhi ve alih ve sellemin emisi oglu ile oldugunuza gore, (dushmene) arasi kesilmeden hucum edin ve qachmaqdan ise xecalet chekin. chunki qachmaginiz sizden sonrakilar uchun rusvaychiliq (sizden sonra ovladlarinizin bashina qaxacaqlar), hesab ve Qiyamet gununde ateshdir (muharibeden qachanlar qiyametde ilahi ezaba duchar olacaqlar). (Doyushde) ruhunuzun bedeninizden ayrilmagina shad olun, rahatliqla olume dogru gedin. Bu boyuk qaraguruha (Muaviyenin qoshununa) ve kendirlerden asilmish xeymeye (Muaviyenin chadirina hucum etmek) sizin ohdenizdedir. O xeymenin daxiline zerbe endirin (chalishib o chadiri ele kechirin). chunki sheytan (Muaviye) onun kuncunde gizlenib. irAli atilmaq uchun Alini qabaga, geri donmek uchun ise ayagini arxaya qoyub. demeli, haqqin heqiqeti sizlere aydin olmasi uchun (onunla ve yoldashlari ile doyushmeyi) niyyet edin (onlari mehv etmek uchun hucuma hazirlashin ve bu yolda chalishin). Siz ustun ve yukseksiniz (siz haq yolundasiniz ve qelebe, zefer sizinledir). Allah sizinledir ve hech vaxt emellerinizin (mukafatini) naqis ve az etmez (size dunya ve axiretde nicat verer).



66 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin ensarin (xilafet barede) iddiasi haqda kelamlarindandir.


Bele deyilir ki, Hezret Peygember (sellellahu eleyhi ve alih) in vefatindan sonra Seqife xeberleri Emirel-mominin eleyhis-salama chatdi. Hezret buyurdu: [ensarlar ne dedi?] Cavab verdiler ki, ensarlar dediler ki, bizden bir, sizden de bir emir olsun. Hezret buyurdu ki, Resulullahin (sellellahu eleyhi ve alih) onlarin yaxshilarina yaxshiliq edilmesi ve pis emel sahiblerine guzesht olunmasi barede vesiyyetini niye delil, subut getirmediniz? Dediler: [Bu cumle ensarlilar uchun nece deill ve subut ola biler?] Buyurdu: [emirlik onlarin ishi olsaydi, (xelifeliye layiq olsaydilar), onlar barede tovsiyyeye ehtiyac qalmazdi] (onlara bashqalari barede tapshirilardi). Daha sonra buyurdu: [Qureysh (ensarlarin subutlari muqabilinde) ne dediler?] Cavab verdiler ki, Qureysh Peygemberin sheceresinden (bir esil-nesebden olduqlarini ve xelifeliye daha layiqli) olmalarini subut getirdiler. Buyurdu: [Agaci delil gosterib meyvelerini zay etdiler].

67 XUTBE
Misire hakimiyyetin boyundurugunu (Siffeyn hadisesinden qabaq) Mehemmed ibn ebu Bekrin boynuna kechirdiyi (oranin xeyir-sherini, eyri ve duzgununu ona tapshirdigi) vaxt imam Ali eleyhis-salamin buyurdugu kelamlarindandir. (Lakin Siffeyn hadisesinden sonra) Misir onun hakimiyyetinden chixdi, ozu ise olduruldu.


Men Hashim ibn Utbeni Misire hakim teyin etmek isteyirdim. eger onu oranin hakimi sechseydim, bir an bele onlarla (emr ibn As ve qoshunu ile) doyush meydanini bosh qoymazdi. Onlara (shucaet ve qehremanliq gostermek uchun) furset vermezdi. Hashimi medh etmekle ebu Bekrin oglu Mehemmedi qinamaq niyyetinde deyilem. (chunki o, qinaga layiq deyil.) O, menim dostum ve rebibim (arvadimin oglu) idi.

 
68 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin oz sehabelerini (sham ehli, yeni, Muaviyenin qoshunu ile doyushe hazirlashmadiqlarina gore) qinadigi kelamlarindandir.


Yukun agirligi donqarini ezen cavan develerle yol gedilen kimi (Allah yolunda cihada hazir olmadiginiza gore) ne vaxta qeder sizinle yola gedim, dalbadal cirilan, bir yerini tikdikde bashqa terefden sokulen paltarlar kimi reftar edim? (Sizleri her terefden yigib, muharibeye hazirlayiram, yene de dagilirsiniz.) sham ehlinin qoshunundan bir deste sizlere yaxinlashdiqda, her bir kishiniz (azaciq ses eshitdikde, oz yuvalarina qachan) kertenkele ve kaftar oz yuvalarinda gizlenen kimi (qorxudan) evlerinizin qapisini baglayib, bir gushesinde gizlenirsiniz. Allaha and olsun, sizin komek gosterdiyiniz shexs (doyushde) zelil ve xardir (chunki agilli ve igid deyilsiniz). Sizlerin komeyile (dushmene dogru) ox atan (dushmenin irAlilemesine mane olmaq istese) ucsuz, bashi siniq ox atmishdir (bele oxun faydasi olmadigi kimi, dushmeni def etmekde ve meglub etmekde de sizin hech bir faydaniz yoxdur). And olsun Allaha, sizler evlerinizde chox, bayraqlarin altinda ise azsiniz (evlerinizde olarken yigishib menasiz sozler danishir, ancaq dushmenle doyushmek uchun yigilmirsiniz). Men sizleri islah edib (dushmenle doyushe hazirlayan) ve eyriliyinizi duzelden (itaetcil eden) sheyi bilirem. Ancaq, Allaha and olsun ki, ozumu puch ve zay etmekle sizi islah etmeyi caiz bilmirem. (chunki bu yolla islah etmek menim ilahi ezaba dushmeyime sebeb olar ve men buna razi deyilem.) Allah uzunuzu qara etsin (menim oyud-nesihetlerimi qebul etmeye layiq olmadiginiza gore ezaba duchar olun), behre ve nesibinizi az etsin (axiretde bedbext olacaginiz kimi, dunyada da bedbext olun, chunki) batille tanish oldugunuz (ona itaet etdiyiniz) qeder, haqqi tapmirsiniz (ilahi hokmlere emel etmirsiniz). Haqqi ve heqiqeti batil etdiyiniz qeder batili mehv etmek niyyetinde deyilsiniz (dogru yola qedem qoymur, hemishe batil yolda olursunuz).

69 XUTBE

imam eleyhis-salam mubarek bashina qilinc vuruldugu gun (Hicretin qirxinci ili Ramazan ayinin on doqquzu) gece yarini kechdikde (subh achilarken) buyurdu: (ebdur-Rehman ibn Mulcem Muradinin vurdugu zerbe neticesinde Ramazan ayinin iyirmi biri gecenin evvAlinde o Hezret vefat etdi.)


Oturmushdum, meni yuxu basdi, Allahin Resulunu (sellelahu eleyhi ve alih) gordum. Dedim ki; Ya Resulullah, senin ummetinden choxlu eyrilik (itaetsizlik) ve dushmenchilik gordum. Buyurdu ki, onlara qargish et. Men de dedim:

Perverdigara, onlardan daha yaxshi shexsler mene ver ve onlara ise menim evezime en pis shexsi yetir. (O Hezretin duasi musteceb oldu. Heccac onlara hakim oldu ve curbecur zulm ve sitem ederek onlari zelilliye ve bedbextliye duchar etdi.)
Seyyid Rezi buyurur: O Hezretin kelmesinden meqsedi - (eyrilik ve nadurustluk), kelmesinden meqsedi ise (dushmenchilik)dir ve bu, chox fesahetli kelamlardandir.


70 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin iraq camaatini pislediyi kelamlarindandir. (Hezret buyurdu:)


Boyuk Allaha shukr ve sitayishden ve Hezret Peygembere salamdan sonra, ey iraq camaati! Siz hamilAliyi basha vurduqdan sonra ushagini salaraq, olu dogan, eri olen ve dulluq muddeti uzun cheken, (oldukden sonra oglu ve eri olmadigina gore) tamamile yad adamlarin, irsine sahib chixdigi hamile qadin kimisiniz. Bilin ki, Allaha and olsun, men oz ixtiyarimla size dogru gelmedim (Medineden yola dushmeyim, size teref gelmeyim ve Kufede qalmagim ureyimce deyildi). Ancaq (Cemel doyushunde Hicaz qoshunu komek barede ehdine vefa etmediyine gore, sizin qoshunu istedim. Buna gore de) nachar qalib geldim. Mene xeber chatib ki, siz (nifaqa ve ikiuzluluyunuze gore) deyirsiniz: [Ali yalan deyir. Allah sizi helak etsin! (oz rehmetini sizden uzaq tutsun!) Kime yalan danishiram? Allah baresinde yalan danishiram? Men ki, ona ilk iman getiren shexsem. Yoxsa onun Peygemberinin adindan yalan qoshuram? Men ki, onu tesdiqleyen ilk shexsem. Allaha and olsun, bele (sizin dediyiniz kimi) deyil. Dediklerim dogru, sozlerim aydindir. Siz (bu sozleri Peygemberden oyrendiyim) vaxtlar orada yox idiniz ve (eger olsaydiniz bele) onu eshitmeye layiq deyildiniz (qeybin xeberlerini basha dushmediyinize gore size gizli qalmishdir). Vay (menim yalan danishdigimi soyleyenin) anasinin halina! (Yeni, anasi onun yasini tutsun. chunki) pulsuz muamile edirem (umacaqsiz ve pulsuz her sheyi oyredirem). Onun qabinda bir shey olsa (bacarigi olsa), bundan sonra heqiqeten sozumun dogrulugunu basha dushecek.

71 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xalqa Peygembere (sellellahu eleyhi ve alih) salavat ve salam gondermeyi tAlim etdiyi xutbelerindendir.


Allahim! Ey yerleri achib-genishlendiren ve goyleri yigib-saxlayan! Ey bedbextliyi sechen urekleri, seadet ve xoshbextliyi sechen qelbleri yaradan! ozunun en boyuk salavat ve salamlarini ve en chox bereaketini ondan evvelki peygemberlere gelenleri (vehy ve risaleti) xetm eden, bagli qalan yollari (besherin seadet ve ucaliq yolunu) achan benden ve elchin Mehemmed uchun qerar ver. O, haqqi (din ve sherieti) haqla (eqli ve elmi delillerle) ashkarladi, batilin ve nadurustluklerin (cahiliyyet dovru fitnelerinin) coshub-dashmasinin onunu kesdi, (yolundan donen ve chixanlarin), azginliqlarin hokmranligini yox etdi. Vezifesinin agirligi onun ohdesine qoyulduqda, var gucu ile dozdu, Senin emrinle qalxdi (haqq olan dini, elm ve maarifi camaata oyretdi). irAliye kechmeden ve geride qalmadan, irade ve qerarinda sustleshmeden Senin raziligini qazanmaga (risaletin tebligine) telesdi. Senin vehyini qorudu, ehd-peymanini saxladi ve ateshi alovlandirana qeder (Allahi tanimaq elm ve biliklerini xalq arasinda yayana qeder) Senin fermaninin icrasinda israr etdi, eyri yolda (nadanliq ve fitne yolunda) olanlara haqq yolu ashkar edib gosterdi. Fitne ve azginliqlara qerq olmush urekler o Hezretin vasitesile dogru yola yoneldiler. O boyuk shexs aydin nishaneleri ve sheriet hokmlerini ucaltdi. O, Senin dogru emrinin ve Senin elminin, sirlerinin xezinesidir. Qiyamet gununde (yaxshi ve pis emel sahiblerine) Senin terefinden shahiddir. Haqq yolu uchun peygember edilib, Senin xalqa gonderilen resulun ve elchindir.

Allahim! oz rehmet ve ehsan kolgende onun uchun genish bir yer ach. Ona (haqq olan elmi ve maarifi yaymaq yolunda chekdiyi eziyyetlerin muqabilinde) fezl ve kereminden yaxshi mukafat ver. Allahim, onun binasini evvelki qurucularin binasindan (onun dinini selefi oldugu peygemberlerin dininden) uca (zeferli) et. Onun meqamini yaninda eziz et, nurunu (haqq yolda yandirdigi chiragini butun dunya ehalisinin ondan behrelenmesi uchun) tamamla. Onun risaletinin mukafati olaraq shahidliyini qebul edilen, sozlerini beyenilen et ki, o, duz danishan ve haqla batili bir-birinden ayiran idi. Allahim! Bizlerle onu yashayishi gozel, nemetleri ebedi, istekleri beyenilen ve yerine yetirilen, chox asayishli, gozel ermegan ve tohfelerle istirahet mekani olan yerde qovushdur.

72 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Besrede Mervan ibn Hekem barede buyurdugu kelamlarindandir.


Deyilene gore, Mervan ibn Hekem [Cemel] doyushunde esir dushdukde imam Hesen ve imam Huseyn eleyhimas-salam vasitesile Emirel-mominin eleyhis-salamdan bagishlanmasini istemishdir. Hemin iki boyuk shexs onun baresinde demishler: [Ya Emirel-mominin, Mervan sene bey`et edir]. Hezret onu azad ederek buyurmushdur:

Osman olduruldukden sonra o mene bey`et etmedimi? (Ondan sonra da [Cemel] doyushunde ishtirak etdi.) Menim onun bey`etine ehtiyacim yoxdur. Onun bey`et uchun mene el uzatmagi (mekr, hiylegerlik ve ehdine vefasizligi ile meshhur olan) yehudinin el vermesi kimi bir sheydir. oz Ali ile mene bey`et etse de, her an arxasi ile hiyle ve mekr ishledecekdir. Agah olun, o, itin burnunu yalamasi tek (chox qisa muddet) emirlik ve hakimlik edecekdir. (Mervanin hakimiyyeti texminen dord ay on gun olmushdur) O, dord reisin atasidir. chox chekmez ki, camaat ondan ve ovladlarinin Alinden qanli-qadali gunler (qetl-qaret, onlarin Alinden bir chox chetinlikler) gorerler.

73 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin camaatin Osmana bey`et etmek ezminde oldugu vaxt buyurdugu kelamlarindandir.


Siz bilirsiniz ki, xelifeliye men hamidan daha layiqli ve hamidan daha ustunem. (Bununla bele, onu xAlife sechirsiniz.) Allaha and olsun, muselmanlarin ishleri nizam-intizamla davam edenedek (onlarin arasinda fitne-fesad qopmayanadek) ve bashqasinin xilafeti zamaninda menden bashqasina zulm olunmayanadek xelifeliyi (bashqasina) buraxiram. (oz haqqimi teleb etmir, ona goz yumuram.) Bu, (Haqq-tealanin mezlumlara eta etdiyi) ecr ve savabi elde etmeye, sizin vurgunu oldugunuz dunya malina, zinetine (bashchiliq ve rehberliye) regbetim olmadigina goredir.

74 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Beni-umeyyenin onu, Osmanin qetlinde ishtirakda ittiham etmelerini eshitdikde buyurdugu kelamlarindandir.


Beni-umeyyenin meni tanimasi onlari mende eyb axtarmaqdan chekindirmedimi? islamdaki kechmishim nadanlarin meni ittiham etmelerinin qarshisini almadimi? (Menim sozlerimin bu camaata tesiri olmayacaq, chunki) Allah-tealanin nesihet olaraq buyurdugu menim dilimden (sozlerimden) daha belagetli ve gozeldir. (Bununla bele tesiri olmadi.) Men dinden chixanlara delil getirir, dine shubhe edenlerle ise dushmenchilik edirem. (Menim delil ve subutlarimdan biri de budur ki, meni Osmanin qaninin tokulmesinde sherik bilmekleri tek) haqqa oxshar ishler Qur`ani-Kerimle tutushdurular. Allah bendeleri oz sinelerinde olanlara uygun cezalandiracaqdir.

75 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (insanlari dunya ve axiret seadeti qazandiran beyenilen sifetlere regbetlendirmek uchun buyurdugu) kelamlarindandir.


Allah rehmet elesin o kishiye ki, agilli sozu eshidir ve qebul edir, dogru yola chagirildiqda ona teref gedir, yol gosterenin (Hezreti Peygemberin ve me`sum imamlarin) belinden yapisharaq (dunya ve axiretin chetinliklerinden) xilas olur. Perverdigarina (onun emrlerine) itaet edir, (Allahin buyurduqlarina uygun reftar edir), oz gunahindan qorxur, xalis emAli (riya ve ozunu gostermekden uzaq olan emAli) onceden gonderir, gozel ve layiqli reftar edir, onun uchun (axiretde) ehtiyat toplananlari (ibadet ve bendAliyin savab ve mukafatini) qazanir ve qadagan edilmishlerden (chirkin emel ve soz) uzaq durur. Oxu duz hedefe vurur (hemishe Allahi nezerinde saxlayir), dunya malinin yerine axiret mali toplayir (dunyaya goz yumaraq ebedi seadeti qazanmaga chalishir), oz nefsi isteklerine qalib gAlir ve arzularini yalan sanir. Dozumu ozunun nicat ve qurtulushuna, oz minik vasitesine chevirir, (musibetlerde sebri oz shuarina chevirir, yuk dashiyan deve tek dunyanin agri-acilarina qatlashir), teqva ve perhizkarligi oz olum anina azuqe yigir. Aydin bir yola (islam sherietine) qedem qoyur ve parlayan (ashkar ve aydin olan) esas yoldan uzaqlashmir (yolsuzluga ayaq basmir). Heyatin bir neche gunluk mohletini qenimet sayir ve furseti elden vermir (Allahin ve Peygemberin raziligina sebeb olan ish gorur, omrunu bosh yere basha vurmur) olume hazir olur (dunyaya bel baglayir, onu qefil yaxalayan olume hazir olur) ve emAlinden (layiqli emel, Allaha bendelik ve xalqa xidmetinden) azuqe toplayir

 
76 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin kelamlarindandir.


(Se`d ibn As Osmanin teyinati ile Kufede hakim oldugu vaxt Medineye Hezret uchun hediyye ve mektub gondererek bildirmishdi ki, men Osmandan bashqa hech kime bele qiymetli hediyye gondermemishem. Hezret onun mektubunu oxuduqdan sonra buyurmushdu:)

Beni-umeyye Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) mirasindan (o Hezretin bereketinden elde olunmush qenimetlerden) mene anasi sagilarken deve balasina verilen sud qeder az verirler. Allaha and olsun, onlara hakim olsam qessab ciger tikelerini ve ya torpaga bulashmish qarini atdigi kimi onlari uzaga ataram. (Seyyid Rezi buyurur).
Bashqa bir revayetde - gosterilir ve bu da - -nin eksinedir. Hezret eleyhis-salamin buyurdugu - sozunun menasi budur ki, beytulmaldan mene devenin [ ]kimi az verirler. [] deve balasina anasinin sudunden bir defe vermeye deyilir. [] sozu [] kelmesinin cem formasidir, yere dushub torpaga bulashmish qarin, yaxud ciyer parchasi menasindadir.


77 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin duada buyurdugu kelamlarindandir:


Allahim, meni (gunahimi) bagishla ki, Sen onu daha yaxshi bilirsen. Men yene donsem (ikinci defe onu toretsem) sen bagishlanmagi da mene qaytar. Allahim, men ozumle bagladigim ve menim ona vefali oldugumu gormediyin ehdimi (emel etmeyi ohdeme goturduyum itaet ve bendAliyi) bagishla. Allahim, dilde Sene yaxinlashmaq isteyimi, ureyimin onun eksine olmasini (ishin evvAlinde Sene yaxinlashmaq uchun ibadet ve bendelik etsem de, ondan sonra beynime riya ve ozunu gostermek kimi fikirler geldiyine gore) bagishla. Allahim, gozumun ucunun isharelerini (gozunun ucu ile ishare edib momine eziyyet vermeyi ve ya onun qeybetini edib arxasinca pis danishmagi), bosh sohbetlerimi, ureyimin arzularini ve dilimin budremelerini bagishla.

78 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Xevaricle doyushe gederken bezi sehabelerine (esh`es ibn Qeysin qardashi efife) buyurdugu kelamlardandir.


O, Hezrete erz etmishdi:

Ey Emirel-mominin, (Xevaricin ustune) bu vaxt yola dushsen, qorxuram ki, zefer chalmayasan ve oz meqsedine chatmayasan. Bu xeberi nucum elminden elde etmishem.
Hezret buyurdu:


Hemin saatda yola chixanlarin bela ve pisliklerden uzaq oldugu her hansi bir saat gostere bileceyini guman edirsen? O saatda sefere chixanlarin ziyan ve chetinlikle uzlesheceyi bir saatdanmi chekindirirsen? Kimse senin bu sozlerine inanarsa Qur`ani yalan sanar, istediyini elde etmek ve istemediklerinden uzaqlashmaq uchun Allahdan komek istemeye ehtiyaci qalmaz. Senin sozlerinden bele chixir ki, gosterishine uygun reftar eden kes Allahina deyil sene hemd ve shukr etmAlidir. chunki guman edirsen ki, onu xeyir goturduyu, ziyandan amanda qaldigi saata yonelden sensen.

Bu sozlerden sonra Hezret uzunu camaata tutaraq dedi:

Ey camaat, onunla biyabanda ve denizde yolu tapmaq (seferde yollari bilmek, ibadet vaxtlarini oyrenmek, qibleni teyin etmek, geminin yolunu mueyyenleshdirmek ve s. kimi ishler) uchun lazim olan (ehtiyaciniz olan qeder) heddi chixmaqla, nucum elmini oyrenmekden chekinin. chunki nucumu oyrenmek kahinilk ve qeybden xeber vermekle neticelener. Muneccim kahin kimi, kahin ise sehrkar kafir kimidir. Kafir (cezasi) oddadir (ezab chekmekdir). (Buna gore de muneccimin sozlerine ve emellerine inanmayin.) Allahin adinin komekliyi ve yoldashligi ile sefere chixin.

79 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin [Cemel] doyushu basha chatdiqdan sonra qadinlari pisleyerken buyurdugu kelamlardandir.


(Aishe ve onun arxasinca gedenleri de pislediyi guman edilir.)

Ey camaat! Qadinlarin iman, irs ve agildan paylari azdir. imanlarindaki chatishmazliq heyzli gunlerinde namaz qilmayib, oruc tutmamalarina goredir. Agillarinin noqsani ise buna goredir ki, (islamda) iki qadinin shahidliyi bir kishinin shahidliyi yerinedir. irs ve pay baximdan chatishmazliqlari onlara chatan miras kishiye chatan mirasin yarisi qeder olduguna goredir. Pis qadinlardan uzaq durun, yaxshilarindan ise chekinin. Beyenilmish soz ve emellerde onlara itaet etmeyin ki, nalayiq soz ve emellere tamah salmasinlar (ve sizleri onu yerine yetirmeye mecbur etmesinler).

80 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (camaati terkidunyaliga ve Allahin nemet ve bexshishlerine shukr etmeye teshviq etdiyi) kelamlarindandir.


Ey camaat! Zohd ve dunyaya bel baglamamaq (nishaneleri) arzulari azaltmaq ve (Allahin) nemetlerine shukr etmek, haramlardan uzaqlashmaqdir. Bu uch sheye nail olmasaniz (her uchunu yerine yetire bilmeseniz, onlardan ikisini terk etmeyin: birincisi), haram sizin dozumunuze ustun gelmesin (dozumlu olun ve gunaha batmayin) ve (ikincisi, Allahin) nemetlerine gore shukr etmeyi unutmayin. (chunki bunu etmeseniz) Allah-teala (qiyametde ezab uchun) aydin-ashkar deliller (peygemberler ve aglin delilleri) ve (haminizin Alinin altinda olan) aydin (semavi) kitablar vasitesile sizler uchun uzr istemeye yer qoymamishdir.

81 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin dunyanin sifeti barede kelamlarindandir.


evvAli eziyyet, sonu yoxluq olan bir sarayi nece vesf edim? Halalinin hesab-kitabi, haraminin cezasi var (halal yolla qazandiginin Qiyametde sorgu-suali ediler, haram yolla qazanansa axiretde ezaba duchar olar). Onda varli ve ehtiyacsiz olan fitneye, belaya dusher, mohtac ve feqir qemgin olar. Onu elde etmeye chalishan isteyine chatmaz, dunya onun uchun chalishmayana uz tutar. Dunya ona (ibret gozu ile) baxani gozuachiq ve agah eder (ki, dogru yolu taparaq ozunu axirete hazirlasin), zinetine ve bezeyine nezer yetireni kor eder (ki, yolunu aszin. Seyyid Rezi buyurur:)

Kim imam Ali eleyhis-salamin [dunya ona ibret gozu ile baxani gozuachiq ve agah eder] buyrugu uzerinde derinden dushunub-dashinsa, onda sonuna chatmaq mumkun olmayan heyretamiz mena ve boyuk meqsed tapar. Onun heqiqetini derk etmek olmaz. Xususile de, bu cumleni? - [dunya, zinetine ve bezeyine nezer yetireni kor eder] cumlesi ile? - yanashi qoysa, arasindaki ferqi heyretle achiq-aydin gorer.

82 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin [Qerra] (nurani, gorkemli) xutbesi adlandirilan, heyretamiz xutbelerindendir.


shukur etmek oz gucu ve qudreti ile (her sheye) qalib gelen, bexshish ve ehsani ile (her kese) yaxin olan, her fayda ve xeyiri bagishlayan, butun boyuk ve agir belalari def eden Allaha mexsusdur. Ardi-arasi kesilmeyen ehsanlarina ve bol nemetlerine gore Ona shukr edir, Ona iman getirirem. (Varligina ve vahidliyine yeqinliyim var) ki, evvel (her bir sheyin bashlangici) ve (varligi hamiya) ashkardir. Ondan meni dogru yola yoneltmesini isteyirem ki, O, (hamiya) yaxin ve yol gosterendir. Ondan komek dileyirem ki, guclu ve qudretlidir (her bir sheri menden uzaqlashdirib, her bir xeyri mene chatdirsin). Ona tevekkul edirem ki, (mene) kifayeteden ve komekchidir. shehadet verirem ki, Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) onun bendesi ve elchisidir. Onu emr ve buyruqlari yerine yetirmek, delil ve subutlarini teblig etmek, (gunah ish gorenleri) oyanish gununden qabaq Onun ezabindan qorxutmaq uchun gondermishdir.

Ey Allah bendeleri! Sizlere (yol gostermek) uchun (Qur`ani-Kerimde) misallar cheken (qefletden azad olmaniz uchun ehvalatlar danishan), ecellerinizi mueyyen eden, size (bashqa yaradilmishlardan ustun olmaq uchun insanliq) paltar geydiren, meishetinizi yungulleshdiren (rahatliginiz uchun vasiteler yaradan), emellerinizden (yaxshi ve pisinden, boyuk ve kichiyinden) agah olan, onlara gore evezleri hazir qoyan, sizlere bol nemet ve saysiz-hesabsiz ehsan bexsh eden, achiq-ashkar deliller (peygemberler ve semavi kitablar) vasitesile sizleri (ezabdan) qorxudan, sizleri (imtahan ve sinaqda) sayan (onun elmi butun soz ve emellerinizin cuziyyatini ve kulliyatini ehate edir), omur ve heyatinizin muddetini sinaq evinde ve ibret sarayinda teyin eden Allahdan (onun ezabindan) qorxmagi ve teqvali olmagi tovsiyye edirem. Siz (yaxshi emel sahiblerinizin pis emel sahiblerinizden ayrilmasi uchun) dunyada imtahan olunursunuz ve (qiyametde) dunyada dediyiniz sozlerin ve tutdugunuz ishlerin hesabi sorushulacaq. belelikle, (dunyaya urek baglamayin ki,) dunya cheshmesinin gozu bulaniq ve palchiqlidir. (Dunyaperestlerin gozunde) onun menzerresi heyretamiz, imtahan ve sinagi ise kor edendir. Yox olan bir aldadici, gizlenen bir ishiqliq, iten bir kolge, dagilmaga dogru geden bir soykenecekdir (sabitlik ve davamliliq onun uchun deyil). (oz aglina esasen) ondan uzaqlashib, ona urek baglamayan kimse onunla unsiyyetde olub, arxayinlashdigi zaman dunya at ve yaxud deve kimi (onu yere yixmaq uchun) ayaqlari ile ona zerbe vurar, (yollarda qurdugu) teleleri ile ovlayar, (kamana chekdiyi) oxlari ile helak eder, olum kendirlerini (curbecur xestAlikleri ve chetinlikleri shucaetli ve igid) kishinin boynuna salar, onu uyuyacagi dar yere (qebre), qayidacagi qorxulu yere (axirete) ve ebedi mekanina (cennet, ya cehennem), emellerinin (pis ve ya yaxshi) evezini gormeye cheker. oz ata-babalarinin canishini sayilan gelmekde olanlarla da dunyanin reftari beledir: olum (onlari) qirmaqdan (ve bichare etmekden) qalmir, yerde qalanlar ise gunah toretmekden el chekmeyerek peshman olmurlar. ozlerinden evvelkilerin yolu ile gedir ve axiri fenaliq ve yoxluq olan sona qeder dalbadal (gAlib) kechirler (hamisi olurler). ishlerin kendiri (mexluqatin olumu neticesinde) chozuldukde, zaman otub kechdikde, insanlarin oyadilmalari gunu yaxinlashdiqda (qiyamet qopduqda) Allah onlari qebirlerden, (onlari yemishlerse) qushlarin yuvalarindan, (onlara yem olmushlarsa) yirticilarin magaralarindan, muharibe meydanlarindan (olmush olsalar) bayira chixarar. Haqq-tealanin emr ve fermanini yerine yetirmeye hazir veziyyetde suretle Allahin onlar uchun ayirdigi mead ve qayidish yerine dogru gederler. Sakit, dinmez ve siraya duzulmush (eyleshmeye ve danishmaga taqeti olmayan) bir deste olarlar. Allah onlarin hamisini gorendir (onlardan hech kimsenin dunyadaki sozu ve emAli Allaha gizli deyil) ve (hesab-kitab uchun chagrildiqda) carchi oz sesini hamiya eshitdirer. (O gunun qorxusunun tesirinden) onlara tevazokarliq, itaet, zillet ve xarliq paltari geyindiriler. O gun (dunyada chetinliklerden xilas olmaq uchun ishledilen) mekr ve hiyle ishe yaramaz, umidler kesiler ve urekler (ezabin qorxusundan) ezgin ve qemgin olar, sesler tevazokarligin tesirinden alchalar ve batar, agizlari (atin agzindaki cilov kimi) kopuk basar. (Gunahlarinin cezasina gore) qorxu hududsuzdur. Haqqi batilden ayirmaq, xeyir ve sher emAlin cezasini, savab ve mukafatini vermek uchun carchinin sesinin heybetinden qulaqlar lerzeye geler.
(Dunyanin onlara qarshi reftari, qiyamet gunu yeniden dirilecekleri ve geri donecekleri haqda danishdiginiz insanlar Allahin) qudretden yaradilmish, ixtiyarsiz boya-basha chatdirilmish, olume duchar olaraq, qebrlerde parcha-parcha olan, (ailesinden ve var-dovletinden uzaq) tekce dirildilen, (yaxshi, pis emel ve sozlerinin) cezasina chatan ve hesab-kitabla, tehqiqle (yaxshi emel sahibi pis emel sahibinden) ayird edilen bendeleridir. (Onda, yaxshi olar ki, qeflet yuxusundan ayilib, gunah ve itaetsizlik etmeyin ki, olenden sonra peshmanchiligin faydasi yoxdur. chunki insanlara dunyada) azginliqdan xilas olmaq uchun mohlet verilmishdir, (onlar peygemberlerin vasitesile) dogru yola yoneldilibler. Onlara ozunden narazi olanin raziligini qazanmaq uchun verilen furset kimi furset verilmishdir. shubhelerin (nadanliq ve azginligin) qaranliqlari (agil nemeti ve peygemberlerin tebligi ile) onlar uchun qaldirilmishdir. Yaxshi atlari cidirda hamini otmek uchun ariqladaraq hazirladiqlari kimi hazirlashmalari, Haqqi-heqiqeti elde etmek uchun dushunub fikirleshmeleri, axtaranin elm ve bilik nuruna yiyelenmekde telesmemesi uchun omurleri boyunca ecel gAlib chatana kimi ellerinde olan fursetle (dunyada) oz ixtiyarlarina buraxilmishlar. Heyret, birce bu dogru-duzgun (xeta ve sehvin olmadigi) ornekler, (nadanliq ve azginliq xestAliklerine) shefa bexsh eden bu oyudler temiz qelblere, eshiden qulaqlara, mohkem dushuncelere ve (dogru ile fesadi bir-birinden ayiran) guclu agillara chatsaydi. belelikle, nesiheti eshidib ondan boyun qachiranin, (nadanligi ucbatindan) gunaha bataraq etiraf eden (tovbe edib geri donen) ve (gunahdan, itaetsizlikden) qorxaraq savab ish goren (Allahin ve peygemberin raziligini elde edib) ve (ilahi ezabdan) chekinen, (ibadete ve bendAliye) telesen, (qiyamet gunune) yeqinlik hasil eden, (dunyada) oz reftarini yaxshilashdiran ve ona oyud-nesihet verdikde (dogru yola yoneltdikde) qebul eden, (olumden sonraki chetinliklerle) qorxutduqda qorxan (ozunu chetinliye salacaq ish gormeyen), (gunah ve itaetsizliyi) qadagan etdikde (ondan) uzaqlashan, (Allahin fermanina) boyun eyen, (azginliqdan) uzaq olan, (oz aglina) muraciet eden, (toretdiyi gunahlardan) tovbe ederek geri donen, (rehberlerine) tabe olan, (eynile onlarin) yolunu geden, dogru yol gosterildikde onu goren (ona qedem qoyan), sonra ise telese-telese haqqi axtaran, (nadanliq ve azginliqdan) qachdigi halda nicat tapan, (qiyamet gunune ehtiyaci uchun) azuqe qazanan, oz batinini paklashdiran, mead ve qayidishini (teqva ve perhizkarliqla) abad eden, (dunyadan) koch gunu, yol (axiret seferi), ehtiyac ve kasibliq vaxti (qebr ve qiyamet) uchun azuqe (Allaha ibadet ve xalqa xidmet) ile oz arxasini guclendiren, hemin azuqeni ozunden qabaq ebedi mekana (axirete) gonderenin qorxdugu kimi Allahdan qorxun. Bele ise, ey Allah bendeleri, perhizkar olun, onun uchun yaradildiginizi (ibadet ve bendAliyi) niyyet edin, sizi qorxutdugundan (ebedi ezabdan) artiq derecede qorxun. Qiyametin dehshetinin qorxusu haqda Ondan ehdine vefa etmesini istemekle sizin uchun hazirladigi cennete layiq olun. Onun vedi hemishe dogrudur.




Bu da hemin xutbenin (insan bedeninmn xelq edilmesi, Haqq-tealanin nemetlerinin xatirlanmasi, Siratin vehshetinden qorxudulmasi ve teqvaya, perhizkarliga heveslendirilmesi barede) bir hissesidir.

Boyuk Allah sizin (eshitmekden) faydalanmaniz uchun iki qulaq (eshitme hissi) yaratdi ki, lazim olani (cemiyyetin heyatinda ishe yarayani) qoruyasiniz. (Gormek uchun) iki goz (gorme hissi) yaratdi ki, qaranliqdan xilas olub, goresiniz. Her (zahiri) uzvu (batini) uzvlerin muhtevasina chevirdi. (Her bir uzv bir neche uzvden ibaretdir. Meselen, el damar, qan ve sumukden ve bu kimi diger hisselerden ibaret oldugu kimi.) Hemin uzvleri oz faydali hisseleri ile berqerar olan bedenlere, (agil ve tedbirle) o bedenlerin ruzisini isteyen (ve ya oz ruzisine [elm ve maarif]- celb eden) ureklere qurulush ve shekil verdi, davamliligina gore munasib yerlerde yerleshdirdi. Bir halda ki, Onun ucsuz-bucaqsiz nemetinin minnetine sahibsiniz, Onun minnetinin sebebleri size ashkardir. (XestAliklere) manee olan vasitelerle onun salamatliq nemetinden faydalanirsiniz. (Size eta etdiyi nemetlerden biri budur ki,) omrun ve heyatin muddetini sizden gizli saxladi (ne vaxt oleceyinizi bilmirsiniz. Bunu bilmemeyinizin ozu dunyevi ishlerinizin nizamlanmasi uchun chox xeyirlidir). Sizden oncekilerden sizlere ibret nishaneleri qoydu. Dunyadan aldiqlari lezzet ve faydadan, olum kendirinin bogazlarina kechmesine qeder nesibleri olan vaxtin uzunlugundan ve bollugundan. Arzularina chatmadan once olum onlari telesik haqladi ve onlarla arzulari arasina ayriliq saldi. Saglam olduqlari vaxt (axiret uchun) azuqe yigmadilar, ilkin chaglarda (cavan ve guclu olarken) ibret goturmediler (omurlerini bosh yere basha vurdular). Cavanliq ve gucunun zirvesinde olani qocaliqdan ve bukulmekden bashqa bir shey gozleyirmi? Saglam olan kimsenin gozu muxtAlif xestAliklerden qeyri bir sheyin yolunda olarmi? Berqerar ve movcud olan kimse yoxluq ve fenaliqdan bashqa bir sheyi gozleyermi? (Xoshbext o kesdir ki, ne qeder ki, saglam ve gucludur, furseti qenimet bilib ishlerini suretlendirsin.) ozu de (dunyadan) uzaqlashmaq ayriliq, (axirete) koch ve dashinma, musibet ve chetinliyin (can vermenin) agrisinin iztirab ve narahatligindan titremek, qem ve kederin choxlugundan agiz suyunu axitmaq, feryada chatmaga chagirmaq uchun gozlerini etrafa dolandirmagin, xidmetchilerden (ve ya ovladlarinizin balalarindan), yaxinlardan, dostlardan ve eyaldan komek istemeniz yaxin oldugu bir vaxtda. Qohumlar (olumun chetinliklerini) def edeceklermi? Onlarin vay-shivenlerinin xeyri varmi? Bir halda ki, qebristanda gora tapshirilmish, dar yataqda (qebirde) tenha qalmishdir. Gemiriciler (ilan, eqreb, qurd ve bashqa heyvanlar) bedeninin derisini parcha-parcha etdiler, chetinlikler onun teravetini churutdu ve mehv etdi. shiddetli kulekler izlerini, zemanenin musibetleri nishanelerini yox etdi. (Ondan qebirde bir iz, camaat arasinda ise soragi qalmadi.) Cesedleri teravetli, teze olduqdan sonra deyishdi, sumukleri guclendikden sonra churudu, canlari agir yukun (gunahin) altinda qaldi. Qeybden ve gorunmezden gelen xeberlere (qebir, qiyamet, hesab haqqinda heyran ve serkerdan olduqlari Cennet ve Cehenneme) yeqinlik elde etdiler. (Bu vaxt) onlardan yaxshi emellerini artirmaq istemezler, (onlarin) xetalarinin pisliyinden razi ve shad olmazlar. Sizler bu camaatin ogullari, onlarin atalari, qohumlari ve qardashlari deyilmisiniz ki, onlarin reftarina emel edib, atlarina minib, getdiyi yolla gedirsiniz? urekler oz nesibini ve behresini elde etmek uchun berk ve dogru yola yonelmekden ve nicatdan qefletdedir. oz yolundan qeyri bir yolla (gunah ve itaetsizliye dogru) gedir. Sanki meqsed (ilahi vezifelere diqqet) onlardan qeyrisi uchundur. Sanki, onlarin nicati dunyani (malini) toplamaqdadir. (Axiret azuqesi qazanmaq, deyil!)

Bilin ki, sizin yolunuz Siratdan (cehennem korpusunden) kececek ki, addimlar onun uzerinde budremekden titrer, insan boyuk qorxu ve heyecana dusher. Bele ise, ey bendeler, qorxun Tanridan! (Qiyamet gununun) fikir ve dushuncesi ureyini buruduyu, (ilahi ezabdan) xof ve qorxu bedenini incitdiyi, gece ibadet ve itaetlerinin az olan yuxusunu da Alinden aldigi, (Perverdigarin rehmetine) umidin gunun gunorta chagi (isti ve heraretin shiddetli chaginda) onu susuz saxladigi (geceleri oyaq, gunduzleri oruc olan), dunyaya meylsizliyi nefsi isteklerinin qarshisini aldigi, Allahin zikri dilinin ezberi olan (hemishe Allahi xatirlayan) agilli insanin qorxdugu tek qorxun! (Qiyamet gununde) emin-amanliqda olmaq uchun (gunah ve itaetsizlikden olan) qorxunu ustun tutdu (qiyametde ezaba mubtela olmamaq uchun dunyada gunah etmedi), onu dogru ve ashkar yoldan saxlayan soz ve emele gozlerini bagladi ve yaxshi olan, aydin, dogru yola (Allahin raziligi ve shadligina) chatmaq uchun en yaxshi yollari seyr etdi. (Nicat uchun) boyuk manee olan (dunyaya) aldanmaq onu (ibadet ve bendelikden) saxlamadi. shubhAli sheyler ona gizli deyil (hech bir ishde o, nadan deyil), muzeffer ve (cennet) mujdesinin sevincinden, en asude yataginda (qebirde) chox rahat ve xosh olmagina, daha emin-aman gunde (qiyametde) shaddir. Dunyanin kechidinden kechdi ve teriflendi. Axiretinin azuqesini evvelceden gondererek xoshbext oldu. (Allah) qorxusundan (dogru yola telesdi). Mohlet verilmish dunyada (ibadet ve bendelik uchun) suretle irAliledi. Allahi razi salmaq uchun shovqe geldi. (ilahi ezabdan) qachmaq uchun (dogru yolla) getdi. Bu gununde (dunyada) sabahini (axiretini) qoruyurdu. Onu gozleyenleri (qebir, berzex ve qiyametdeki halini) kochmemishden qabaq gordu. demeli, cennet bexshish ve savablarina gore (xeyir emel sahiblerine) kifayet eder. (Ele ishler gorun ki, ebedi mekaniniz orada olsun), cehennem de ezab ve chetinliklerine gore (gunahkar insanlara) bes eder. (Ele ish gorun ki, ora dushmeyesiniz). Yeter ki, Allah (pis emel sahiblerinden) intiqam alsin ve (yaxshi emel sahiblerine) meded ve komek olsun. Qur`anin (ona emel etmeyenlere qiyamet gununde) subut getirerek dushmen kesilmesi bes eder.
Menim size vesiyyet ve tovsiyyem perhizkarliq ve qorxutdugu sheyle (qiyametin ezab ve chetinlikleri) uzrxahliga yer qoymayan, ashkar, aydin etdiyi sheyle (Qur`ani-Kerimle) hucceti (delil-subutu) tamam eden Allahdan qorxmaqdir. (O) sizi dushmenle (sheytanla) qorxutmushdur [? ] ki, gizlince sinelere nufuz eder, xeyirxahcasina (azdirmaq uchun) qulaqlara soz deyer. Sonra, (dalinca geleni) azdiraraq puch eder. (Ona) ved vererek (yersiz isteklere) meyllendirer, pis gunahlari (onun nezerinde) bezeyer, oldurucu boyuk gunahlari asan gosterer. Tedricen oz ardicilini aldadaraq girov kimi oz itaetinin esaretine kechirer. (Bu vaxt) zinet verib bezediyini (istekleri) danar, asan qeleme verdiklerini (gunahlari) boyuk sanar, (arxasinca gelenleri) emin etdiyi ile qorxudar.




Bu xutbenin bir hissesi insanin nece yaradilmasi baresindedir

(Onun dunyadaki ve qebirdeki halini sherh ederek insanlara kechmishlerden ibret goturmeyi xatirladir ve onlari tovbe etmeye heveslendirib buyurur:)

(Sizi sheytanin hiylesinden agah etdim, indi) size insanin nece yaradilmasini xatirladim ki, Allah onu betnlerin (ushaqliqlarin) ve (onun uchun) ortuk olan perdelerin qaranliginda (betnler dedikde qarin, ushaqliq ve ushagla birlikde chixan perde kimi cift nezerde tutulur) tokulmush nutfeden ve naqis qan laxtasindan yaratdi. O, qarinda ushaq, daha sonra ise sudemer korpe oldu ve sudemerlikden bashlayaraq yetkinlik yashina chatdi. Sonra ona anlamasi (kechmishlerden) ibret goturmesi, itaetsizlik ve gunahdan uzaqlashmasi uchun qoruyan qelb (agil), danishan dil, goren goz bexsh etdi. Kamal heddine chatdiqda qed-qametini duzeltdikde tekebbur ve qurur ona hakim kesildi, qachdi (Allaha ve peygembere itaet etmedi) ve azginlashdi, (batil yola qedem qoydu, pis emel ve sozden) qorxmadi, bele ki, (quyunun bashinda vedre ile su cheken kimi) oz nefsi isteyini boyuk vedrede (azginliq quyusundan bayira) chekir, oz dunya lezzetlerine ve isteklerine yetishmek uchun chox sey gosterir ve chalishir, ona nakamligin ve belanin uz vereceyine inanmir ve hech bir gunahdan qorxmurdu. belelikle de, oz gunah ve xetalari ile (dunyada) yashadigi az muddetde Allahin ona bexsh etdiyi nemetlerin muqabilinde (axiret uchun) fayda goturmeden ve ona vacib olani yerine yetirmeden nadanliq, qeflet, azginliqla omrunu basha vurdu. itaetsizliyin, hevayi-nefse tabe olmagin ve xoshhalliq aninin sonunda olumun kederi onu yaxaladi. Geceler shiddetlenen muxtAlif xestAlikler, agir agrilarla, heyranliq ve dalginliqla gunduzu geceye chatdirir, gece de subhedek oyaq qalirdi. Qem cheken qardashi, mehriban atasi, sebirsizlikden [vay-vay] deyen heyat yoldashi, iztirab ve narahatliqdan sinesine vuran qizi (yaxud anasi) onun etrafinda olduqlari halda o kishi bashini qatan can vermenin bihushlugunda chox qem ve keder, derdli nale ichinde, chetin can vermeye, eziyyetle dunyadan kochmeye mubtela olmushdu. (oldukden) sonra umidsiz halda kefene bukulub (Alinden bir ish gelmediyinden) itaetkar ve sakit veziyyetde (qebre dogru) chekiler. Sonra onu seferden qayidan ve xestAlikden ariqlayan ezgin deve kimi elacsiz ve haldan getmish veziyyetde tabut taxtalarinin ustune atarlar. (Ondan sonra) qullugunda duran ovladlar ve qardashlar yigilaraq onu qurbet ve kimsesiz eve (qebre) bir daha gorushmeyecekleri yere qeder chiyinlerine alarlar (apararlar). Defne gelenler ve musibet sahibleri (qebristanliqdan) qayitdiqdan sonra, onu (inkir ve Minkirin) sual ve imtahaninda budremeyin qorxusundan, vehshetinden yavash danishdigi halda qebirde oturdarlar. Orada en boyuk musibet nazil olmush qaynar su, cehenneme daxil edilmek, alovun sesinin heyecani ve shiddetidir. ezabda ne ona rahatliq veren sustluk, ne eziyyetleri aradan qaldiracaq asayish, ne ona mane olacaq gucu, taqeti, ne de onu (bu chetinlikden) xilas edecek olum, ne kederini silecek azaciq yuxu ve gozunu qirpmaq var. MuxtAlif nov olumlere (agir derdler) ve ardicil ezablara mubteladir. (Bu ezablardan) Allaha penah apariram (ve ondan bu chetinliklerden xilas olmagi dileyirem).

83 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin emr ibn As baresinde (onun nadurust soz ve emellerini pislediyi ve qinadigi) xutbelerindendir:


Zinakar arvadin ogluna heyretlenirem. (Bele atasizin biri) sham camaatina yalandan deyir ki, men zarafatcil, laglagi bir adamam ve daim zarafatla, oyunla meshgulam. Nadurust soz danishib, bu sozleri ile gunahkardir. Agah olun ki, sozlerin en pisi yalandir. emrin diline alib danishdigi soz yalandir ve (her kese) ved etse, onun eksine emel eder, oz suallari ile naqqalliq eder, ondan sorushulduqda ise (cavabinda) xesislik eder, ehd-peymanini pozar, oz qohumlarindan uzaqlashar. Muharibe meydanina geldikde qilinclar ishe dushmeyene qeder (fesadi ve muharibe ateshini alovlandirmaq uchun) chox emrler verer, qadagalar qoyar, soz oynadar. Qilinclar qinindan chixandan, muharibe bashlanandan sonra ise onun en boyuk hiylesi cinsiyyet uzvunu camaata gostermekdir. Bilin! Allaha and olsun, olumu xatirlamaq meni zarafatdan ve oyundan saxlayir, axireti unutmasi ise emre haqq sozu danishmaga mane olur. O, hediyye ve bexshish sherti olmasaydi, dininden el chekmek uchun (oz zemanesinin imaminin eleyhine chixmasi uchun) azaciq rushvet (Misirin bir neche gunluk hakimliyi) bagishlamasaydi, Muaviyeye bey`et etmezdi.

84 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (tovhid ve Allah-tealanin bezi sifetleri haqqinda) xutbelerindendir.
shehadet verirem ki, Allahdan bashqa hech bir me`bud yoxdur, sheriki olmayan tekdir. evveldir, ondan once hech bir shey olmayib (ezAlidir ve her bir movcudun mensheyidir). Axirdir, onun uchun hech bir hedd ve son yoxdur (ebedidir ve her bir movcud onda sonlanir). Tesevvurler onun hech bir sifetine yetishmez ve qelbler (agillar) onun necAliyini tesdiq ede bilmez (chunki onun necAliyi yoxdur ki, agil onu derk etsin). Bolunme ve ayrilma onun uchun reva deyil (chunki hisse ve terkib varligi mumkun olanlara layiqdir). Gozler ve qelbler onu ehate etmez.

Bu, xutbenin (camaata nesihet etdiyi) hissesidir
Ey Allah bendeleri, faydali ibretlerden oyud goturun, parlaq ve ashkar elametlerden ibret alin, (Qur`an ve sunnede) gelen (gunahlardan) her nov qorxuduldugunuz sheylerden (ilahi ezabdan) chekinin, xatirlatmalardan ve oyudlerden (nesihet verenlerin oyudlerinden) behrelenin. Sanki olum penceleri (yirtici heyvanlarin penceleri kimi) sizden asilib (ecel size yaxindir), dilek-istek baglari sizden uzulubdur, chetin rusvayedici ishler (can vermek, dunyani Alibosh terk etmek, dehshet ve qorxu mekani olan qebirde qalmaq ve saire), gedilmAli olan yere (qiyamete) surulub aparilmaq sizi burumushdur. (Butun mexluqat ora gedecek) ve (bu yolda) her insanin bir qovani ve bir de shehadet vereni vardir: qovani (olum) onu Mehshere qovur, shehadet veren (beden uzvleri) onun (yaxshi ve pis) ishlerine shehadet verir.
Bu da hemin xutbenin Cennetin vesfi
baresindeki bir hissesidir
Cennetin biri digerinden ustun olan derece ve ozulleri, bir-birinin muqabilinde imtiyaza sahib menzilleri var. Onda rahatliq ve xoshluq puch olmur. Orada yashayanlar kochmurler ve oradan bayira chixmayacaqlar. Orada ebedi olan qocalmaz, oranin sakini yoxsullashmaz.


85 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Haqq-tealanin bezi sifetlerinin beyan edildiyi, camaata oyud-nesihet verildiyi ve onlarin ibadete, bendAliye teshviq edildiyi) xutbelerindendir.


Boyuk Allah gizlinleri bilen ve (ureklerdeki) dushuncelerden agah, butun sheyleri ehate eden (eshyanin cuziyyatina ve kulliyyatina hakimdir), her sheyden ustundur ve her bir sheye gucu yeter. Bele ise, olum tezlikle onu haqlamamishdan once mohlet gunlerinde, (qebir ve qiyametin dehshetine, qorxusuna) duchar olmamishdan qabaq, elde furset varken, nefes yolu achiqken, bu yol baglanmamish (olmemish) sizlerden emel edenler ish gormAlidirler (Allahin ve Peygemberin raziligini qazanmalidirlar) ozunun rahatligi ve addiminin mohkemliyi uchun yaxshi ishlerle meshgul olmalidirlar. (Allah ve Peygemberin fermanina emel etmAlidirler ki, qiyamet gunu rahat olub ayaqlari Siratda budremesin.) ozlerinin koch yeri olan saraydan (dunyadan) ebedi mekanlari (axiret) uchun azuqe goturmAlidirler (oranin azuqesi bu saraydan bashqa hech yerden goturulmur). Ey Allah bendeleri, Allahin oz kitabinda (Qur`anda) qorumagi ve riayet etmeyi size emr etdiyinden, (Qur`ani derinden dushunun ve fikirleshin) oz haqqinizdan sizin yaninizda emanet qoydugundan qorxun (Allahin emrlerine ve qadagalarina riayet edin). chunki pak ve munezzeh Allah sizi ebes yere yaratmayib, ishsiz, bihude buraxmayib ve sizleri nadanliqda, korluqda (azginliqda) ozbashina qoymayib.

O sizin emellerinizi melum etdi (xeyir ve sher, ibadet ve gunah yolunu size gosterdi) ve sizin reftarinizdan (yaxshisindan, pisinden, boyuk-kichiyinden, gizlin ve ashkarindan) agahdir, heyatinizin, omrunuzun muddetini mueyyen etdi ve Kitabi (Qur`ani-Kerimi) her bir sheye delil kimi sizlere gondermishdir. (O oz emr ve qadagalarini orada beyan etmishdir.) Bir muddet semadan yere gonderdiyi kitabdakilarla dinini peygember ve sizin uchun kamilleshdirene qeder diri peygemberini sizin aranizda saxladi. Bu onun beyendiyi bir dindir (dinlerin en kamilidir). O Hezretin dili ile yaxshi emellerden sevdiyini, chirkin emellerden ikrahina sebeb olanlari, oz qadaga ve emrlerini size chatdirdi. Size uzrxahliq uchun yer qoymadi ve size hocceti (delil-subutu) tamam etdi. Sizi qiyamet qopmamish ezabla tehdid etdi, agir ezab gelmemish qorxutdu. Bele ise (qeflet yuxusundan oyanin ve) omrunuzden qalanini qenimet bilin (Allahin raziligi uchun chalishin) ve omrunuzden qalan gunlerde dozum yolunu tutun (ozunuzu gunahdan ve itaetsizlikden saxlayin). chunki bu qalan gunler (ola biler ki, elden buraxilmishlarin tedarukune serf edilsin) qefletde (yashadiginiz), oyud-nesihetden uz donderdiyiniz choxlu gunlerin muqabilinde azdir. (itaetsiz) Nefslerinize furset vermeyin (gunahi asan sanmayin) ki, bu fursetler sizi zulmkarlarin yollarina surukler, (onlarin reftarinin ardinca aparar) ve (hech bir ishde) sehlenkar olmayin ki, sehlenkarliq sizi bilmeyerekden gunaha batirar.
Ey Allah bendeleri, insanlardan ozune en chox oyud vereni Perverdigarina daha chox itaet ve bendelik edendir. insanlardan ozunu en chox aldadani Allahina qarshi daha chox gunah ve itaetsizlik edendir. Aldanmish shexs ziyani ozune reva gorendir (ozunu helak ve puch ederek ilahi ezaba sebeb olan bir ish gorendir), shad, xoshhal shexs dinini qoruyandir. Xoshbext o shexsdir ki, bashqalarindan oyud alsin (yaxshi emel sahiblerinin yolu ile gederek pis insanlarin chirkin emellerinden uzaqlashsin) ve bedbext o shexsdir ki, nefsinin isteklerine ve oz nadurustluklerine aldansin (nefsine itaet ederek onun tehlukesinden xebersiz olsun). Bilin ki, (ibadetde ve bendelikde) azaciq riya ve ozunu gosterme shirkdir. (chunki her kes Allaha ibadetde qeyrisini nezerde tutsa, shubhesiz ki, onu Allaha sherik bilmishdir.) Nefsine uyanlarla (gunahkarlarla) yoldashliq imanin unudulmasina ve sheytanin gAlishine sebeb olar. Yalandan uzaq durun ki, o imandan uzaqdir. Dogru danishan (ezabdan) nicat, qurtulush meqamindadir. Yalanchi olum, zelillik ve xarliq chuxuruna dushmeye yaxin olan yukseklikdedir. Bir-birinizin hesedini chekmeyin (bashqasinin zavala ugramasini arzulamayin). chunki alov odunu diddiyi kimi (yandiraraq kule donderdiyi kimi) hesed de imani dider (mehv eder, dagidar). Bir-birinizle dushmenchilik etmeyin, chunki dushmenchilik (qohumlarla elaqenin kesilmesine ve) her bir xeyrin, bereketin (ulgucun sachi bashdan qirxdigi kimi dibden) kesilmesine sebeb olar. Bilin ki, arzu aglin yanilmasina ve sehvine, Allahin zikrini unutmaga getirib chixarar. Bele ise (olumu, qiyamet gununun qorxu ve vehshetini xatirlamaqla) arzunu yalan sanin. chunki (heqiqi olmayan sheylerin) arzu aldadicidir ve arzulayan aldanmishdir.


86 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allahin chox sevdiyi bendenin ve dushmen bildiyi kimsenin sifetlerini beyan ederek camaati imamlarin eleyhimus-salam ardinca getmeye teshviq etdiyi) xutbelerindendir.


Ey Allahin bendeleri! Allahin yaninda en sevimli (Haqq-tealanin merhemet nezeri shamil olan) bende oz nefsine hakim kesilmekde Allahin komek ve yardim etdiyi bendedir (shehvetler ve nefsani isteklere uymamaq uchun onun aglini guclendirmishdir). belelikle, (hemin bende) huzn ve kederi oz shuarina chevirdi (Haqqin rizasini qazanmaq uchun ona sebeb olan ishler baresinde dushundu), xof ve (ilahi ezabdan) qorxunu ozune yol sechdi. (Hech vaxt Allahin ve Peygemberin qanunlarina zidd hereket etmedi.) belelikle, onun ureyinde hidayet chiragi (ilahi elm ve maarif) ishiqlandi (onunla nadanliq ve azginligin zulmetinden xilas olub dogru yola qedem qoydu) ve chatacagi bir gun uchun ziyafet (sufresini) hazirlayib (ibadet ve bendelik etdi ki, olenden sonra Alibosh olmasin), uzagi ozune yaxin etdi ve chetinliyi (olumu, qebri ve qiyamet gununun qorxu ve dehshetini ibadetinin, bendAliyinin azuqesi ile) asanlashdirdi, (yerin, goyun ve onlarda olan her sheyin yaradilishi barede) fikirleshdi, dushundu. (Menshe ve mead baresinde) gozu achildi. Ve Allahi xatirlayib (axiret azuqesi olan) yaxshi emelleri artirdi. Ve girish yollari onun uchun asanlashdi, temiz ve sheffaf sudan doydu. Ele ilk defe ichen kimi doydu. Dogru ve hamar yolla getdi (ibadet ve itaet yolu bilen perhizkarlarin yolu ile addimladi). shehvet ve nefsi istekler libasini eyninden chixardi (dunyaya ve onda olanlara ureyini baglamadi), yalniz bir meqsedden (Allahin raziligin qazanmaqdan) bashqa butun meqsedleri ozunden uzaqlashdirdi. (ilahi elm ve merifet sifetini qazanaraq) korluqdan (cehalet ve nadanliqdan) ve oz nefsine uyanlarla unsiyyetden xilas oldu ve ozu hidayet, nicat qapilarinin acharina, helaket qapilarinin qifilina chevrildi (bashqalarina yol gostermekle azdiranlarin qarshisini aldi). oz yolunu gorub ona qedem qoydu ve ozunun (hidayet ve nicat) elametlerini, nishanelerini tanidi, ichinde qerq olduqlarini (chetinlikleri ve kederleri) ozunden uzaqlashdirdi, en mohkem halqalardan, en qirilmaz iplerden (Qur`ani-Kerimden ve Peygemberin Ehli-beytinden) yapishdi (ve nicat, qurtulush yolunu tapdi). Onun (Haqqa) yeqinliyi gunesh ishigina ve aydinligina olan yeqinlik kimidir. (Ona hech bir shekk-shubhe yol tapa bilmez ve Haqq elmlerden, ilahi maarifden behrelendiyine, camaata yol gosterdiyine gore.) Her cehetden boyuk ishlerde oz nefsini Allahin ixtiyarina verdi (ki, ondan ne istenilse yerine yetirsin ve ne sorushulsa cavab versin) ve her bir toremeni oz esline qaytardi (dogru esaslandirma ve ictihadla onun baresinde hokm chixardi). Odur qaranliqlarin chiragi, aydin olmayan oxshar ishlere aydinliq getiren, mubhem ishlerin achari (ehkami oyreden) ve mushkulleri def eden (oz kamil sozleri ile meseleleri, deyilen iradlari aradan goturen) ve genish beyanlarin (eqli meselelerin) yol gostereni. Deyir ve (metlebi) basha salir (nadanligi ve shekki artirmir), sakit qalir ki, (danishigin budreyishinden ve haqsiz fetvalardan) amanda olsun. Reftarini Allahina gore (shirk, riya ve ozunu gostermekden) temizledi ve Haqq-teala da onu ozu uchun sechdi (ona curbecur feyzler ve kamil sifetler bexsh etdi). demeli, (bu sifetlerle) o, dinin medenlerinden ve yer uzundeki sutunlarindandir. edaleti (duzluyu ve dogrulugu) ozunun zeruretine chevirib (ondan uzaqlashmadi ve hech vaxt, hech bir ishde ifrata, yeni, heddini ashmaga, ne de tefrite, yeni, haqda teqsire, texire yol vermedi) demeli, onun edaletinin ilk merhelesi budur ki, nefsinin isteklerini ozunden uzaqlashdirar ve haqqi beyan eder (xalqa yaxshi emelleri buyurar ve pis emellerden chekindirer), ozu de ona uygun hereket eder. Hech bir yaxshi, xeyir emAlin sonunu niyyet etmemish terk etmedi, hech bir yaxshiliq ehtimalini niyyet etmemish buraxmadi. (Onun butun seyleri bundan ibaretdir ki, yaxshiliq, xeyir yollarin hamisi ile getmekle nicatin en yuksek heddini, guman yolu ile olsa bele, qazansin.) oz cilovunu kitaba (Qur`ana) tapshirib. demeli, Allahin kitabi onun rehberidir. Qur`anin yukunun endiyi her meqamda ashagi ener, Qur`anin yeri oldugu her yerde yerlesher. (Allahin ozune dushmen bildiyi) bende ise (o kesdir ki,) nadan oldugu halda ozunu alim, bilikli adlandirar. Nadanlardan nadanligi, azginlardan ise azginligi oyrenib aldadici kendirlerden ve yalan sozlerden camaata tele qurar. Kitabi (Qur`ani-Kerimi) oz dushunceleri esasinda dashiyib (tefsir eder) ve (Qur`ani oz fikri ile tefsir eden) haqqi oz isteklerine uygunlashdirib camaati boyuk tehlukelerden arxayin salar, boyuk gunahlari (onlarin nezerinde) asanlashdirar. ichinde batdigi halda (riyakarliqla ve ozunu gostermekle) shubhelerden (shubhAli ve qaranliq hokmlerden) uzaqlashdigini deyer (hokm verer ve sheriet hokmleri, onun hallari baresinde nadan olduguna gore her bir qaranliq mesele onun nezerinde dogru olar). Onlarin arasinda yatdigi halda bid`etlerden (sheriet qanunlarina zidd hokmlerden) chekindiyini soyler (verdiyi her hokm bid`etdir). (Onun) sureti insan sureti, (onun) qelbi ise heyvan qelbidir. Hidayet qapisini ve dogru yolu tanimir ki, (ona qedem qoyub) onun ardinca getsin. Nadanliq ve korluq qapisini tanimir ki, ondan uzaqlashsin. O, dirilerin arasinda bir oludur. (indi ki, haqqi ve batili tanidiniz, Allahin sevdiyi ve dushmen bildiyi bendeleri bildiniz) hara gedirsiniz (hansi yola gedirsiniz ki, daha layiqli olsun) ve (haqqin) bayraqlari asildigi, (heqiqet) nishaneleri ashkar gorunduyu, (hidayet ve qurtulushdan) mayak quruldugu halda sizleri (hidayet ve nicat yolundan) nece donderirler? (Ve ya sizi ne vaxt ve harada dogru yoldan dashindirirlar?) Bes sizi harada heyran ve sergerdan edibler? Peygemberinizin Ehli-beyti (pak imamlar) aranizda oldugu halda nece heyran ve sergerdansiniz? (Dogru yolu gormursunuz.) Onlar (adamin devenin cilovunu Aline alib onu istediyi terefe apardigi kimi camaati) haqq yola chekenler, rehberler ve dinin nishaneleri, dogru danishan dilleridir. (Sozleri dogru, duzgundur, yalan olmasi ehtimal edilmir. Hezret Peygembere vehy edilenleri xalq uchun tefsir edib onlari heqiqetlerle tanish edirler.) Onlari Qur`anin en yaxshi menzillerine endirin. (Onlar elm ve maarif cheshmesi olduqlarina gore) chox teshne develerin (su bashina) chatmaga telesdiyi tek onlara dogru telesin (ve elmlerinden, biliklerinden behrelenin).

Ey camaat! Bu revayeti Xatemul-enbiya sellellahu eleyhi ve alih ve sellemden oyrenin (oz ailesinin medhi ve ezemeti barede buyurmushdur). Bizlerden biri (zahiren) olse bele diridir. Ve (nadanlarin sehv eqidelerine gore) bizden churuyenler de churumushdur, halbuki churumemishler. Bele ise tanimadiginiz (bilmediyiniz) sheyden (Hezret Peygemberin ailesi barede) danishmayin, chunki sizin inkar etdiklerinizde heqiqet daha choxdur. (ilahi ezab size chatdiqda) delil ve subutunuz olmadigi kimseni uzurlu bilin ve o menem.
Sizinle boyuk qiymetli yuke (Qur`ani-Kerime) uygun reftar etmedimmi? (Qur`ani size oyretmedimmi?) Qiymetli kichik yuku (Hezret peygemberin ailesini, Hesen ve Huseyni) sizlerin arasinda qoymadimmi? Sizin aranizda imanin bayraq ve nishanesini asdim (ki, azmayasiniz). Sizleri halal ve haramin hududlarindan hali etdim. oz edalet ve dada yetishmeyimle size nicat libasi geydirdim (zulm ve sitemden xilas olmagin yolunu size oyretdim). oz sozlerim ve reftarimla (Allahin ve Peygemberin razi oldugu) xeyir emelleri yaydim (gosterdim). oz beyenilen exlaqimi size ashkar etdim (layiqli exlaqla tanish etdim).


Bele ise eslini besiret gozunun derk etmediyi, dushunce ve fikirlerin yol tapmadigi sheylerde (oz nadurust) fikir ve tedbirlerinizi ishletmeyin.
Bu da hemin xutbenin bir hissedir
(Beni-umeyyenin xalqa hakim kesileceyini, onun hakimiyyetinin tezlikle mehv olacagini xeber verir.)
(Beni-umeyye xalqa hakim kesilib sheherleri ele kechirecek, Allaha ibadet eden kishileri oldurub arvadlarini esir, mallarini qaret edecek. Onlarin zulmune, sitemine qarshi qiyam edenler meglub olub oldurulecekler.) Guman eden (zahiri goren dunyaperest) dunyanin (deve bende baglandigi kimi) Beni-umeyyenin Aline kechdiyini, xeyrini onlara verdiyini, onlari saf ve temiz suyuna saldigini, (xulase, dunya onlara mexsusdur ve bashqalari ondan behrelenmir) qamchi ve qilinclarinin (onlarin toretdiyi qetl, qaret ve curbecur chetinliklerin) bu ummetin bashinin ustunden chekilmeyeceyini zenn edecek. Halbuki bunu guman eden sehv dushunmushdur. Beni-umeyyenin hokumeti, dunya heyatindan behrelenmeleri azaciq dadilib sonra (hele ichilmemish) hamisi chole atilan (agizdaki) su kimidir. (Tezlikle onlarin zulm ve sitem Ali kesilecek, bashqalari onlara hakim olacaq, dovletleri mehv olacaq.)


87 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (camaati dinde ixtilafa, batil inanclara, fikirlere etimadi tenqid etdiyi ve peygembere, imama itaet etmemelerine gore qinadigi) xutbelerindendir.


Boyuk Allaha hemd ve shukrden, Xatemul-enbiyaya salamdan sonra (bilin, dunyanin adeti budur ki): Pak ve munezzeh Allah hech vaxt zemanenin asilerini mohlet vermeden ve xosh guzeran kechirmeden helak etmedi, hech bir ummetin (peygember ummetinin) sumuyunun eyriliyini (yashayishlarinda) chetinlik ve eziyyet olmadan duzeltmedi. (Bele ise siz de zulmkarlarin zulmune dozun ve Allahin onlarin zulmkar Alini qisaldacagi gunu gozleyin.) uz tutdugunuz (qarshilashdiginiz) chetinliklerde, boyuk ishlerde ve arxada qoydugunuz (qurtuldugunuz) chetinliklerde ibret vardir. (Lakin) her qelb sahibi agilli deyil (ki, heqiqetleri anlasin), her qulagi olan (haqqi) eshitmez, her baxan goz gormez (ki, ruzigarin hadiselerinden ibret alsin). Dini delilleri bir-birine zidd olan bu muxtAlif firqelerin sehv ishlerine ve xetalarina (onlar her bir ishde oz delillerine esaslanirlar), hech bir peygemberin yolunu davam etdirmemelerine, hech bir canishinin emAline tabe olmamalarina (eger tabe olsaydilar, dinlerinde ixtilaf olmazdi, ilahi ezabdan xilas olardilar), qeybe (Allaha ve Qiyamet gunune) inanmamalarina, pislikden (haram ve shubhAli sheylerden) chekinmemelerine nece heyretlenmeyim?! shubhelere (onlar uchun namelum olanlara oz nadurust reylerine esasen) emel edib nefsi isteklerine tabe olurlar. Onlar arasinda yaxshi ve beyenilmish ozlerinin yaxshi bildikleridir, onlarin nezerinde pis ve beyenilmeyen ise ozlerinin pis hesab etdikleridir. chetinliklerde siginacaqlari, penah yerleri ozleridir. ortulu ishlerde (ilahi elmlerde) oz (nadurust) reylerini (hetta agila zidd olsa bele,) esas gotururler. Sanki onlardan her biri (dini meselede) gorduyu her bir sheyde (beyan etdiyi her bir meselenin hokmunde) ozu ozunun qirilmaz iplerden ve mohkem delillerden yapishmish imamidir (onlara istinad edir, oz nadurust reyine esasen ictihad etdiyi her bir hokmun ilahi hokm kimi olduguna inanir)

88 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Hezret Peygemberin besetinden, cahiliyyet dovrunden danishdigi ve camaata moize etdiyi) xutbelerindendir.


Allah-teala peygemberlerden hech birinin qalmadigi, camaatin muxtelif firqelerinin nadanliq ve azginliq zulmetinde yuxuya getmesinin uzandigi bir vaxtda Hezret Peygemberi peygemberliye sechdi. Fitneler butun yer uzunu burumush, ishler bir-birine deymish, muharibe alovu sholelendirilmish, dunyanin nuru, ishigi gizlenmishdi. Dunyanin nadurustlukleri ashkar olmush, yarpagi saralmishdi ve (camaat) onun xeyrinden behrelenmirdi. Suyu sovrulmush, qurumushdu. Hidayet ve qurtulush nishaneleri mehv olmush, helaket ve bedbextlik bayraqlari ashkara chixmishdi. Dunya oz ehline pis nezerlerle baxaraq onu isteyenlere uzunu turshutmushdu. (Her cur chetinliye mubtela olmushdular ve bir an rahatliqlari yox idi.) Semeresi fesad ve puchluq, yemeyi ise murdar et idi. shuari qorxu ve xof, yollari qilinc yolu idi. ibret goturun, ey Allah bendeleri! oz atalarinizin, qardashlarinizin (indi) girov ve giriftari olduqlari (qiyamet gununde) nadurust inanclarini ve chirkin emellerini yada salin! (Ondan xilas olmaq uchun hech bir chareleri yoxdur.) oz canima and olsun ki, sizin zemanenizden onlarin dovranina qeder uzun vaxt otmemishdir, sizinle onlarin arasindan iller, esrler kechmemishdir. Siz bu gun onlarin bellerinde oldugunuz vaxtdan (o qeder de) uzaqda deyilsiniz. Allaha and olsun! Hezret Peygember ata-babalariniza menim bu gun sizlere xatirlatdiqlarimdan bashqa bir shey eshitdirmedi. (Buna gore de Allaha, Peygembere qarshi chixmaq uchun [bizlere teblig etmeye bir kimse yox idi] deye bilmezsiniz.) Bu gun sizin qulaqlariniz dunen onlarin qulaqlarinin oldugundan zeif deyil. O zaman onlarin gozleri iti deyildi ve bu dovrde sizlere verilen urek ve gozler kimi urekler verilmishdi. Allaha and olsun! Siz onlardan sonra onlarin bilmedikleri bir sheyi gorub bilmediniz, onlarin mehrum oldugu, behrelenmedikleri bir sheye sahib olmadiniz. Ve (bu itaetsizlik neticesinde) belaya (Muaviye ve Beni-umeyyenin fitne-fesadina) urcah oldunuz. (Bu bela dikbash bir deve kimidir ki,) cilovu covlan eden, yuyeni boshdur (bele bir deveye minen tehlukeye yaxin olar). Gunahkarlarin yigdiqlari shey (servet ve meqam) sizi aldatmasin. (Tesevvur etmeyin ki, hemishe bele olacaq.) chunki o, mueyyen bir vaxta qeder dushen kolge kimidir (hemishAlik qalmayacaq ve tezilkle yox olacaq).

89 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Haqq-tealanin bir sira sifetlerini zikr etdiyi, xalqa axiret seferine azuqe toplamaga dair nesihet verdiyi) xutbelerindendir.


Hemd olsun Allaha ki, gozle gorulmeden (agilla, nishaneleri vasitesile) taninmishdir. (chunki vucudu mumkun olani gozle gormek olar. Hech bir hedle mehdudlashmayan vucudu vacib olani ise gormek olmaz.) Dushunce ve fikir ishletmeden (alemleri) yaradandir. O, ele bir Allahdir ki, goyler burclere, menzillere ve boyuk qapilari olan hicablara (cazibe ve iteleme quvvesinin komeyi ile bir-birine cezb edilmeyen atmosferdeki asili kureler) malik olmadigi vaxt O hemishe olmushdur, vardir ve berqerardir. Qaranliq gece, sakit deniz, enli yollari olan dag (iki dag arasindaki boyuk dereler), eyri-uyrulukleri olan (her terefe chixishi olan) genish yol, doshenmish yer uzu, guc-qudret sahibi mexluqun olmadigi vaxtda da (O) var idi. Odur misli ve oxshari olmayan mexluqati yaradan (hechden ve yoxluqdan varliq yaradan) ve ixtira eden, (mehv olduqdan sonra) onlarin varisi, berqerar ve var olan. Odur mexluqatin me`budu ve onlarin ruzi vereni. Gunesh ve ay onun rizasi ile (iradesine ve hikmetine uygun) hereket edir ve (O) her bir tezeni kohneldir, her uzagi yaxinlashdirir. (Onlarin dovr etmesi ile her sheyin omru sona yeter, mehv ve yox olar). Mexluqun ruzisini bolub, nishanelerini, ishlerini ve nefeslerinin sayini, gozlerinin xeyanetini (gizlince, remzle ve ya ishare ile baxmaqlarini), onlarin sinesinde gizlenenleri (fikirlerini, dushuncelerini), analarinin betninde yerleshdikleri ve zahir olduqlari (dunyaya geldikleri) yeri, onlarin ishlerini (evvelden axira qeder onlarin butun cuzi ve kulli haletlerini) lap sonuna qeder bilir. Odur rehmetinin genishliyile yanashi dushmenlere ezabi agir olan ve rehmeti dostlarini buruyen Allah. (Hech bir ish onu bashqa bir ishden saxlamir.) Ona qarshi chixana qehr eder. Onun eleyhine olani helak eder, Ondan uzaqlashani xar eder, Onunla dushmenlik edene qalib geler. Ona tevekkul eden her kimseni qane eder (her kes oz ishini Ona tapshirsa, onun dunya ve axiret ishlerini yerine yetirer), Ondan (bir shey) isteyene eta eder, Ona borc verene (Onun yolunda oz malindan kechene) oz borcunu odeyer. Ona shukr edenleri mukafatlandirar. Ey Allah bendeleri, (Axiretde emel terezisinde) chekilmemishden qabaq ozunuzu (dunyada edalet terezisinde) chekin (dogru yola qedem qoyaraq Allaha ve Peygembere itaet edin). Sizinle hesab-kitab churudulmemish (charesiz qalmamish) ozunuzden hesab sorun (oz chirkin emellerinizden peshman olub tovbe edin). Bogazlarinizin yolu daralmamish ve tutulmamish (olum yetishmemish) nefes alin (ne qeder ki, sagsiniz, furseti elden vermeyin) ve sizi zorla, kobudluqla (axirete) aparmamish muti olun. Bilin ki, ozune komek olmayan kimseye oz terefinden oyud veren, (gunahdan) chekindiren olmasa (Allah ona komek etmez, aglini [emmare] nefsine qalib gelmek uchun guclendirmez), bashqasindan ona qadaga qoyan ve nesihetchi chixmaz.

90 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin [el-eshbah] adi ile meshhur olan xutbesidir. Bu, boyuk ve ezemetli xutbelerdendir.


(imam eleyhis-salam bu xutbeni ona gore buyurmushudur ki,) bir nefer o boyuk shexsiyyetden Allahi sanki ashkar gorurmush kimi vesf etmeyi xahish etmishdir. Hezret bu xahishden (boyuk Allahi cisimlere xas sifetlerle tesvir etmeyin mumkunluyune xahish sahibinin inanmasindan) qezeblendi.

Mes`ede ibn Sedeqe Hezret imam Ce`fer Sadiq ibn Mehemmed eleyhimas-salamdan bunlari neql edir: Emirel-mominin eleyhis-salam Kufede minberde bu xutbeni ona gore beyan etmishdir ki, bir kishi Hezrete yaxinlasharaq dedi: [Ya Emirel-mominin! Allahimizi bizlere ele vesf et ki, Ona olan mehebbetimiz ve elmimiz artsin]. imam eleyhis-salam (bele cahil sualdan) qezeblendi ve camaati hamiliqla namaza chagirdi. Camaat o qeder yigishdi ki, mescid doldu. O Hezret rengi deyishmish ve qezebli halda minbere qalxaraq boyuk Allaha shukr edib Hezret Peygembere (sellellahu eleyhi ve alih) salam ve salavat gondererek buyurdu:
Hemd olsun Allaha ki, eta etmeyi kesmesi ve bagishlamamasi malini, dovletini artirmaz, sexavet ve bexshishi servetini azaltmaz. chunki (bendeleritek eta ve bexshishi topladiqlarindan vermez, eta etdiyini yaradar. Buna gore de imam eleyhis-salam buyurur:) Allahdan bashqa her bir bexshish edenin mali azalar. Haqq-tealadan bashqa bexshishi kesen her kes pislenilmAlidir. Odur boyuk nemet, nesib ve behreleri (oz bendelerine) ehsan eden. Yaradilmishlar Onun bolduyu payi yeyenlerdir, (Allah) onlarin ruzisinin zemanetchisidir. (Varliqlari onun uzerinde qurulan) yediklerini nesib etmish ve mueyyenleshdirmishdir. Ona yol tapmaq (hidayet olmaq) isteyenlere, Onun dergahinda olanlar uchun chalishanlara (peygember ve vesilerin exlaqina, sozlerine emel etmekle elde olunan ebedi cennet ve seadetin) yolunu aydin ve ishiqli etmishdir. Ondan istenilen sheydeki eta ve bexshishi, istenilmeyen sheydeki ehsanindan chox deyil. ilk olan (movcud olan her bir sheyin bashlangici) Odur. demeli, Onun uchun bir bashlangic olmayib ki, Ondan once nese olsun. Son olan (fani olan her sheyin qayidish yeri) Odur. demeli, Onun uchun bir qayidish yoxdur ki, Ondan sonra bir shey olsun. (insanlarin onun vasitesile eshyani gorduyu) gozlerin bebeklerinin Ona chatmasina (Onu zahiri gozle gormelerine) ve Onu derk etmesine mane olan Odur. Onun uchun ruzigar deyishmez (emrine zidd reftar etmez) ki, halinda (qudret ve gucsuzluk, yoxsulluq ve varliliq, saglamliq ve xestAlik ve bu kimi) deyishiklikler olsun. Bir yerde deyil ki, kochme ve (bir yerden bashqa yere) hereket Ona reva olsun. Dag medenlerinin nefes cheke-cheke chole chixartdigi saf gumushu, xalis qizili denizlerin gule-gule ashkar etdiyi sedefleri, (camaatin boyuk eziyyetle elde etdiyi) yup-yumru durr ve mirvarini, (deniz bitkisi olan) mercan salximlarini (xulase, yerde ve denizde olan xezine ve medenlerin hamisini bir nefere bexsh etse) bagishlasa, Onun bexshish ve sexavetine tesir etmez, Onun nemetlerini tukendirmez. Camaatin isteklerinin tukendire bilmediyi (besheriyyetin xebersiz oldugu) sonsuz gizli nemetler Ondadir. chunki O, ele bir sexavet sahibidir ki, isteyenlerin istekleri Onun bexshishini azaltmaz, israrlarla isteyenlerin dilekleri Onda xesislik yaratmaz (chunki paxilliq ve noqsan mumkune xasdir, vacibe aid deyil).


Ey sual veren, (dushunce esasinda Allahi vesf etmek istesen) nezer sal ve Qur`anin sene gosterdiyi (oyretdiyi) yolla Onun sifetlerinden her birinin ardinca get. (Allah-tealani hemin sifetle vesf et). Qur`anin hidayet nuru ile aydinliga (seadete, qurtulusha) chix. sheytanin seni oyrenmeye vadar etdiyi ve kitabda (Qur`ani-Kerimde) onu bilmek sene vacib qilinmadigi, Hezret Peygember ve dogru yol gosteren imamlarin sunnesinde izi-tozu olmayan (beyan edilmeyen) sifetler barede elm ve biliyi Allahin ohdesine burax. (Onu oyrenmeye, ona inanmaga chalishma.) Bu, Allah-tealanin senin ohdene qoydugu haqqin son heddidir (ki, Onu Qur`ani-Kerimde, Hezret Peygemberin, dogru yol gosteren imamin hedislerinde beyan edilmish adlar ve sifetlerle chagirasan, vesf edesen). Bunu bil ki, elm ve bilikde quvvetli ve mohkem olanlar (pak imamlar eleyhimus-salam) o keslerdir ki, ortulu, perdAli olan ve tefsirlerin bilmedikleri baresinde etiraflari onlari ortulu sheylerin qarshisinda asilmish qapilara girmekden ehtiyacsiz etmishdir. Allah-teala da onlarin elm ve biliklerinin ehate etmediyi sheylere chatmaqda acizilk ve gucsuzluklerini etiraf etmelerini medh etmish ve onlarin heqiqet ve zati barede danishib, behs etmeyi emr etmediyi bir shey haqda dushunmemelerini donmezlik ve metanetlilik adlandirir. Bele ise sen de Qur`anin gosterdiyi yolla kifayetlen (qavrayishina uygun gelmeyen, bilmAli olmadigin sheyler haqqinda dushunme). Pak ve noqsansiz Allahin ezemetini ve boyukluyunu oz aglinla olchme ki, helak ve puch olarsan. (chunki) O, ele gucludur ki, eger butun xeyallar Onun qudret ve gucunun sonunu tapmaq uchun can atsalar, sheytani vesveselere bulashmamish dushunce ve fikirler qeyb ve gorunmeyen alemlerde padshahliginin son heddinin boyukluyune varmaq isteseler, urekler sifetinin keyfiyyetini, necAliyini tapmaq uchun Ona heyran ve vurgun olsalar, agillar sifetlerinin heqiqeti ashkar olmadigina gore zatinin eslini basha dushmek uchun chox maraqlansalar, (agilli insanlar dushuncelerini ishletseler) Allah-teala, (gucu ve qudreti) helaket yolunu, qeyb alemlerinin qaranliqlarini kecherek (her yerden Ali uzulerek) ixlasla Ona uz tutmush olsalar bele, onlarin agil ve dushuncelerini geri donderer. (Bu tehlukAli yollari kechib bir yere chatmadiqda ve Onun zatinin, sifetinin heqiqetini derk etmeleri) qadagan edilib geri qayitdiqlari vaxt bu yola dushmeyin sehv oldugunu, Onu tanimagin derinliklerini derk edilmediyini, Onun izzet ve boyukluyunu olchmeyin agil, dushunce sahiblerinin ureklerinden bele kechmediyini (Onu tam derk etmekden sohbet bele gede bilmez) etiraf ederler. Odur oxshari yaradilmamish, suret ve ornekden iqtibas etmeden, ozunden evvelki xaliq ve me`buddan numune goturmeye olchu ve endaze olmadigi halda mexluqati xelq eden. oz padshahliginin guc ve qudreti, Onun hikmetinin numune ve nishanelerinin (dile gelerek) dediyi qeribAlikler, movcudatin (bashqasina) olan ehtiyaclari, oz qudreti ile onlari ayaq uste saxlamalarini etiraf etmeleri kimi zeruri subut ve qeti delilleri bize gosterdi ve bizi Onu tanimaga yoneltdi. Onun senetinin numuneleri ve hikmetinin nishaneleri yaratdigi butun sheylerde ashkardir. belelikle, yaratdigi her bir shey (cansiz sheyler ve bitkiler kimi) dilsiz olsa bele (zahirde bir shey demeseler de), Onun varligina delil ve subutdur. (Bu movcudatin) nezmi, nizami Onun xaliqliyinin bariz subutu, Onun yaratmasina mohkem (agila esaslanan) delildir. (indi Onun butun mexluqatin yaradicisi olan yegane ve misilsiz Allah olmasi aydinlashdigi vaxt, Onun pakligi ve muqeddesliyi barede buyurur:)

shehadet verirem ki, Seni oz yaratdigin muxtelif uzv, bir-birine birleshmish, Senin hikmetinin uzaqgorenliyi, nizami ile (derinin ve etin altinda) gizlenen kichik oynaqlari olan mexluqata benzeden eslinde heqiqeten de Seni tanimamish, Senin benzerin, oxsharin olmadigina yeqinlik elde ede bilmemishdir. (Cism tesevvur etmishdir. Cismin ise yeni yaranish, yox olma ve imkan telebati vardir.) Sanki butperestlerin (qiyamet gununde) ibadet etmish olduqlari butlere nifret ederek - [Allaha and olsun ki, sizi alemlerin Rebbine beraber tutdugumuz zaman biz haqq yoldan achiq-aydin azmishdiq] deyeceklerini eshitmemishdir. (Qur`ani-Kerimin shuera suresinin 97-98-ci ayeleri.) Yalan soylerler Seni butlerine benzedib oz ebes dushuncelerine gore yaradilmishlar kimi qeleme vererek ve fikirlerinde Seni hisseleri olan cism kimi guman ederek oz naqis agillari ile Senin uchun muxtelif mexluqlar kimi miqdar, olchu olduguna inanaraq Seni (mexluqlarla) beraberleshdirenler. shehadet verirem ki, Seni yaratdigin bir sheyle beraber bilen Senden uz dondermishdir. Senden uz donderen ise Senin terefinden nazil edilmish, achiq-aydin ayelere, butun bunlari (Sene benzer ve oxshar bilenlerin kufrunu) beyan eden Senin ashkar delil ve subutlarinin (eqli esaslandirmalarin) hokmune (qarshi) kafirdir. shehadet verirem: Sen ele bir Allahsan ki, Senin uchun agillarda son ve nehayet yoxdur. Buna gore de dushuncelerin mensheyinde keyfiyyet ve necAliye malik deyilsen, agillarda dushuncelerde bir hedle hududlanmazsan ve yerden yere deyishmekle vesf edilmezsen. (chunki mehdudiyyet ve deyishiklik mumkunul-vucudun telebatlarindandir.)
Bu da hemin xutbenin (eshyanin xilqeti ve pak Allahin yaradilmishlarin sifetlerinden uzaq olmasinin beyan edildiyi) bir hissesidir
Boyuk Allah yaratdiginin varliq ve movcudlugunu mueyyen etmish ve onu guclendirerek mohkemlendirmishdir. (Bele ki, azalib choxalmayacaqdir.) Lutfkarligina (hikmet ve meslehetine) gore onu nizamlamish, her birini, yaradildiqlari ish uchun ayirmishdir (guneshin nur sachmasi, buludun yagmasi ve arinin bal toplamasi kimi). demeli, (yaradilmishlardan hech biri) onlar uchun teyin olunmush hedleri ashmadi ve meqsede chatmaqda sehlenkarliq etmedi (oz vezifelerine uygun emel etdiler). Vezife tapshirildigi vaxt Onun irade ve isteyini yerine yetirmek uchun vezifeni chetin sanmadi (itaetsizlik etmediler). Nece itaetsizlik ede biler ki, butun eshyalar Onun irade ve isteyinden yaranmishdir. (demeli, o, Allahin tekvini emrine itaet ederek tevazokarliq boyunbagisini boynundan asmishdir.) Odur dushunce ishletmeden, evvelce tesevvur etmeden yaradan, ruzigarda bash veren hadiselerin sinaq ve tecrubesinden istifade etmeden, heyranedici mexluqlari yaratmaqda komeklik ve yoldashliq edecek sheriki, benzeri olmadan muxtelif nov mexluqati xelq eden Allah. Fermanina uygun olaraq xelq etmesi ve yaratmasi basha chatdi. (Onun irade ve isteyi esasinda mexluqlar yarandi.) Ona itaetle boyun eyib devetini qebul etdiler. Ele bir mexluq yox idi ki, emrinde lenglik ve sustluk etsin, emrini yerine yetirmeyi texire salsin. eshyanin eyriliklerini duzeltdi, (onlari hikmet esasinda yaratdi) hedlerini aydin ve ashkar shekilde mueyyen etdi (layiq olduqlari sheyle onlari behrelendirdi). Guc ve qudreti ile onlarin bir-birine zidd olan xususiyyetlerini, muxtelif tezadlarini (istilikden tundmecazliq, soyuqdan soyuqqanliliq, rutubetden istiqanliliq, quraqliqdan meyusluq kimi unsurleri bir mezacda) uygunlashdirib yigdi. Onlari ayrilmamalari uchun bir-birine birleshdirdi. (Biri digerinden ustun olan) muxtelif hedd ve olchulerde, sifet ve xasiyyetlerde yerleshdirdi. Xilqetlerini mohkemlendirib oz irade ve isteyine uygun yaratdigi (mexluqlar) heyretamiz mexluqlardir.
Bu xutbenin bir hissesi semanin vesfi haqqindadir
(Allah-tealanin eshyanin yaradilmasindaki guc ve qudretinin vesfinin ardinca Hezret Ali eleyhis-salam ecazkar mexluq sayilan ve Onun gucune, qudretine delalet eden semanin nece yaradildigini beyan etmishdir:)

91 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Osman olduruldukden sonra camaatin ona bey`et etdiyi vaxt (hicretin otuz beshinci ilinin zilhicce ayinin iyirmi beshinde, cume gunu) buyurdugu kelamlarindandir.


Menden el chekib bashqasini isteyin. muxtelif sifetleri ve rengleri olan bir ishe qol qoyuruq. (Bele ki,) ureklerin ona dozumu yoxdur (camaatin bele hadiselere dozumu yoxdur) ve agillar onun yukunu chekmeyecekler (inkar edecekler). ufuqleri qara bulud (zulm, sitem ve bid`et) buruyub (haqq-heqiqet guneshi onun altinda gizlenib), aydin yol (islam hokmlerinin heqiqeti) deyishib. Bilin ki, men sizin devetinizi (bey`etinizi) qebul etsem, ozumun bildiyim kimi reftar edeceyem. Ve (xelifeliyi qebul edib ishe bashlasam) danishanin (nefsi isteklerine uygun ve sheriete zidd olan) sozune, (ozumden evvelki xAlifelerin yolu ile getmediyime gore meni) mezemmet edenin qinagina qulaq asmayacagam. eger meni buraxsaniz (xAlife sechmeseniz), sizlerden (insanlardan) biri kimi olaram ve belke de sizlerin (haqsiz xAlifenin nalayiq reftarlari barede) sozlerinize daha chox qulaq asaram (ve huququnuzu qoruyaram), ozunuze vali ve hakim etdiyiniz shexsin (islamin buyurduqlarina uygun emr verse) emrlerini daha yaxshi yerine yetirerem. (Buna gore de) menim sizlere vezir ve mushavir olmagim, emir ve hakim olmagimdan daha yaxshidir.

92 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin xutbelerindendir:


Allaha hemd ve shukr etdikden, Hezret Peygembere salamdan sonra, ey camaat, men fitne-fesadin gozunu kor qoydum. Onun zulmeti telatume chekdikden, chetinlikleri artdiqdan sonra menden bashqa hech kesin bu fitne-fesadi (def etmeye) cureti chatmirdi. Meni tapmayacaginiz vaxt gelmemish (her sheyi bildiyime gore dini hokmleri ve meseleleri) menden sorushun. And olsun canim qudretinin Alinde olana ki, bu zamandan qiyamet gunune qeder (bash verecek) ele bir sheyi (bir xeberi) menden sorushmazsiniz (ki, cavab vermeyim) (hakimiyyete gelmekle insanlarin hidayetine ve ya azmasina sebeb olan) yuz neferi (bir qeder az ve ya choxunu) dogru yola yoneldenler ve yuz neferi azdiranlar barede sorgu-sual etmezsiniz ki, size (develeri istedikleri yere dartan sarbanlar kimi) hemin destenin devet edenleri, onde gedenleri ve qovanlari (hakimleri), onlarin endikleri ve yuklendikleri (toplashma yerleri), onlardan olenler ve oldurulenler barede xeber vermeyim (onceden demeyim). Meni tapmasaniz (aranizda olmasam), pis hadiselerle, chetin ishlerle uzleshdikde sual sorushduqlarinizin choxu (chox meettel qaldiqlarindan) bashlarini yere dikecek (susacaq ve bu pis hadiselerden ve chetin ishlerden chixish yolunu tapmayacaqlar). Cavab verenlerden choxu da (cahilliklerine ve nadanliqlarina gore, cavab vermeye) qorxacaq (aciz qalacaq). Bu o vaxt olacaq ki, sizin araniza choxlu muharibe, (onun fitne-fesadindan) chetinlik dushecek, (charesizlik ve elacsizliqdan) dunya size dar gelecek, bela gunlerini (chetin vaxtlari) uzun sanacaqsiniz (her bir saati sizlere bir gun qeder ve daha uzun gelecek). Nehayet, Allah-teala sizlerin ichinden yaxshi emel sahiblerine qelebe nesib edecek. Fitneler (camaata) uz tutduqda (batille haqq, fesadla dogru) sehv salinacaq, aradan getdikde ise (fitnekarlar mehv olacaq ve camaat batilden, fesaddan) hali olacaq. (Onda haqla dogrunu basha dushecek, oz cahilliklerini ve nadanliqlarini etiraf edecekler, chunki) fitneler uz tutduqda (onlarin nadurustlukleri) melum olmaz, arxa chevirdikde (aradan getdikde) taninarlar. (Ne qeder ki, fitne-fesad tugyan eder, haqq goze gorunmez, onun alovu sengiyende haqq ashkara chixar.) Fitneler (her yerde) kulekler tek dolanarlar, bir shehere chatar ve bir sheherden kecherler. Agah olun, fikrimce, sizin uchun fitnelerin en tehlukAlisi (en boyuyu ve en chetini) Beni-umeyyenin fitnesidir. O, kor ve qaranliq bir fitnedir. (Onda dogru qurtulush yolu itib, dine ve dunyaya ziyani achiq-ashkar gorunur.) Onlarin hakimiyyeti her yani buruyecek, bela ve chetinlikleri (perhizkarlara ve shielere) mexsus olacaq. Hemin fitnelere gozuachiq baxan her kes (Beni-umeyyenin chirkin ishlerinin eleyhine chixsa) bela ve chetinlik ona uz tutacaq. Kim buna goz yumsa (onlarin chirkin ishlerine iradini bildirmeyib emr ve qadagalarina boyun eyse), bela ondan uzaq olacaq (rifahda ve emin-amanliqda) qalacaq. Allaha and olsun, menden sonra Beni-umeyye sizler uchun (sagarken sagicini) dishleyen, Ali-ayagi ile (bashina) vuran, tepikleyen ve sud sagmaga qoymayan, soncuq atan qoca deve kimi pis hakimler olacaqlar. (Xulase, yaxshilara eziyyet verib oldurecek, muselmanlarin beytulmalindan haqqi chatanlara hech ne vermeyecekler.) Daima sizlere hakim kesilecekler ki, onlara xeyir veren ve ziyan vurmayanlardan bashqa bir kes (yer uzunde) qalmasin. (Onlara itaet etsinler ve ya en azi meqsedlerinin eleyhine soz danishib addim atmasinlar.) Onlarin belasi ve hakimliyi (sizin ustunuzden) kesilmeyecek. Bele ki, sizlerden birinin onlardan intiqam almasi qulun sahibinden ve tabe olanin tabe oldugu shexsden intiqam almasi kimidir. (Onlarin elaltilar satin almish qullarina benzeyirsiniz ki, oz haqqinizi qoruya bilmirsiniz.) Onlarin pis, qorxulu, (muharibe, qantokme, qaret, ogurluq ve namussuzlugun adet oldugu) cahiliyyet dovru camaatinin reftarina oxshayan fitne-fesadlari sizlere tush gelecek. O fitneden nicat ve hidayet uchun ne bir elamet, ne de (haqq yolu uchun) gorunen bir nishane vardir. Biz Ehli-Beyt o fitnelerin gunahindan nicat tapacagiq (fitnekarlarin emellerinden bezerek Allah-tealanin buyruqlarina uygun reftar edeceyik) ve hemin vaxtlar (kimseni ashkarda haqq yoluna) devet ede bilmeyeceyik. Sonra Allah-teala onlari zelil ve xar edib zorla (etrafa) dartacaq (bela ve musibetle) dolu camdan su verecek, kimsenin (Beni-Abbasin) vasitesile derini etden ayiran tek o fitneleri sizden uzaqlashdiracaq. Onlara qilinc (zerbesinden) bashqa bir shey hediyye etmeyecekler ve qorxu, xofdan bashqa bir shey geyindirmeyecekler. O zaman (Beni-umeyyenin hokumeti suqut edib hamisi zeif, gucsuz ve zelil olduqda) Qureysh dunyani ve onda olan butun sheyleri elden verib onun yerine bir deveni oldurmek qeder (bir saat) olsa bele, meni gormeyi ve bu gun onlarin bezilerinden istediyim ve mene vermedikleri butun sheyleri onlardan qebul etmeyimi arzulayacaqlar.

93 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allah-tealanin bezi sifetlerinin xatirilandigi, peygemberler ve vesilerinin medh edildiyi ve sonda camaata oyud-nesihet verildiyi) xutbelerindendir.


Her sheyden ustun olan Allahdir, uca himmetliler bele Onu derk ede bilmez ve zekali insanlarin zirekliyi ona chatmaz. (Zatinin heqiqetinin eslini basha dushmezler, chunki mueyyen bir hedle mehdudlashmir ki, onu derk etmek mumkun olsun.) evveldir ve Onun uchun son yoxdur ki, axirina chatilsin.
Bu xutbenin bir hissesi


peygemberler (Hezret Peygember ve pak imamlar) haqqindadir

Allah-teala peygemberleri en ustun saxlanclarda (atalarinin bellerinde) emanet saxladi ve en yaxshi yerlerde (analarinin betninde) yerleshdirdi. Onlari yaxshi bellerden pak-pakize betnlere kochurdu. Onlardan biri dunyadan getdikde bashqa birisi ondan sonra Allahin dinini yaymaq uchun ayaga qalxmishdir (ilahi hokmlerin tebligi ile meshgul olmushdur). Nehayet, Allah-teala terefinden peygemberlik ve nubuvvet mensebi Hezret Mehemmed sellellahu eleyhi ve alihe yetishdi. O Hezreti en yaxshi medenlerde (evvelki peygemberelerin belinde) ve en eziz koklerde (betnlerde) yetirdi. (O boyuk shexsiyyeti) Peygemberlerini ondan ashkarladigi ve oz (vehyinin) emanet saxlayanlarini sechdiyi (yaratdigi) bir agacdan (Hezret ibrahim eleyhis-salamin neslinden) ekdi. Onun esli esillerin en yaxshisi, onun nesli nesillerin en xeyirlisi, sheceresi shecerelerin en yaxshisidir. (O Hezret butun peygemberlerden efzeldir.) O, heremde beslenmish ve ucaliq, sherafetle (bostaninda) boy atmishdir. (Mekkeyi-Muezzemede dunyaya gAlib terbiye almishdir.) O agacin uzun budaqlari (on iki imam) ve her kesin Alinin chatmadigi bir meyvesi var. O Hezret perhizkarlarin rehberi, gorenlerin gozunun ishigi, parlaq chiraq, nur sachan ulduz ve sholesi berq vuran chaxmaqdir. Onun uslubu dozumluluk, istiqameti ise hidayet ve yol gostermekdir. Onun sozu (haqqi batilden) ayiran, hokmu ve fermani edaletli ve duzdur. O boyuk shexsiyyete ele bir vaxtda peygemeberlik verildi ki, uzun muddet idi ki, hech kese risalet verilmirdi ve camaat oz vezifelerini yerine yetirmekde dogru yoldan azmish, evvelki peygemberlerin ummeti qeflet, nadanliq ichre sergerdan olmushdu. (Allah-teala Hezrete peygemberlik vermekle onlari dogru yola yoneltdi, azginliqdan xilas etdi.)

(Ey Allah bendeleri,) Allah size rehmet etsin, ashkar nishaneler (imamlar eleyhimus-salamin fikirleri) esasinda emel edin. (chunki onlar azginliq zulmetinde nicat ve qurtulush nishanesi, chiragidir). Bu, (sizi) Darus-Selama (ebedi cennete) devet eden ishiqli ve aydin yoldur (dindir). Siz ele bir saraydasiniz ki, (gozel emellerinizle) Allah-tealanin raziligini rahatliqla elde ede bilersiniz. (Ne qeder ki, bu dunyadasiniz ve fursetiniz var, ebedi cennete ehtiyat toplayin.) Ele bir yerdesiniz ki, (emel) defterleriniz achiq (hele baglanmayib ve mohurlenmeyib) ve (emellerinizi qeyde almaq uchun yazanlardaki) qelemler ishde, bedenler sag-salamat ve diller danishmaqdadir. (chirkin emellere gore) tovbeler ve (yaxshi) emeller qebul olunar.

94 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Peygember salavatullahin vesfi baresinde) xutbelerindendir.


Allah-teala insanlarin (dogru yoldan) azaraq (oz ishlerinde) sergerdan qaldiqlari, sehv ve besiretsizliklerine gore fitne-fesad yoluna qedem qoyduqlari bir vaxtda Hezret Mehemmede peygemberlik verdi. (Yersiz) istek ve arzular onlari yaxalamish, tekebbur ve xudpesendlik onlari yanlishliqlara vadar etmish, cehalet ve nadanliqlari onlari qushbeyin ve qanmaza chevirmishdi. Bele ki, perishan ve oz ishlerinde narahat (idiler), nigaranchiliq ve nadanliga mubtela olmushdular. Sonra Hezret Mustafa (sellellahu eleyhi ve alih) (onlara) nesihet etmeye chalishdi, dogru yolla hereket etdi, (onlari) hikmet, bilik ve gozel oyudlere devet etdi (ki, bedbextlikden qurtularaq dunya ve axiret seadetini qazansinlar).

95 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allah-tealaya hemd-sena edildiyi ve Hezret Peygemberin � sellellahu eleyhi ve alih � vesf olundugu) xutbelerinden biridir.


Hemd olsun Allaha ki, evveldir (butun varliqlarin mensheyidir), Ondan evvel bir varliq yoxdur ve axirdir (butun yaradilmishlarin qayidishi onadir). Ondan sonra bir shey yoxdur. (elamet ve nishanelere gore) gorunen ve ashkardir. Ondan daha ashkar bir shey yoxdur ve (zatinin esli) gizlin ve mexfidir. Ondan daha gorunmez olan bir shey de yoxdur. (Bashqa sozle desek,) gorunen ve qudretlidir. Onun fovqunde bir shey yoxdur (butun varliqlar Onun guc ve qudreti qarshisinda acizdir). eshyanin batininden ve onun cuziyyatindan xeberdardir. Hech ne Ondan (eshyaya) daha yaxin deyil.

Bu xutbenin bir hissesinde Hezret Peygemberin (sellellahu eleyhi ve alih) vesfi verilir:
Onun qerar tutdugu mekan (peygemberlik verildiyi Mekkeyi-Muezzeme) en yaxshi mekan, yetishdiyi yer (ilahi hokmleri yaydigi Medineyi-Teyyibe) en sherafetli yerdir. (O boyuk shexsiyyet) Keramet ve alicenabliq yataqlarinda (ali meqamli beller ve pak betnlerde meydana gelmish) ve (her cur zahiri ve batini eyblerden, noqsanlardan temiz, uca) saglam daldanacaqlarda (boyumushdur). Yaxshi emel sahiblerinin qelbleri Onun vurgunudur ve (agilli insanlarin) gozlerinin bebeyi heyranliqla Ona dikilib (ki, butun dunyani bashina almish azginliq ve cehaletde ne etdiyini gorsunler. Gorduler ki,) Allah-teala o Hezretin vasitesile choxdanki kinleri mehv etdi (xalqin arasindan yigishdirdi) ve dushmenchilik ateshini sondurdu. (Emirel-momininle Salman kimi) iman qardashlari arasinda ulfet ve dostluq yaratdi, ozununkuler (Hemze ile ebu-Lehebin) arasina (islama ve kufre gore) ayriliq saldi. O boyuk insanin zuhuru ve erseye chatmasi ile mominlerin zillet ve charesizliyini bashucaligina, shadliq, ustunluk ve boyukluye chevirdi, kafirleri ise bedbextliye duchar etdi. Sozlerinin beyani ve susmaginin (da) dili var idi
96 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (zulmkarin son neticede oz cezasini goreceyini, Allah-tealanin ondan sorgu-sual edeceyini bildirdiyi, sonra oz qoshununu Muaviye ve qoshunu ile muharibede sehlenkarliqlarina gore danlayib qinadigi) kelamlarindandir.


Allah-teala zulmkara mohlet verse, onun sorgu-sualindan hech vaxt kechmez. Yolunun ortasinda, agizin suyunu bele kechmeye qoymayan bogazi qurudan qemli ve kederli bir yerde (dunyadaki chetinlikler ve olumun agir anlarinda) pusqudadir. (Sanki onun yolunun ustunde dayanib ki, onu lazim olan vaxtda cezasina chatdirsin.) Agah olun. And ichirem canim guc ve qudretinin Alinde olana ki, bu deste (sham qoshunu) sizlere qalib gelecek. Bu, onlarin haqqa sizden daha layiqli olmalarina gore deyil, emirlerinin (Muaviyenin) batilini qazanmaga (fermanini yerine yetirmeye) telesmelerine ve sizin menim haqqim uchun gec terpenmenize goredir. (Padshah ve emirin) ummet ve reiyyetler(i) her an oz rehberlerinin zulmunun qorxusu ile sabahi achirlar (ki, mebada itaetsizliklerine gore cezalandirsin). Ancaq men seherleri oz reiyyetimin qorxusu ile achiram (Allahdan qorxduguma gore onlara zulmu reva gormurem, onlar ise mene zulm edir, sozume qulaq asmirlar.) Sizi dushmenle cihada, doyushe getmeye chagirdim, getmediniz ve (doyushe getmeyin xeyrini ve getmemeyin ziyanini) xatirlatdim, eshitmediniz, gizlinde ve ashkarda sizi devet etdim, yerine yetirmediniz, oyud-nesihet verdim, qebul etmediniz. Siz burada olsaniz da yox kimi deyilsinizmi? (Sozlerimi eshitmeyib oyudlerimden faydalanmirsiniz.)

Sizler qulamlar ve reiyyet olsaniz da boyukler ve bashchilar kimisinizmi? (ozunuzu rey sahibi hesab ederek menim kimisine itaet etmirsiniz) hikmetleri (ve boyukluyu, dunya ve axiret seadetini ehate eden sozleri) sizler uchun deyirem, (vehshi heyvan kimi) ondan urkursunuz, sizlere gozel oyudlerle nesihet verirem, ondan uzaqlashirsiniz (qebul etmirsinz). Sizleri fitne-fesad salanlarla (sham ehli ile) cihada regbetlendirirem, sozum sona chatmamish haminizi Seba ovladlari kimi daginiq gorurem. oz meclislerinize qayidirsiniz (gedib gAlirsiniz), bir-birinizi oz oyudlerinizle aldadirsiniz (her birisi bashqasina [ele etmek, bele etmek lazimdir] deyir, ancaq ozu ise bir addim bele atmir). Her seher erken sizleri (dushmenle doyushe hazir olmaginiz uchun shumshad chubugu kimi) duzeldirem, her axsham eyilmish kamanin arxasi kimi ustume qayidirsiniz (doyushe getmekden boyun qachirirsiniz). oyud veren aciz qaldi ve qulaq asan (ishi) chetin sandi. (Bundan sonra, bele reftarla menim nesihetimin size tesiri yoxdur.) Ey bedenleri burada olanlar, agillari ise tapilmayan, dushunceleri muxtelif olanlar! (Bir yerde toplashib agilin gosterishine emel etmeyen ve ishlerde her biri oz nadurust dushuncelerinin ardinca gedenler). Onlara (nifaq, ikiuzluluk ve fikir ayriliqlarina) gore bashchilari (fitne-fesada) mubtela ve giriftar olanlar. Sizin emiriniz (imam eleyhis-salam) Allaha itaet edir. Siz ise onun gosterishine uygun reftar etmirsiniz. sham ehlinin bashchisi (Muaviye) Allaha qarshi gunah ve itaetsizlik edir, onlar ise onun mutileridir. Allaha and olsun, isterdim ki, Muaviye sizler uchun serraf kimi menimle alver etsin, (on gumush dirheme beraber olan) bir qizil dirhem verim ve bir gumush dirhem alim, sizin on neferinizi menden alsin ve qoshunundan bir nefer versin.
Ey Kufe ehli, sizde (reftarinizda olan) uch sheye ve (esla sizde olmayan) iki sheye gore qeme, kedere batmisham. (Sizde olan uch sheyin birincisi budur ki,) qulaginiz olsa da karsiniz, (ikincisi) danishsaniz da lalsiniz ve (uchuncusu) gozunuz olsa da korsunuz (qulaginiz, diliniz ve gozunuz olsa bele, haqqi eshitmir, demir ve gormursunuz. Ancaq sizde olmayan iki sheyin birincisi budur ki,) muharibe vaxti (doyushe girerken) dogruluqda ve donmezlikde azad insanlar kimi deyilsiniz (qorxu ve umidsizlikden ozunuzu dushmen qarshisinda qul ve noker kimi gosterirsiniz, dogruluga ve azadliga deliliniz yoxdur) ve (ikincisi) belada, chetinliklerde etimad oluna bilecek heqiqi qardashlar deyilsiniz. elleriniz torpaga bulashsin (yoxsulluga, perishanliga mubtela olub xeyir gormeyesiniz!) Ey sarbanlari uzaqlashmish, bir terefden toplashanda bashqa terefden dagilan develere benzeyenler (sizin menim etrafimdan dagilmaginiza gAlince ise) Allaha and olsun, guman edirem ki, muharibe shiddetlense ve doyush alovu sholelense, qadin (dogum zamani) qarnindaki ushaqdan uzaqlashdigi kimi ebu Talibin oglundan uzaqlashib dagilishacaqsiniz. (Dagilishdiqdan sonra ushagin anasinin qarnina qayitmasi mumkunsuz oldugu kimi dagildiqdan sonra sizleri toplamaq da qeyri-mumkun olacaq.) Menim Rebbim terefinden (oz dogru durustluyume) subutum ve delilim var, oz Peygemberimin gosterishi ile dogru yolla gedirem (O Hezret terefinden xelifeliye teyin olunmusham), aydin ve ashkar bir usulla (muqeddes islam dininin buyurdugu kimi) reftar edirem (ve oz gozachiqligimla sehv yollar arasindan), haqq yolu tapmisham ve onunla gedirem. (Bele olan halda, nece etrafimdan dagilishib uzaqlashir ve sozlerime emel etmirsiniz?) oz peygemberinizin Ehli-beytine (Emirel-mominin ve onun ovladlarina) baxin ve onlarin yolundan chixmayaraq emellerine tabe olun ki, hech vaxt sizi dogru yoldan chixarmaz, helaket ve azginliga qaytarmazlar. eger onlar (xelifelik, cihad ve ya bashqa ishlerde evde) eyleshseler (qiyam etmeseler), siz de (evinizde) eyleshin (ve onlara itaet edin), eger ayaga qalxsalar (her hansi ishde qiyam etseler), siz de qalxin (onlara komek ve yardim edin) ve onlardan one kechmeyin (oz bildiyinize esasen reftar etmeyin) ki, azgin ve sergerdan olarsiniz. Ve arxada da qalmayin (emrlerinden ve qadagalarindan qefletde olmayan) ki, bichare ve helak olarsiniz. Men Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) sehabelerini gormushem ve sizlerden hech birinin onlar kimi oldugunu gormurem. (Ona gore ki,) onlarin seherler sachlari daginiq ve tozlu olar, geceleri secde ve qiyam halinda oyaq kechirerdiler. Alinlari ile uzleri arasinda novbe qoymushdular. (Gah alinlarini, gah da uzlerini torpaga qoyardilar.) Qayidishi (qiyameti) xatirlayaraq koz kimi yanardilar (iztirabli ve narahat idiler). Alinlari secdenin uzunlugundan kechilerin dizleri kimi (qabar baglamish) idi. Pak Allah zikr edilende ezab ve cezanin qorxusundan, savab ve mukafata umidden gozlerinden axan yashlardan yaxalari islanar ve shiddetli kulekli gunlerde agacin titrediyi kimi eserdiler.


97 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (camaatin Beni-umeyyenin zulm ve sitemine mubtela olacagi barede) kelamlarindandir.


Allaha and olsun, Beni-umeyye (hakimiyyetleri dovrunde) hemishe zulm edecek, Allahin halal etmediyi hech bir haramini qoymayacaq, pozmadiqlari (muselmanlarla bagladiqlari) hech bir ehd-peyman buraxmayacaqlar. (Muaviye imam Hesen eleyhis-salamla olan muqavilenin ziddine reftar etdiyi kimi, oz ehd-peymanlarina xilaf chixarlar.) Zulm ve sitemlerinin daxil olmadigi, fesad ve pozgunluqlarinin ehate etmediyi ve reftarlarinin pisliyinin ehlini peren-peren salmadigi ne bir gilden duzeldilmish ev, ne de yundan toxunmush bir chadir. (Xulase, ne bir sheher, ne bir kend ve ne de bir biyaban) qalacaq. Camaat (onlarin zulm ve sitemlerinin agirligindan) gozuyashli iki desteye chevrilecekler: Biri oz dinine (onlarin qorxusundan oz dini borclarina emel ede bilmediyine) gore goz yashlari axidacaq ve bashqasi dunyasindan otru (gozunun qabaginda mal-dovletini chapib taladiqlarina ve onun qarshisini almaq gucunde olmadiqlarina gore) aglayacaq. Sizlerden birinin onlardan birine yardimi ve xidmeti agasi yaninda olanda (qorxusundan) ona itaet eden, olmayanda ise (cesaretlenerek) dalinca pis danishan nokerin oz agasina xidmeti kimi olacaq. (Sinaq meqaminda aydin olacaq ki,) onlarin fitne-fesadlari muqabilinde sizlerin en boyuyu Allaha husnu-zenni daha chox olandir (Onun isteyine teslim ve razi olandir). Allah-teala sizleri sag chixarsa (fitne-fesadlardan xilas olsaniz), shukr edin, eger (musibet ve chetinliye) giriftar olsaniz, sebr edin ve dozumlu olun. chunki (chetinliklere dozen) perhizkarlar ve mutteqiler nicat taparlar (Allah onlarin ecrlerini puch etmez).

98 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyanin etibarsizligi ve ona urek baglamamaq barede) xutbelerindendir.


Allah-tealaya verdiyi nemetlere gore shukr edir, oz ishlerimizde Ondan komek dileyirik. Bedenlerimizin (xestAliklerden) saglamligini istediyimiz kimi din ve eqidede (xestAlik, nadanliq, azginliq ve itaetsizlikden) saglam olmagimizi da Ondan isteyirik (bizi oz ixtiyarimiza buraxmasin ki, dogru yoldan azmayaq).

Ey Allah bendeleri! Sizlere, onu terk etmeye meyliniz olmasa da (sizi terk etmesini istemeseniz de son neticede) sizi buraxan (ve qiyametde size xeyri olmayan) ve teze qalmasini isteseniz de bedenlerinizi kohneldib churuden dunyadan el goturmeyi tovsiyye edirem. Sizlerle dunyanin hekayeti yolla geden ve (suretlerine ve iti getmelerine gore) sanki yolu basha vurmush, (uzaqdan gorunen) bir nishaneni oz meqsedlerine chevirib ona chatmish seyahetchilerin hekayetine benzeyir. (Bu dunyada sizin omrumuzun tez kechmesi son menzil olan olume chatmaginiz kimidir.) oz meqsedine chatmaq uchun miniyini bacardigi qeder en son mesafeye chapmaq niyyetinde olan suvari ne qeder de umidvardir. Neye umid edir o kes ki, varligi, movcudlugu ondan el chekmeyen (cemi) birce gundur ve onu dunyadan ayirmaq uchun telesik ve suretle qovan, borcunu teleb edeni vardir. (olum yaxasindan yapishacagi ve qachmaga yolu olmadigi halda insan dunyanin neyine urek baglayir?) Dunyanin izzetine ve onunla oyunmeye urek baglamayin. Onun ber-bezeyine ve nemetlerine aldanaraq sevinmeyin. Ve onun ezab-eziyyetlerinden ahu-fegan etmeyin. chunki dunyadaki izzet ve onunla oyunmek aradan gedecek, (dunyanin) ber-bezek ve nemetleri mehv olacaq, ezab-eziyyetleri sona yetecek. Onda kechen her zaman (ister yaxshi kechsin, isterse de pis) sona chatacaq, onda olan her canli yox olacaq (olecek. demeli, agilli o shexsdir ki, her sheyi muveqqeti olan dunyaya urek baglamasin). (olen ve hech bir izi qalmayan) ecdadlarinizdan qalan nishanelerden (xoshagelmez ishlerden) sizleri chekindirecek bir shey yoxdurmu? Derinden dushunseniz, (onlarin) kechmishlerinde ibret ve oyud yoxdurmu? Sizden oncekilerinizin bir daha qayitmadiqlarini ve onlarin canishinlerinin sag qalmadiqlarini gormedinizmi? Gunduzu gece, geceni de seher eden dunya ehlini muxtelif hallarda gormursunuzmu? Birinin olduyunu ve ona agladiqlarini, bashqasina (olenin musibetine gore) bashsagligi verdiklerini, birinin xestelenerek uzu uste torpaga doshendiyini ve (derde) giriftarligini, bashqasinin xesteye bash chekmeye getdiyini, bashqa birisinin can uste olmasini, birinin dunyani istediyini ve olumun onun dalinca oldugu, bashqasinin (qiyamet gununun hesabindan ve sorgu-sualindan) qafil ve xebersiz oldugunu, Allahin ise ondan qafil olmadigini, vaxtin kechmesinin tesirinden qalanlarin da getdiyini (oncekiler dunyani terk etdikleri kimi bashqalari da olecekdir)...
Agah olun! chirkin ishleri gormeye teleserken lezzetleri viran qoyan, eysh-ishretleri pozan, arzulari qiran olumu yada salin. Allah-tealadan Onun vacib haqqini (ibadet ve itaet) yerine yetirmek (buna hazir olmaq uchun) ve saya-hesaba gelmeyen nemet, ehsan ve yaxshiliqlarinin choxluguna shukr etmek uchun komek isteyin.


99 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (ozunun olduruleceyine ve qeybi xeberlerden olan Hezret Sahib ez-Zamanin zuhuruna ishare etdiyi) bashqa bir xutbesidir.


shukrler oz fezilet ve ehsanini mexluqlara sepen, sexavet ve bexshishini hamiya shamil eden Allaha mexsusdur. Ondan chatanlara (saglamliq, xestAlik, shadliq ve eziyyet) gore shukr edir, emrlerini (vacibat ve mustehebati) yerine yetirmek uchun Ondan komek isteyirik. shehadet veririk ki, Ondan bashqa (sitayishe layiq) Allah yoxdur ve Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) Onun bendesi ve elchisidir. Onu emr ve fermanlarini ashkar edib (beyan edib) Allahi xatirlatmasi (Allahi tanitmasi) uchun gonderdi. O da emanet ve duzlukle risaleti teblig etdi (ilahi hokmleri chatdirdi). Dunyadan yol gosteren kimi getdi ve bizim aramizda Haqqin bayraq ve nishanesini (Allah yolunu gosteren Qur`ani-Kerimi ve muqeddes imamlari eleyhimus-salam) qoyub getdi. O bayraqdan one kechen (Onun hokmlerine neyise artirib azaldan dinden) xaric oldu, muxalif olub itaet etmeyen (o Hezretin emellerine etinasiz olan) helak oldu. Onunla birlikde olan ise Haqqa qovushdu (seadet tapdi). O bayragi saxlayan sebrle ve agir-agir soz danishar ve bir ishi gormek uchun gec yerinden qalxar, (chunki agilli adam her ishini fikirlesher ve meslehetle soz danishib addim atar ve) qalxdiqda ise (dushundukden sonra qalxmagi meslehet gordukde) teleser (tez ish gorer). (Zahiri xelifeliye teyin olunaraq dushmenlerle doyushdukde ve) sizler Onun fermanina boyun eydiyiniz, onu barmaqla gosterdiyiniz vaxt olum onu yaxalayacaq (mel`un ibn Mulcem mubarek bashinin ortasina qilinc endirecek) ve bu sebebden de dunyadan kochecek. Ondan (oldurulmesinden) sonra Allah-tealanin istediyi bir muddet (Beni-umeyye, Beni-Abbas ve onlardan sonrakilarin hakimiyyeti) ilahinin sizi toplayaraq daginiqliqdan xilas edeceyi kimseni (Sahib-ez-Zaman eccelellahu fereceh) ashkar edene qeder lengiyeceksiniz (bedbextlik, charesizlik ve daginiqliga giriftar olacaqsiniz). (Butun ishlerin nizamlanmasi uchun) dunyaya uz tutmayan (ishlerin cilovunu Aline almayib xanenishin olan) aranizdaki imama tamah salmayin (chunki Allah bele meslehet bilib) ve qeybde olan imami-Zamandan umidinizi uzmeyin. chunki ola bilsin ki, Onun iki ayagindan biri (zahiri hakimiyyeti) yerinden chixaraq budresin ve diger ayagi (batini hakimiyyeti) yerinde qalsin ve (ele bir gun gAlib chatar ki,) sabitleshib guclenmesi (din ve dunya ishleri Onun vucudu ile nizamlanmasi) uchun her iki ayagi (zahiri ve batini hakimiyyeti yerine) qayidar.

Agah olun ki, Mehemmed sellellahu eleyhi ve alihin ailesi (muqeddes imamlar eleyhimus-salam) asimanda olan ve biri batdiqda digeri chixan ulduzlar kimidir. (Onlardan biri dunyadan getdikde bashqa birisi onun yerini tutar. Ve yer uzu hech vaxt onlarin vucudundan uzaq olmaz.) Bununla da Allah-tealanin size olan nemetleri butovlenecek ve arzu etdiyiniz size verilecek (mutleq o Hezrete yetishecek, Haqq dovletini gormek arzunuza chatacaqsiniz).

100 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (ozunden sonra bash verecek) agir hadiseleri ehtiva eden xutbelerindendir.


Odur her bir evvelden evvel (bashlangic, demeli, her bir evvel Ondan sonra gAlir) ve her bir axirdan da son olan Allah (demeli, her son olan da Ona qayidir). evvel (bashlangic) olduguna gore Onun evvAli (bashlangici) olmamalidir. (Yoxsa O, her sheyin bashlangici olmazdi.) Son olduguna (her bir shey Ona qayitdigina) gore, axirinin olmamasi vacibdir. (Yoxsa her shey Ona qayitmazdi. Qisasi, ezAli ve ebedidir, Ondan evvel bir shey olmayib ve sonra da bir shey olmayacaq.) Gizlinde ve ashkarda, ureyin ve dilin vehdeti ile (nifaq ve ikiuzlulukden uzaq olaraq) shehadet verirem ki, Ondan bashqa Allah yoxdur.

Camaat, dushmenchiliyiniz ve mene qarshi olmaginiz sizleri gunaha (sozlerimi tekzib etmeye) vadar etmesin. (Deyeceyim sheyler baresinde) mene itaetsizlik sizleri heyran ve sergerdan etmesin. Menden bir shey (qeybden xeber) eshitdikde gozlerinizi bir-birinize dikmeyin (heyrete gelerek inkar etmeyin). And olsun deneni (yerin altindan) yarana ve insani Yaradana ki, size xeber verdiyimi (ozumden demirem) Peygember sellellahu eleyhi ve alihdendir. O, ummi olub, (onun butun buyurduqlari ilahi vehydir ve kimseden oyrenmeyib) yalan danishmayib ve (onun buyurduqlarini) dinleyen (yeni, imam eleyhis-salam) nadan olmayib. (Xulase, bu xeber Hezret Peygembere olan ilahi vehydir) Sanki men bir shexsi (Muaviyeni ve ya ebdulmAlik ibn Mervani) chox azginliq ichre shama ses salirmish (camaati toplayirmish) ve oz bayraqlarini Kufenin etrafina sancirmish kimi gorurem. Agzini achan kimi (camaati qilincdan kechirer), cilovu dartilar, (chox dikbash olar) ve ayagini yere daha mohkem basar (zulmu her yani buruyer). Fitne ve chaxnashmalar dovrunun kishilerini dishlerinin dibine qeder sancar (camaat qetl, qaret, derd ve kedere mubtela olar), muharibe dalgalari herekete geler (agir muharibeler bash verer), gunduzler (zulm ve siteme gore) tutqun ve qarmaqarishiq, geceler ise (derd ve kederden) bagirlari yaran olar. (Qisasi, o azgin kishi Kufeni viran ederek camaati bir deqiqe bele asude buraxmaz). O azginin (fitne-fesad toxumundan) ekini goyerende, onun budaqlari boy atanda (camaata hakim kesilende) onun sheqsheqiyyesi seslenende (yeni, haqsiz fermanlar verende), qilincinin qigilcimlari parlayanda (qudurganligi ve ozbashinaligi en son hedde chatanda ve xofu guclu ureklere yol tapanda) xilasi mumkun olmayan fitne ve fesad bayraqlari mohkemlener, qaranliq gece ve dalgali deniz kimi (bir-birinin ardinca camaata) uz tutar. Beledir, Kufeni neche qasirgalar yaracaq (viran qoyacaq) ve ustune en guclu kulekler esecek (onda qanlar tokulecek). Az zamandan sonra bir deste bashqa destenin ustune dushecek (bir-birile toqqushacaqlar) ve (insanliq sunbulunden) ayaq uste olan (guclu olan) bichilecek (oldurulecek). Bichilenler (zeif ve gucsuz olan, fitnekarlarin el-ayaqlari altinda) ezilecekler. (Qisasi, bir-birinin ardinca helak olacaq, her il fitne-fesad zemilerinde ekilen toxumlardan insan oluleri goylere sovrulacaq.)
101 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin bu barede deyilmish xutbelerindendir. (evvelki xutbede oldugu kimi agir hadiselerden xeber verir, bashlangicda qiyamet gununun chetinliklerini xatirladir.)


Qiyamet gunu ele bir gundur ki, Allah-teala hemin gun hesablari churutmek ve emellerin cezasini vermek uchun kechmishdeki ve gelecekdeki butun yaradilmishlari toplayar. Onlar xarliq ve tevazokarliqla ayaq uste dayandiqlari halda ve (izdihamin choxlugundan ve istiliyin shiddetinden) ter cilov kimi agizlarinin etrafini buruyer ve yerin zelzelesi onlari titreder. Onlardan en yaxshisi ve en chox sevineni (dunyadaki beyenilen emellerine gore) addimini sabit saxlamaga bir yer hazirlamish ve oz asayishi uchun (oradaki chetinliklerden ve hemin gunun iztirablarindan, narahatligindan qurtulmaq uchun) genish bir yer elde etmish kimsedir.
Bu xutbenin (o boyuk shexsiyyetden sonra bash verecek fitne-fesad, qan tokulmesi ve chetinlikler barede olan) bir hissesidir


(Menden sonra) Qaranliq gecenin (xilas yolu olmayan) saatlari kimi fitneler bash verecek, onun qarshisini almaq uchun kimse qiyam etmeyecek. (Hech kimin bu fitnelerin alovunu sondurmeye ve fitnekarlarla doyushmeye qudreti olmayacaq) ve hech bir bayraq (qoshun) onlari redd etmeyecek (aradan goturub fitnekarlari meglub ede bilmeyecek). Bu fitneler cilovlanmish, uzerine palan qoyulmush, sarbanin dartdigi, ona minmish shexsin chapdigi deve kimi size uz tutacaq (xulase, sizi bedbext ve charesiz etmeye hazir olacaq), fitnekarlar ele bir deste olacaq ki, verdikleri ezab-eziyyet qaretlerinden daha chox olacaq (fitne-fesad salmaqda meqsedleri qenimet qazanmaq deyil, daha chox insanlari mehv etmekdir. Nehayet) Boyun eymeyenlerin onlari zelil ve xar saydiqlari, yer uzunde qedirleri ve meqamlari bilinmeyen, semalarda ise meshhur olan bir deste (xudpesendlerin heqaret gozu ile baxdiqlari, ilahi dergahina yaxin ve canindan kechmish Allahperest insanlar) Allah rizasina gore hemin fitnekarlarla cihad edecek. Bu fitnelerin bash verdiyi vaxt Allah-tealanin qezebi neticesinde yaranan ve izi, tozu, ses-soragi olmayan (qefleten peyda olan) qoshunun Alinden vay senin halina, ey Besre! (Onlarin gAlishi ile) az sonra sakinlerin qirmizi olume (oldurulmeye) ve toz-torpaq ichinde acliga (chohreleri bozardan ve qaraldan qehetchiliye) duchar olarlar.
102XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyanin vefasizligi barede) xutbelerindendir.


Dunyaya ondan uz donderib uzaq duranlarin nezerlerile baxin (me`sum imamlarin ve ardicillarinin yolundan numune goturun ve dunyaperestlerin ardinca getmeyin). chunki Allaha and olsun, dunya tezlikle sakinlerini ozunden uzaqlashdirar ve nemet, dovlet, asayish sahiblerini musibete, keder ve huzne salar. otenler ve arxa chevirenler (genclik, saglamliq, guc ve quvvet) geri qayitmaz. Sonra gelenler ise (nemet ve ya ezab, yaxshi ve ya pis olacagi) melum olmaz ki, onun (yaxshini elde etmek) uchun gozleyesen (chalishin ki, onun pislerinden uzaqlashasiniz). Onun sevinci kederle qarishib (chunki onda shad olan sevdiyi sheylerin hemishAlik qalmayacagina gore kederlidir) ve insanlarinin gucu, qudreti, gencliyi zeifliye, gucsuzluye ve qocaliga gAlib chixir. Dunyada xoshunuza gelen sheylerin (vezife, mal-dovlet, alicenabliq, qadin, zinet ve bu kimi sheylerin) choxlugu sizi aldatmasin, chunki dunyada Aliniz chatan sheylerden sizin nesibiniz (qiyamet gununde onun hesabinin ezabi ve chetinliyi ile muqayisede chox) azdir.

Allah rehmet etsin o kishiye ki, (dunyanin ishleri, oz evvAli ve axiri barede) dushunur, (dunyanin muveqqetiliyinden) ibret goturur ve gozleri achilir. (inanir) ki, dunyada qalan tezlikle mehv olacaq. (Onda olani yox kimi sanir.) Axiretde movcud olan ise sarsilmaz ve ebedidir. (Onda olmayani da olmush sanir.) Hesaba gelenlerin (omrun saatlarinin) sonu chatar, gozlediyiniz her shey (olum ve qiyamet) gelendir ve bu gelecek de yaxindadir.
Bu xutbenin (bilikli ve gozuachigin nadan ve azgindan ustunluyu barede) bir hissesidir


Bilikli o kesdir ki, oz qedrini bilir (Allahin ve Peygemberin gosterishine uygun reftar edir). insanin cahilliyi, nadanligi uchunse ozunu tanimamasi kifayet eder (azginliq yoluna qedem qoyar ve sheytanin tehrikine, nefsi-emmareye uyaraq xoshbextlik sermayesini bada verer). Allah yaninda en dushmen bendeler o bendelerdir ki, Allah-teala onlari oz bashlarina buraxib (seadete chatmaq xoshbextliyini onlardan alib). Bele ki, (onlar din ve dunya ishlerinde) dogru yoldan chixaraq yol gosterensiz hereket eder (nadanligin ucsuz-bucaqsiz chollerinde chashqin ve sergerdan qalaraq ne edeceyini bilmezler). Dunyanin ekin ve zemisine (dunyevi xeyri olan ishlere) devet edildikde ish gorer, axiretin ekin ve zemisine (xalqa xidmet ve Xaliqe ibadete) chagirildiqda ise tenbellik ederler. Sanki (dunya ishlerinde) gordukleri onlar uchun vacibdir (her bir ishi, hetta haram olsa bele, gormeye ele hazirdirlar ki, sanki vacib bir ishi yerine yetirir ve onu terk etmeyin ezabindan qorxurlar) ve (axiret ishlerinde) texire saldiqlari (mesuliyyet) ise boyunlarindan dushmush kimidir. (ilahinin emr ve qadagalarina ele goz yumurlar ki, ele bil bu barede onlara gosterish verilmemishdir.)
Bir zaman gelecek ki, (meclislerde) ishtirak etdikde hech kesin tanimadigi ve olmayanda da kimsenin axtarmaq fikrine dushmediyi adsiz-sansiz Allahperest mominden bashqa hech kes ondan (zamanin fitne-fesadindan) xilas olmayacaq. Bele insanlar (mominler) qaranliq gecede hereket edenler uchun yol gosteren chiraqlar ve aydin nishanelerdir. Camaat arasinda fitne-fesad ve soz-sohbet yaymir, xalqin eyblerini ve pisliklerini ashkar etmirler. (Onlar) sefeh ve bosh soz danishan deyiller. Allah-teala rehmet qapilarini onlar uchun achir ve ezabinin chetinliklerini onlardan kenar edir.


Ey camaat! Tezlikle ele zaman gelecek ki, qab chevrildikde ichindekiler tokulduyu kimi islam alt-ust olacaq. Ey camaat! Allah sizleri zulm ve sitemden amanda saxlayib, imtahana chekmekden ise size penah vermeyib. Butun kelam sahiblerinden daha ezemetli ve boyuk olan Allah (Qur`ani-Kerimin Mu`minun suresinin 30-cu ayesinde) buyurmushdur: [shubhesiz ki, (Nuhun tufani ve qovmunun qirilmasi) hadisesinde (bashqalarina ibret uchun) nishaneler vardir. Biz (bendelerin yaxshisini pisini) imtahana chekirik!] (Seyyid Rezi buyurur)

imam Ali eleyhis-salamin kelami sher ve fesadi az olan adsiz-sansiz shexsdir. - sozu sozunun cemidir ve fitne-fesad meqsedile camaat arasina chixib, soz-sohbet yayanlar barede ishlenir. - sozu bashqasinin eybini ve pisliyini eshidib fash edenlere ve her yerde soyleyenlere deyilir. - sozunun cemidir, chox sefeh ve sozleri bosh, menasiz olan kes barede ishledilir.

103 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin ([Cemel] doyushune gederken Besre camaatinin Telhe ve Zubeyrle birge Aisheni deveye mindirerek onun etrafinda toplashib Emirel-momininle doyushmek istediyi vaxt buyurdugu) xutbelerindendir.


(Burada meqsed o boyuk shexsin [Cemel] sehabelerile haqqi dircheltmek ve batili mehv etmek uchun doyushduyunu camaata chatdirmaq olmushdur.)

Allaha hemd ve shukrler etdikden, Xatemun-nebiyyine salamdan sonra: (Agah olun!) Boyuk Allah hech birisinin haqqin bir kitabini oxumadigi, peygemberlik ve vehy iddiasinda olmadigi halda (ki, o Hezret barede shekke dusherek ona iftira atsinlar) ereblerin arasindan Mehemmedi (sellellahu eleyhi ve alih) peygemberliye sechdi. BelAlike, (o, haqqi izhar ve islami subut etmek uchun) ardicillari ile birge eleyhdarlarina qarshi doyushub onlari nicat yerlerine yoneltdi (haqq, seadet ve xoshbextlik yoluna devet etdi). olum kafir ve azginliq vaxtlarinda yaxalamasin deye onlari cehalet ve nadanliqdan xilas etmek uchun (fitne-fesad ve azginliq yukunun agirligindan) aciz, elacsiz ve charesiz (agir yuklu) deve kimi sinana qeder chalishdi (ki, ebedi ezaba duchar olmasinlar). O Hezret yalniz hech vaxt hech bir xeyir ve yaxshiligi olmayan helak olmushdan bashqa onlari menzillerine (seadet ve xoshbextliye) chatdirana, azginliqdan xilas ve qurtulush yolunu onlara gosterene ve onlari oz yerlerine yerleshdirene qeder yollarinin ustunde dayandi (hokmlerin tebliginde sehlenkarliq etmedi, onlari fitretleri olan islam dinine etiqada vadar etdi). Sonra deyirmanlari firlanmaga bashladi (heyatlari, ishleri nizamlandi) ve nizeleri duzeldi (guclenerek azginlarin azginliqlarina, zalimlarin zulm ve sitemlerine boyun eymediler). Allaha and olsun, men islam qoshununun onunde idim ve kufr qoshununu hamiliqla arxa chevirib (oz dinlerinden el chekib) toplashib ram olana (itaet edene) qeder qovdum. (Hech vaxt) zeif ve gucsuz olub qorxmadim, xeyanet ve sustluk etmedim. And olsun Allaha, (indi bu doyushde de) haqqi boyrunden chixarmaq uchun batili yariram. (Seyyid Rezi buyurur:).
Bu xutbe daha once (otuz uchuncu xutbede) beyan olunsa da hazirki revayetin hecminin az ve choxlugu baximindan ferqli olduguna gore yeniden qeleme alinmasi lazim geldi.


1O4 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Hezret Peygemberin she`nine terifden sonra Beni-umeyye dovletinin suqutuna toxundugu ve daha sonra camaata oyud-nesihet verdiyi) xutbelerindendir.


(Heqiqi guneshin dogmasindan ve alemi feth eden islam guneshinin parlamasindan once camaat azginliq ve bedbextliyin son heddinde idi ki,) Allah-teala (yaxshi ve pis emel sahiblerine) shahid ve subut olmaq, (yaxshi insanlara emellerinin mukafatina gore) mujde vermek, (gunahkarlari ilahi ezabdan) qorxutmaq uchun Mehemmedi (sellellahu eleyhi ve alih) peygemberliye sechdi. Ushaqliqda ve kichik yashlarinda yaradilmishlarin en yaxshisi, ixtiyar chaginda (qirx yashinda) onlarin en sexavetlisi ve sechilmishi, tebieti ve xilqeti butun paklardan daha pak (Adem eleyhis-salamdan Abdullaha qeder hemishe peygemberlerin ve onlarin vesilerinin belinde olmushdur) ve bexshishi rehmet yagishini isteyenlerin teveqqisinde daha chox idi. (Ey Beni-umeyye!) Dunyani yalniz covlan eden, chilov ve dar baglanmamish palanla, tapdiqdan sonra onun xoshlugundan ve lezzetinin shirinliyinden faydalandiniz ve onun doshunden sud emmeyi bacardiniz. (Onu oz bashina buraxilmish, sarbansiz deve kimi mufte elde etdiniz. Bu ona gore bele oldu ki,) onun harami (imam eleyhis-salamdan evvelki xAlifeler ve onlarin ardicillarinin) aileleri uchun sidr agaci tek tikansiz idi, (asanliqla onun meyvesinden dadirdilar. Yeni, qadagan olunmush ishleri gorurduler ve qiyamet gununun ezabindan qorxulari yox idi). Onun halali ise onlardan uzaqlashib yox olmushdu (sozleri ve emelleri islam dininin ziddine idi). (Siz guman etmeyin ki, dunya hemishe bu minvalla gedecek ve Beni-umeyye dovleti olacaq.) Allaha and olsun, dunyani mueyyen vaxta qeder uzanan kolge tek ureyiniz isteyen kimi tapmisiniz. Yer uzu sizler uchun bosh ve sahibsizdir, orada elleriniz achiqdir. (Heqiqi) rehberlerin elleri sizden (size hakimiyyetden) saxladilib. Sizin qilinclariniz onlara hakimdir, onlarin qilinclari ise ustunuzden yigishdirilib.

(Ancaq) bilin ki, her tokulen qanin intiqam alani, her bir haqqin teleb edeni var. Bizim qanlarimizi alan ozu barede hokm veren hakim kimidir (ki, delil ve subutsuz elmine esasen ozu barede hokm verir). Bizim qanimizi ve haqqimizi alan istediyini (tutmaq istese) tutmaqda aciz olmayan, qachan hech bir kimsenin chenginden chixa bilmediyi Allahdir. Allaha and ichirem, ey Beni-umeyye! Qisa bir vaxtda bileceksiniz ki, hakimiyyetiniz ve dunyadaki dovletiniz (bir neche gunluk hakimiyyetinizden sonra) qeyrilerinin Aline dushecek ve dushmeninizin (Beni-Abbasin) sarayina kochecek.
Agah olun! Gozlerin en yaxshi goreni xeyre ve yaxshiliga nezer salan (fitne ve fesada nezer salmayan) gozdur. Bilin ki, qulaqlarin en yaxshi eshideni oyud-nesiheti saxlayaraq qebul eden qulaqdir.


Ey camaat! Nesihet verenin chiraginin sholesinden qebul edib (oz seadet ve xoshbextlik yolunuzun) chiragini ishiqlandirin. Ve suyu bulanmamish ve chirklenmemish temiz cheshmeden chekin (elm ve maarifi me`sum imamlardan oyrenin).

Ey Allah bendeleri! oz cehalet ve nadanliginiza etimad etmeyin, isteklerinizin dalinca dushmeyin. chunki bele bir menzile daxil olan kimse chay sahilinde selin altini boshaldaraq yardigi ve uchmaq uzre olan yerde menzil salan shexs kimidir. (Cehalet, nadanliq ve nefsi isteklerinin dalinca dushen adam) helaketi (onun agir yukunu) oz beline yukleyerek aglina gelen fikre gore bir yerden bashqa yere dolandirar (her zaman bir yol secher, her gun yeni fikir ve dushuncelere dusher). Yapishmayani yapishdirmaq, yaxinlashmayani yaxinlashdirmaq ister (onun fikir ve dushuncelerinin esasinda nadanliq ve nefs dayandigina gore olunceye qeder azginliq vadisinde heyran ve sergerdan qalar). Allahdan qorxun, qem-kederinizi dagida bilmeyenin, mohkem dayandiginiz ishleri (yerine yetirmeye borclu oldugunuz ilahi hokmleri) oz reyine esasen sindiranin (fesad toredenin) yaninda shikayet etmeyin (din ve dunya ishlerinde ele bir insana muraciet etmAlisiniz ki, imam ve ya imamin canishini olsun). Allahin buyurdugunu dircheltmekden bashqa bir shey imamin ohdesinde deyil. (Bunlar beshdir) moize (ve Hezret Peygemberin buyuruqlarini) soylemek, oyud-nesihet vermeye chalishmaq, sunneni (Allahin Resulunun hokmlerine uygun reftari) dircheltmek, layiq oldugu shexsler barede heddin tetbiqi ve (beytulmaldan) paylari yiyelerine chatdirmaq. Odur ki, (imam ve canishininin vezifeleri ile tanish oldugunuza gore haqdan bashqa yola qedem qoymayin ve dinin kokunden, qollarindan xeberi olmayan shexslere hormet Ali uzatmayin) elm agaci qurumamish (imam ve canishini dunyadan kochmemish) ve elmden, bilikden feyz almaqdan (hadiselerin ve ruzigarin agirligi neticesinde) mehrum qalaraq bashiniz ozunuze qarishmamish elm ve bilik exz etmeye chalishin. Qadagan edilmishleri (muqeddes sherietin haram etdiklerini) toredenleri bundan chekindirin ve ozunuz de onlari etmeyin. chunki siz ozunuz bu ishleri gormedikden sonra pis emelden chekindirmeye memur olunmusunuz.

105 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (islam dinini vesf ve Hezret Peygemberi medh etdiyi, hemchinin oz sehabelerini Muaviye ve sham qoshunu ile doyushde sehlenkarliqlarina gore mezemmet etdiyi) xutbelerindendir.


Hemd islami (onun heqiqetlerini butun agilli insanlar uchun) aydin ve ashkar eden, ona qedem qoyan (muselman olan) uchun onun bulaqlarinin yollarini asanlashdiran, hech kesin (munafiq ve kafirlerin) ustun ve qalib gele (aradan goture) bilmemesi uchun onun sutun ve dayaqlarini (kok ve qollarini eqli ve elmi delil kimi iki sutun uzerinde quran) mohkem ve guclu eden Allaha mexsusdur. ozunu islama baglayan (onun gosterishine uygun reftar eden) uchun dunyada qetl, qaret ve ogurluqdan, axiretde ise ezabdan emin-aman (bir yer), ona qedem qoyan (muselman olan ve Allahin birliyne, Hezret Peygemberin Onun elchisi olduguna shehadet veren kafir) uchun sulh ve barishiq (nishanesi), onun vasitesile soz danishan uchun delil ve subut (chunki islamda her bir ishin heqiqiliyine dair delil-subut var), onun danishani ile dushmenchilik eden uchun shahid ve subut, ondan aydinliq isteyen (dogru yola qedem qoyaraq azginligin zulmetinden xilas olmaq isteyen) uchun nur ve (yol gosteren) ishiq, dushunen uchun (varligin heqiqetlerini derk etmeye) fehm, (yaradilmishlar barede) tefekkur eden uchun agil, ferasetle haqq yolunu axtaran uchun nishane (nicat), (sehv ish gormemek barede) qerar qebul eden uchun besiret, oyud alan uchun ibret, (onun dogrulugunu) tesdiq ve etiraf eden uchun (ezabdan) nicat qapilari ve tevekkul, (Allaha) etimad eden uchun eminlik, (ishini Allaha) hevale eden uchun asayish ve (chetinliklerde) dozumlu olan uchun siper etdi. demeli, islam yollarin en ishiqlisi ve dinlerin en aydinidir. Onun minaresi (dogruluq ve duzluyu) yuksekde (ashkarda), yollari parlaq (gorunen), chiraqlari (Hezret Peygember ve o Hezretin vesileri nadanlarin qelblerinin zulmetine) ishiq sachandir, yarish meydaninda ondedir ve sonu (Allah dergahina yaxin olmaqda) ucaliqdir. Yarish atlarini (suvarileri Allah dergahina yaxinlashmaq uchun bir-birinden one kechsinler deye) bir yere yigandir. Onun yarishi uchun teyin olunmush mukafat o qeder nefis ve gozeldir ki, hamida ona regbet vardir. Onun at chapanlari sherafetli ve alicenab, yolu (Allahin ve Peygemberi) tesdiq, nishanesi saleh emeller, sonu (mesuliyyetin boyundan dushduyu an olan) olum ve hazirliq meydani dunya, cidir duzu qiyamet, mukafati ise cennetdir.
Bu xutbenin bir hissesi Peygemberin (sellellahu eleyhi ve alih) vesfidir


(Hezret Peygember ilahi hokmlerin tebligine chox sey gostererek) hidayet ve nicat ateshinin sholelerini alovlandirdi ki, iqtibas goturen ondan faydalansin ve (hidayet) nishanesini (elm ve maarif daginin zirvesinde) ishiqlandirdi ki, (karvandan uzaq dushen), yolda qalib sergerdan olan yol tapsin (ebedi xoshbextlik qazansin). (ilahi,) o Hezret (peygemberliyin tebliginde) Senin dogru emel sahibi ve emanetdarin, qiyamet gununde (bendelerin haletlerine) shahidin, Senin terefinden (yaradilmishlar uchun) sechilmish nemet ve bexshish, (camaat uchun) rehmet ve mehribanliq olan haqqa, dogruluga gonderdiyin elchindir. ilahi, oz edaletinle onun qismet ve behresini (yaxinliq ve meqaminin en yuksek heddini) nesib et, ona oz fezl ve kerametinle boyuk mukafat ve saysiz-hesabsiz nemetler eta et. ilahi, onun binasini evvelki qurucularin binasindan (onun dinini selefleri olan peygemberlerin dininden) uca (zahir ve qalib) et, onun nemet sufresini (risaletin tebliginde zehmet ve eziyyetlerinin mukafatini) oz yaninda eziz et. Meqam ve menzilini dergahinda yukselt ve onu boyukluyun en yuksek heddine chatdir, (butun yaradilmishlarin muqabilinde) ustunluk eta ele! Bizi onun ummeti ve dostlari (mominler ve perhizkarlarla) mehshur et ki, (gunah ve itaetsizlikden) xecaletli, (pis emellerden) peshman, (dogru yoldan) azmish, ehdini pozan, yoldan azdiran ve (bela, chetinlikle) sinanmishlardan olmayaq. (Seyyid Rezi buyurur:)

Xutbenin bu fesli daha once (yetmish birinci xutbede) beyan olunsa da iki revayetde ferq olduguna gore burada bir daha tekrar vermishik.
(onlari Muaviye ve sham qoshunu ile doyushmediklerine gore danladigi) hissesidir


(Siz kafir, butperest ve qedir-qiymetsiz olduqdan sonra) Allahin keramet ve nevazishi neticesinde meqam, rutbe ve boyukluk tapdiniz. (Hech bir ehemiyyeti olmayan) kenizleriniz ezizlenir, qonshulariniz (sizinle muqavile baglayan kafirler) hemin ilahi kerametden behrelenir, (buna gore de canlari, mal ve namuslari her bir tehlukeden qorunur), onlarin muqabilinde hech bir fezilete ve (esl-necabetce) meziyyete sahib olmadiginiz halda ve hech bir yaxshiliq etmediyiniz kesler sizlere tezim ederek bash eyirler. Sizin qelebe ve hakimiyyetinizden qorxusu olmayanlar, seltenet ve hakimiyyetinizin chatmadigi kimseler sizden qorxurlar. ilahi peymanlarin pozuldugunu gorub qezeblenmirsiniz, ancaq (ilahi ehd-peymanlarin muqabilinde hech bir ehemiyyeti olmayan) atalarinizin peymanlarinin pozulmasina razi deyilsiniz ve bunu biabirchiliq sayirsiniz. (Siz o shexslersiniz ki,) ilahi hokmler size gAlirdi (sizden sorushurdular), sizden kechirdi (siz cavab verirdiniz) ve size qayidirdi (shikayet chekishmeleri barede hokm verirdiz). oz meqam ve rutbenizi zulmkarlara (Muaviye ve ardicillarina) vererek ishlerinizin cilovunu onlarin Aline tapshirmisiniz. Onlar (sheriet meselelerinde) shubhelere ve batil inanclara emel etdikleri, shehvet ve nefsi isteklerinin ardinca dushdukleri halda ilahi hokmlerde onlara teslim olaraq itaet etdiniz. (Lakin bilin ki, bu hakimiyyet ve qudret onlara qalmayacaq.) Allaha and olsun, sizleri her bir ulduzun altina sepseler de (sheherlere dagitsalar da) Allah-teala sizi onlarin en pis gunu uchun bir yere yigar (ki, onlardan nece intiqam alindigini goresiniz).

106 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Siffeyn doyushunun gunlerinin birinde (oz sehabelerini sham qoshununa meglub olub qachmalarindan, qayitmalarindan ve fethlerinden sonra danladigi) buyurdugu kelamlarindandir.


(Doyush meydanindan) qachmaginizi ve dushmene arxa chevirmenizi siralarinizdan gordum. Pis xasiyyetli, alchaq zulmkarlar ve sehrada yashayan erebler olan sham ehli sizi qovdular. Halbuki siz ereblerin igid ve comerdlerindensiniz, burun (diger beden uzvlerine nisbeten) onde oldugu kimi sherafetli, devenin hurgucleri kimi hundur ve onlardan daha boyuksunuz. (Bele olan halda, meglubiyyet ve qachmaq size yarashan deyildi.) ishin sonunda sizi qovmush olduqlari kimi onlari qovdugunuzu, sizi uzaqlashdirdiqlari kimi sengerlerinden uzaq saldiginizi, qilinclarla oldurub koklerini kesdiyinizi ve bichare etdiyinizi gordukde sinemin derdleri shefa tapdi. (Qem ve kederim yox oldu. Qachmaqlarinin neticesinde) hovuz ve axurlarindan mehrum edilerek uzaqlashdirilmish, qovulan teshne develer kimi birincileri sonuncularina minenedek (bir-birinin ustune dushenedek) onlara nize vururdunuz.

107 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin bash verecek fitne-fesad, tokulen qanlar barede buyurdugu xutbelerindendir.


(Allah-tealaya shukr, Hezret Peygemberi medh etmish, oz kamal ve kerametinden bezilerine toxunmushdur.)

Hemd (Rebb oldugunun delili sayilan) oz xelq etdikleri ve yaratdiqlari sebebinden mexluqlara ashkar olan, oz delil ve subutlari (qudretinin numuneleri) ile onlarin qelblerinde zahir olub gorunen Allaha mexsusdur. Yaratdiqlarini fikir ve dushunce ishletmeden yaratdi. chunki dushunceler batinleri (daxili idrak quvvesi) olanlardan qeyrisine mexsus deyil ve Allah-teala oz-ozluyunde batine malik deyil. (Bele ki, bir sheyi derk etmek uchun idrak quvvesine ehtiyaci olan, elbette, mumkunler qismindendir ve vacibul-vucud mumkunlerden ola bilmez.) Onun elmi gorunmezlerin batinine ve esline nufuz eder. (Onun uchun manee, hicab yoxdur) ve en xirda dushunce ve (hech kesin bile bilmeyeceyi urek) sirleri ehate edir.
Bu xutbenin bir hissesi Peygemberin (sellellahu eleyhi ve alih) vesfidir


Boyuk Allah Hezret Peygemberi peygemberlerin (Ali-ibrahim) sheceresinden, (hidayet ve nicat nurunun sachdigi) nur chiragindan, (bashqalarindan daha sherefli ve feziletli olan) alinin yuxarisindan, [Bethanin] (Mekkeyi-Muezzemenin) gobeyinden, qaranligin chiragindan (o boyuk shexsin ata-babalari sergerdan shexslere yol gosteren chiraq kimi idi) ve hikmet bulaqlarinin gozunden (hamisinin dini ve sherieti var idi, bashqalari elm ve hikmeti onlardan oyrenirdiler) sechdi.



Bu xutbenin (ozunun vesfi ve sehabelerinin mezemmet ederek buyurdugu) bir hissesidir
(imam eleyhis-salam) oz tibbi ve mualicesile (olum sachan xestAliklere ve curbecur derdleri mualice etmek uchun xalqin arasinda) hemishe gezen (ruhani) bir tebibdir. Melhemlerini (elm ve maarifini nadanliq ve azginliq qilinci ile yaralanmish ureklerin yarasi uchun) guclendirerek hazirlamish, aletlerini (pis ishleri qadagan etmeyin ve ilahi ezabla qorxutmagin ateshinde) qizdiraraq basmishdir. Lazim olan her yerde melhemlerini, dag cheken aletlerini mualiceye ehtiyaci olan yarali yerlerin ustune qoyar: (elmden) kor qelblere, (haqqi eshitmeyen) kar qulaqlara, (dogru soz danishmayan) lal dillere. Bu ruhani tebib oz derman ve mualiceleri ile qeflet, nadanliq, heyret ve sergerdanliq xestAliklerine elac edir. (Ancaq) xesteler hikmet ve irfan nurundan istifade etmeyib parlaq elm ve maarif tonqallarina od salmayiblar. demeli, onlar otlayan (shuursuz ve butun seyleri yalniz yeyib-ichmeye yonelen) heyvanlara ve (hech neyi derk etmeyen) berk ozul dashlarina benzeyirler.


Gizlinler besiret sahibleri uchun achildi ve haqq yolunu sehv salanlara ashkar oldu. Qiyamet oz uzunden perdeni goturdu ve onun elameti, nishanesi feraset sahibine, zireklere eyan oldu. Ne olub ki, sizleri cansiz beden ve bedensiz can gorurem ve (sizleri) perhizkarliq olmadan ibadet eden (deyanetsiz muharibe eden), xeyirsiz tacir (meglub olan), yuxulu kimi oyaq, yoxmush kimi movcud, kor tek goren, lal tek danishan (kimi gorurem. Dushmenin sizi ele kechirdiyini gorur ve gucunuz olsa da onun qarshisini almirsiniz).



(imam eleyhis-salam bu fesilde axirez-zamanda bash verecek fesadlardan ve insanlarin veziyyetinden xeber verir)

Bu fitne-fesad bayragi (axirezzemanda) azginliq qutbunde sancilan ve shaxeleri sepelenen (her yani buruyen), sizleri oz piyalesi ile olchen (azdiran) ve Ali ile (shiltaq heyvan kimi) doyen (zelil ve xar eden) azginliq bayragidir. Bu bayragin bayraqdari islam ummetinden xaric olaraq azginliq (yolunun) ustunde dayanmishdir. Hemin gun sizlerden (muselmanlardan) qazanin dibinde qalan (az) qaliq ve ya chuvalin tekinde qalan den hissecikleri tek az miqdardan bashqa qalani olmaz. Azginliq bayragi sizleri dabbaqliq gonu surten kimi surter, bichilmish ekinin doyulmesi kimi doyer (sizi son derece zeif ve xar eder). Allahini seven momini (eziyyet vermek uchun) boyuk deni kichik denlerin arasindan sechen qush kimi sizin aranizdan ayirar. Bu yollar sizi hara aparir? (Batil eqideler ve nadurust dushuncelerle hara gedirsiniz?) (Cehalet ve nadanligin) qaranliqlari sizi nece heyran ve sergerdan edir? Yalanlar (yersiz arzular) sizi ne cur aldadir? Sizleri (azdirmaq uchun) haradan getirirler? Sizleri (haqq yoldan) nece donderirler? demeli, her zamanin bir taleyi, her gedenin bir donushu var. (Bu fitne-fesadlar mueyyen bir vaxtda bash verecek.) Bele ise oz ilahi aliminizden (imam eleyhis-salamdan oyud-nesihet) eshidin ve oz qelblerinizi (qebul etmeye) hazirlayin, sizi chagirdiqda (qeflet yuxusundan) oyanin. Her qovmun rehberi, onde gedeni oz ardicillarina heqiqeti demelidir. oz daginiqligini yigishdirmali, (fikir daginiqligini ve bosh dushunceleri ozune yaxin buraxmamali) zehnini hazirlamalidir (ki, eshitdiklerini artirib azaltmadan bashqalarina chatdirsin). demeli, o ilahi alimin (din ve dunya) ishi yumru deneleri (daxili gorunen) achan tek sizler uchun achdi, shiresini chixarmaq uchun agacin qabigini soyan kimi qabigini temizledi (her bir ishi sizlere aydinlashdirdi). Azginliq bayragi qalxdigi zaman batil ve nadurustluk oz yerlerini tutar, cehalet ve nadanliq oz miniklerine miner, (batil her yani buruyecek, cehalet berpa olar) tugyan ve fitne choxalar, haqq yola devet edenler azalar. Ruzigar parchalayan yirtici kimi hucuma kecher (chox qan tokuler), batilin erkek devesi sakitlikden sonra seslener (mest olar, yeni, batil guclener). Camaat gunahlara gore bir-birine qardash olar, dine gore ise bir-birinden uzaqlashar, yalana gore dostlashar, heqiqete dushmen kesiler (gunahkarlarla dost, qardash olarlar, yaxshilardan bezib uzaqlasharlar). O chaglarda ovlad (atasinin) qezeb(in)e (ve qussesine), yagish ise istilik ve herarete sebeb olar (camaat ondan xeyir gormeyib ziyanini chekecekdir), alchaq adamlar choxalar, yaxshi insanlar ise az tapilar. O zamanin adamlari canavar, padshahlari yirtici, orta ve zeif insanlari (zulmkarlara) yem, kasiblar ise (chetinlik ve incikliye gore) olu (kimi) olar. Heqiqet itib-batar, yalan yayilar. Dostluq sozde, camaatin bir-birile dushmenchiliyi ise ureklerde olar. Fesad ve pozgunluq (zina onlar arasinda iftixara ve) esil-neseb hesab olunar, iffet ve namusluluq teeccube sebeb olar. islam deri paltar kimi tersine geyiler (camaat eynine islam paltari geyse de, sozleri ve emelleri islamin emrlerinin ziddine olar).

108 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allah-tealanin kamal ve celal sifetleri, meleklerin vesfi, insanlarin dunyaya aldanmasi, qiyamet gununun sorgu-suali ve Hezret Peygemberin yaxshi emellerinden bezileri barede) xutbelerindendir.


Movcud olan her shey Allah qarshisinda boyun eyir ve Ondan asilidir. (Her bir movcudun varligi Onun guc ve qudretinin Alindedir.) Her yoxsulu ehtiyacsiz eden, her zelil ve xari hormetli eden, her acizi qudretliye chevirendir, her mezlumun penah yeridir. Her danishanin sozunu eshider, her dinmezin sirlerinden agahdir, her canlinin ruzisini vermek Onun ohdesinedir, her olenin qayidishi Onadir.

Gozler Seni gormeyibler ki, Senden xeber versinler (nece oldugunu beyan etsinler), yaratdigin vesf edenlerden evvel var idin. Mexluqlari tenhaliq qorxusuna gore yaratmadin, onlari faydalanmaq uchun xelq etmedin. istediyin her bir shey Senden qabaga kechmez, tutdugun shey chenginden chixmaz. Sene qarshi gunah ve itaetsizlik eden kimse Senin hakimiyyetini azaltmaz, Sene itaet edib yolunla geden, mulk ve padshahligini artirmaz. Qezavu-qederinden razi, shad olmayan emrini dondere bilmez, fermanindan uz donderen Senden ehtiyatsiz olmaz. (eksine, emrinden uz dondermekle bele sene mohtac olar.) Her ortulu Senin uchun ashkardir, hech bir gizlin Senden gizlin deyil. (Gizlin ve ashkar, huzuru olmaqla olmamaq Onun uchun eynidir. chunki Onun zati ile eyni olan elmi her sheyi ehate edir.) Sen hemishe varsan ve Senin uchun son yoxdur, Sen sonsan (her sheyin qurtaracagi Sene qayidir). demeli, Senden (emr ve fermanindan) qachmaq olmaz ve Sen (her sheyin) qayidish yerisen. demeli, Senden (ezabindan) Sene (rehmetine) qachmaqdan bashqa yol yoxdur. Her bir canlinin alin tuku Senin (guc ve qudretinin) Alindedir ve her insanin donushu Sene dogrudur. ilahi, Sen her eyb ve noqsandan uzaq, temizsen. Senin yaratdiqlarindan gorduyumuz bizim nezerimizde nece de boyukdur! Senin guc ve qudretinin qarshisinda onun boyukluyu nece de kichikdir! Senin padshahligindan (Allahligindan agil gozu ile) gorduklerimiz ne qeder qorxuludur! Bu gorduklerimiz Senin padshahliginda (Allahliginda) bizlere gorunmez olanlarin yaninda ne qeder miskindir. Senden dunyaya ne qeder de chox nemetler gAlib ve onlar Axiret nemetlerinin yaninda nece de ashagidirlar!

Bu xutbenin (meleklerin vesfi barede) bir hissesidir

Meleklerden bezisini oz semalarinda meskunlashdirdin ve oz yer uzunden yukseltdin. Onlar (butun melekler) Seni mexluqlardan (peygemberler ve onlarin vesilerinden bashqa) daha yaxshi taniyir, Senden daha chox qorxur ve (bu baximdan) onlardan Sene daha yaxindirlar (meqam ve rutbeleri daha yuksekdir). (Onlar atalarin) bellerinde yerleshmeyib, (analarin) betnlerinden chixmayiblar, pis sudan (spermadan) yaranmayiblar. Ruzigarin hadiseleri onlari bir-birinden ayirmayib, daginiq salmayib. Onlar Senin yanindaki meqam ve menzilleri ile, butun isteklerini Sende cemleshdirmelerine (Senden bashqa bir sheyi nezerlerinde tutmurlar) regmen, Sene ibadetlerinin choxlugu, emr ve fermanindan bir an olsa bele, qefletde qalmamalari ile bele yene de onlara gizli olan eslini ve heqiqetini ashkar gorseler, emellerini (Senin ezemet ve boyukluyunun muqabilinde) kichik sanaraq (itaetde teqsirlerine gore) ozlerini danlayib mezemmet edecekler. Basha dushecekler ki, Sene (Zatina) layiq olan ibadeti yerine yetirmeyibler.



(Bu fesilde camaatin dunya malina aldanmasini mezemmet ederek olumun chetinliklerini xatirladir)
ilahi, Seni her eyb ve noqsandan temiz, yuksek hesab edirem ki, mexluqlarin yaradicisi ve varligin perestishgahisan. imtahan ve sinagindan yaxshi chixan mexluqlarin uchun saray (Cennet) yaratmisan, orada qadinlar ve xidmetchiler, qesrler, chaylar, gemiler berqerar etmisen, yemAli, ichmAli sheylerden ve meyvelerden sufre achmisan. Devet edeni (Hezret Peygemberi) gonderdin ki, (camaati) ona teref chagirsin. Devet edene cavab vermeyib teshviq etdiyin nemetlere regbet gostermediler, heveslendirdiyin yaxshiliqlara mushtaq olmadilar. (eksine), murdara (dunyaya) uz tutaraq onu yemekle rusvay oldular, onunla dostluga razilashdilar. Her kim neye ashiq olarsa, bu mehebbet onun gozunu kor, ureyini xeste eder. (Bele ki, onun eybini gormeyerek chirkinliklerini de gozel sanar.) demeli, o, (dunyanin fesadlarina) gormeyen gozle baxar, (heqiqetleri) eshitmeyen qulaqla dinleyer. ebes istekler onun aglini didib, dunya ureyini oldurerek ozune valeh edib. O, dunyanin ve dunyadan Alinde bir shey olanin bendesidir. Dunya hansi semte donse, ora doner, hara uz tutsa, ora yoneler. Allah terefinden qadaganedici ve nesihetchi olandan (Qur`ani-Kerimden) qefletden oyanmayib, oyud almir. Halbuki goturulmushlerin nece de qefil yaxalandiqlarini ve pozmaq, donush ve qayidisha imkani olmadiqlarini ([Xudaya bizi dunyaya qaytarsan, emr ve fermanlarina emel edeceyik] demeleri uchun imkani olmadiqlarini), tesevvur etmediklerinin (olumun) onlari nece haqlayaraq rahatliqla yashadiqlari dunyadan ayirdigini, ved olunan axirete chatdirdiqlarini gorurler. Onlarin bashina gelen chetinlikler vesf olunmaz. Can vermeyin chetinliyi, elden gedene gore qem ve keder onlari buruyur, el-ayaqlarini sustleshdirir ve renglerini deyishir. Ondan sonra onlarda olumun tesiri artir, her birinin ozu ile sozu arasina manee dushur. (Soz danisha bilmir.) oz Ehli-eyali arasinda gozu ile (onlarin iztirab ve narahatliqlarini) gorur, qulagi ile (onlarin ah-nalesini) eshidir, agli yerinde, fehmi berqerardir. omrunu nece basha vurdugunu, ruzigarini nece kechirdiyini fikirleshir. Topladigi mallari, onlari qazanmaq uchun (halala ve harama) goz yumdugunu, onlari (halalligi ve haramligi) ashkar ve shubhAli yerlerden elde etdiyini yada salir. Dogrudan da o, mal-dovlet toplamagin ziyanlarina (ona gore olan cezalara) duchar olub ve onlardan ayrildiginda (bundan) agah olub. Bu mal-dovlet ondan sonra hemin naz-nemetden istifade edib xosh gunler kechiren sag insanlara qalacaq. demeli, o mal-dovletin rahatligi (onun xosh guzerani) ondan qeyrisi uchundur ve o yukun deyeri (mesuliyyeti) ise onun kureyindedir. Hemin kishi de o mal-dovletin girovundadir. (O mal-dovletin hesab-kitabindan qurtulmayib ve qachmaga yolu yoxdur.) olum vaxti ona ashkar olanlarin (chetinliklerin) tesirinden peshman olaraq Alini dishleriyle gemirer, heyati boyunca meyl etdiklerine meylsiz olar. Arzu eder ki, ey kash o mallari ozu yox, meqam ve rutbesini arzuladigi, malina hesed apardigi bashqa bir shexs yigaydi. olum (izleri) onun qulaqlari da dili kimi ishden dushene (hech bir soz eshitmeyene) qeder ardi-arasi kesilmeden onun bedeninde goruner. oz Ehli-eyali arasinda ele hala dusher ki, ne dinib danishar, ne qulagi eshider, oz gozlerini onlarin uzlerine baxmaq uchun achar, onlarin dillerinin hereketini gorub sozlerini eshitmez. Sonra olum (izleri) daha da artib ondan yapishacaq, qulaqlarini buruduyu (hech ne eshitmediyi) kimi gozlerini de buruyecek (artiq hech ne gormeyecek) ve cani bedeninden chixacaq. belelikle, oz Ehli-eyali arasinda murdar bir et olar ki, ondan qorxaraq uzaq durarlar. Ne aglayana yoldashliq eder, ne de chagirana cavab verer. Bundan sonra onu goturub yerdeki (son) menziline (qebre) getirecek ve onu orada (tenha qoyub) emAline tapshiracaq, onu gormekden el chekecekler.


(Daha sonra imam eleyhis-salam qiyamet gunu yaradilmishlarin nece geri doneceyini sherh edir.) O zaman ki Allah-tealanin insanlar uchun teyin etdiyi vaxt qurtaracaq, alemin muqedderati bitecek ve yaradilmishlarin axiri evvAline qovushacaq (hami olecek) ve Allahin istediyi insanlarin yenileshmesi (olulerin dirilmesi) uchun fermani chatacaq. (O zaman) Semani herekete getirib yaracaq, yeri alt-ust ederek titredecek, daglari yerinden qopararaq etrafa dagidacaq, Allahin heybet, celal, ezemet ve qelebesinin qorxusundan daglardan bezileri-bezilerine chirpilacaq. Yerin altinda kim varsa, hamisini uze chixardacaq. demeli, onlari kohneldikden sonra yenileshdirib, uzvleri dagildiqdan sonra bir yere yigacaq. Sonra gizli ish ve emellerine gore sorgu-sual etmek istediyi uchun onlari bir-birinden ayiracaq. Onlari iki desteye ayirib (dunyada yaxshi ishler gorub itaet eden) bir desteye nemet eta edecek, (pislik edib itaetsiz olan) desteden intiqam alacaq. Ancaq itaet ehlinin mukafatini rehmetinde qerar verecek, oz ebedi cennetinde yerleshdirecek. Ele bir cennet ki, daxil olanlar bir daha ondan chixmaz, (isti, soyuq, qocaliq, cavanliq ve bu kimi sheylerle) hallari deyishmez, qorxu onlara uz tutmaz, xestAliye mubtela olmazlar, tehluke ile uzleshmedikleri, seferlerin onlari deyishib (qeribchiliyin qem-kederini, evden uzaqligin qussesini chekmemeleri uchun) bir yerden bashqa yere aparmaz. Ancaq gunah ehlinin cezasi budur ki, onlari en pis yere (cehenneme) daxil edecek, ellerini boyunlarina kechirecek, alinlarinin tuklerini ayaqlarina baglayacaq ve eyinlerine (chox pis qoxulu yag olan) qetran koynek, alov sachan paltarlar geydirecek. istisi chox yandiran ezabda, qapilari (chole chixa bilmemeleri uchun) sakinlerinin uzune bagli olan evde qalacaqlar. chox yandirici, hay-heshiri, alovu ershe chixan ve qorxunc sesli ateshdedirler. O ateshde olanlar chole chixmaz, ona esir dushenden fidye (esiri azad etmek uchun verilen mala deyilir) qebul olunmaz, (chunki cehennem odunda yananin ozunu qurtarmaq uchun vermeye mali olmaz, tutaq ki, olsa bele, qebul edilmez), qandal ve bendleri sinmaz. Onun uchun bir muddet yoxdur ki, sona yetsin, ne de onun sakinleri uchun mueyyen zaman var ki, basha chatsin. (Ve onlari ezabdan qurtarsin. - ilahi Senin qezebinden onde olan rehmetine penah getiririk.)



Bu xutbenin bir hissesi Hezret Peygemberin � sellellahu eleyhi ve alih � (ve o Hezretin vesilerinin) vesfi baresindedir

Hezret Peygember dunyani kichik gorurdu, onu xirda sanirdi (ona urek baglamadi) ve ona ehemiyyet vermeyib onu ashagi hesab etdi. Bilirdi ki, Allah-teala onu sechib ve dunyani (mehebbet ve dostlugunu) ondan uzaqlashdirib, kichik ve ashagi olduguna gore onu Hezretden qeyrisinin nezerinde cilvelendirdi. (Dunyani dunyaperestlere nesib etdi.) O boyuk shexs de qelben dunyadan uz donderib meylsizlik etdi ve ya onu yada salmagi oz nefsinden uzaqlashdirdi (onu xatirlamaqla meshgul olmadi). Onun zinetinden bezenmish paltar istememek ve ya orada yashamagi arzulamamaq uchun dunyanin zinet ve bezeyine baxmamagi severdi. Allahinin terefinden (delil ve subutla) hokmleri teblig etdi, ummetini ve ardicillarini (ilahi ezabla) qorxudub oyud-nesihet verdi, onlari mujdeleyerek Behishte devet etdi.
(Biz on iki imam eleyhimus-salam) Peygemberlik sheceresindenik. ilahi risalet ve sifarishin endiyi, meleklerin gedib-geldiyi bir xanedandaniq. Biz merifet ve bilik medenleri, hikmet cheshmeleriyik. Bizim dost ve yarlarimiz ilahi rehmetin intizarindadirlar. Dushmen ve bedxahlarimiz Allahin qezebine hazirdir. (Ehli-beytin dushmenleri mutleq qezebe duchar olacaqlarina gore bu ilahi ezablarini gozlemish olmalari kimidir.)


109 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allaha yaxin olmagin ve islamin elametlerini qoruyub saxlamagin yollari barede) xutbelerindendir.


Allah-tealaya teref yaxinlashmagin en yaxshi yolu (ondur, onlarin birincisi) Allahin birliyini, vahidliyini ve Onun elchisinin (Mehemmedin - sellellahu eleyhi ve alih -) peygemberliyini tesdiqleyib etiraf etmekdir. (ikincisi) islamin (ezemetli sutununun) ucalmasina sebeb olan Allah yolunda (kafirlere ve dinin dushmenlerine qarshi) cihad ve muharibe etmekdir. (uchuncusu) (ilahi bendeler uchun) fitri ve tebii olan ixlas kelmesidir ([La ilahe illellah] demekdir). (Dorduncusu) islam dininin dinlik nishanesi (dinin en boyuk sutunu) olan namaz qilmaqdir. (ezemet ve ehemiyyetine gore onu dinin ozu adlandirmishdir.) (Beshincisi) Allah terefinden mueyyen edilmish pay olan zekatdir. Onu odemek (imkani olanlara) vacibdir. (Altincisi) ezab uchun siper olan Ramazan ayinin orucudur. (Yeddincisi) Allahin evine Hecc ziyaretine getmek, onun umre emellerini yerine yetirmekdir. Hecc ve umre yoxsullugu, perishanligi aradan goturer, gunahi yuyub paklashdirar. (Sekkizincisi) Malin, servetin artmasina ve omrun uzanmasina sebeb olan sileyi-rehm (qohum-eqrebaya yaxshiliq edib xeyir vermek). (Doqquzuncusu) Sedeqedir (yoxsullara ve elacsizlara edilen ehsandir). Gizli verilen sedeqe gunahi orter. (Buna gore Allah-teala musibet ve gunahin neticelerini azaldar.) Ashkar sedeqe pis olumu (qefil olum, suda batmaq, yanmaq, dagintilarin altinda qalmaq ve bu kimi olumleri) def eder. (Onuncusu) Beyenilmish ishler gormek (yaxshiliq, xeyirxahliq ve qardashlarin arasini duzeltmek). Yaxshi emeller insani zillet ve xarliga duchar olmaqdan qoruyar. (Yaxshi emel sahibi dunyada ve axiretde bashiuca olaraq zillete ve bedbextliye duchar olmayacaq.)

Allahi xatirlamaga telesin ki, Allahi anmaq zikrlerin en yaxshisidir. Perhizkarlara ved verdiyine (cennete) regbet gosterin ki, Onun vedi en dogru veddir. oz peygemberinizin hidayeti ve gosterdiyi yolla gedin ki, onun yol gostermeyi hidayetlerin en ustunudur. Onun sunnesi ve yoluna uygun reftar edin. chunki onun yolu en dogru yolgosteren sunne ve yoldur.
en yaxshi deyim olan Qur`ani oyrenin. Ondakilar barede fikirleshib dushunun ki, Qur`an qelblerin baharidir. (urekde elm ve hikmetin her cur gullerini bitirir.) Onun hidayet nuru ile (cehalet ve nadanliq xestAliyinden) shefa dileyin ki, Qur`an sinelerin (xestAliklerinin) shefasidir. Onu gozel oxuyun (sozlerini sehvsiz oxuyub menasina riayet edin ve hokmleri barede dushunun) ki, o, deyimlerin en faydalisidir. (Qur`ani bilenin reftari onun gosterishine uygun olmalidir. chunki) Elminin ziddine hereket eden alim cehalet ve nadanliqdan ozune gelmeyen cahil ve nadana benzeyir. (Elmin faydasi olmayan yerde bir tedbir qalmaz.) eksine, onun aqibeti uchun delil ve subut (Qiyamet gununde cahile ezab uchun olan delil ve subutdan) daha chox, hesret ve kederi daha artiq, Allah yaninda mezemmet ve qinagi daha boldur.


110 XUTBE

imam Ali eleyhis-salamin (dunyani mezemmet etdiyi ve ondan uzaqlashmaq barede) xutbelerindendir.

Allaha hemd ve Hezret Peygembere salamdan sonra, sizleri dunyadan (ona urek baglamaqdan) chekindirirem. chunki dunya (dunyaperestlerin agzinda) shirin ve (onlarin nezerinde) yam-yashildir. shehvetlere ve ebes isteklere burunmushdur. Tez otub-kechen mal-dovleti ile (isteyenlerine) dostluq izhar eder, azaciq ziverleri ile (camaati) heyrete salaraq shad eder. (Yersiz ve guvenilmeyen) Arzular ve (nadanlari) aldatmaq uchun ozunu bezemishdir (oz isteyenlerinin din ve dunya sermayelerini ogurlamaq uchun ozunu fahishe kimi bezer). Onun shadligi sabit deyil, derd ve kederinden rahatliq yoxdur, chox aldadici ve ziyankardir. Hallari deyishendir. Fani, mehv ve puch olacaq. (Hamini) helak eden qarinquludur (yerin qarni hech vaxt insandan doymaz ve ruzigarin gerdishi insanlari mehv etmekden usanmaz). Ondan razi olan dunyaperestlerin arzusu basha chatan zaman dunya oldugundan qabaga getmeyecek. Nece ki, Allah-teala (Qur`ani-Kerimin Kehf suresinin 45-ci ayesinde) buyurub: yeni: Dunya goyden yagdirdigimiz yagmura qarishib (onunla yetishen), sonra subh chagi (seheri gun) donub kuleyin sovurdugu quru chor-chop olan yerdeki bitkiye benzeyir. Allah her sheye (her bir ishe) qadirdir. (Dunyanin rahatligi ve xoshguzeranligi qisa zaman erzinde quruyub varligi fanilik kuleyile sovrulan yam-yashil bitkiye benzeyir.) Kimse dunya malindan bogaz qurudan goz yashlarindan (qem ve kederden) bashqa sevinc ve shadliq gormedi. Pisliklerinin vurdugu ziyandan bashqa bir kimseye xosh uz gostermedi. (Dunyaya arxa chevirerek nemetini ondan almasindan bashqa hech kes oz isteyi ile dunyadan oz qarnini doydurmadi ve oz arzusuna chatmadi.) Bu dunyada bela buludu ustune dalbadal yagish yagdirmaqdan savayi dolu yagishlar onu xoshbext elemedi. (Dunyanin ishi bele olduguna gore) layiqdir ki, (dunya) seherin erken chaglarinda insanin dostu, yari olub ona yoldashliq etsin ve gece deyisherek dushmenine chevrilsin. Onun bir terefi shirin ve sheffaf olsa da bashqa bir terefi aci ve (oldurucu xestAlik olan) vebalidir. Hech kes musibet ve kederlerinin agri-acisini dadmaqdan savayi onun xoshlugundan muradina yetmez, seherini xof ve qorxu qanadlarinda achmadan bir geceni bele rahatliq ve asayish qanadinda basha vurmaz. chox aldadicidir. Onda ne varsa, hamisini aldadar. Fani olasidir, ondakilarin hamisi fani olar. Teqva ve perhizkarliqdan bashqa onun azuqelerinin hech birinde xeyir ve yaxshiliq yoxdur. Her kim dunya malindan azaciq qazansa, onu (qiyametde hesab-kitabin agirligindan) chox qoruyacaq bir shey elde etmishdir. Her kim chox qazansa, (hesab-kitab vaxti) onu helak edecek, (dunyada da) tezlikle zay olacaq bir sheye sahib olmushdur. Ne choxdur dunyaya etimad edib ona urek baglayan, dunyanin ise derde saldigi insanlar. Ne choxdur dunyadan emin olan ve dunyanin ise yere serdiyi insanlar. Ne choxdur boyuk meqam sahibi olan ve dunyanin ise kichilderek alchaltdigi kimseler. Ne choxdur fexr eden ve ozunden razi olan, dunyanin ise zelil, xar etdiyi kimseler. Dunyanin selteneti ve rehberliyi dovredicidir (gah ona, gah buna) ve onun xosh guzerani (kuduretle) bulaniqdir. Onun (dunyaperestler uchun temiz olan) saf suyu (aqil ve gozuachiq insanlar uchun) shor ve chirklidir. Onun shirinliyi agacin shiresi kimi chox acidir. Onun teami olumcul zeherler, vasiteleri (ona urek baglanan sheyleri) churumush ve tike-tike olmush kendirler kimidir. Onun dirisi olume, saglami ise xestAliye dogru hereket edir. Onun hakimiyyeti elden chixmish, deyerlisi elalti olmush, varlisi musibete dushmush, qonshusunun (dunyada yashayanin) mali qaret edilmishdir.

Sizden evvelkilerin oldugu yerlerde deyilsinizmi? Hele onlarin omurleri daha uzun, izleri daha qalimli, arzulari daha chox, insanlari daha hazir ve qoshunlari daha six idi. Dunyaya nece vardisa, ele de perestish edib sechdiler. Sonra dunyadan ozleri ile yola goturecek azuqesiz, yol getmek uchun miniksiz kochduler (olduler). Sizler (ata-babalarinizin olduyu vaxt) dunyanin ozunu (ve ya kimseni olmemeleri uchun) fidye verdiyini ve ya onlara yoldashliq etdiyini, yaxshiliga gore onlara komek etdiyini eshitmisinizmi? (Xeyr!!!) eksine, omurlerinin direklerini chetinlikler ve derdli musibetlerle laxladaraq terpedib ve uzlerini, alinlarini torpaga surtub, mehterlerinin el-ayaqlarini tepikle doyecleyib. Komekliyi bu olub ki, ruzigarin agir hadiselerini bashlarina getirib. Bele ise, dunyanin ona yaxinlashib onu sechenlere ve etimad edenlere deyishdiyini ve tanimsizligini (dushmenchiliyini) gordunuzmu? Hetta ondan hemishAlik ayrilaraq kochduler (bir daha onlar uchun qayidish yoxdur). Onlara acliqdan bashqa bir azuqe, darisqalliqdan (gor) bashqa bir yer, qaranliqdan (qebir) bashqa bir ishiq verdimi? Onlarin dalinca chetinliklere gore peshmanchiliqdan bashqa bir shey tedaruk gordumu? Bele bir (vefasiz) dunyani sechir, ona urek baglayir, onu elde etmeye tamahlanib chalishirsiniz? Ona bedgumanliq etmeyib orada yashayanda tehlukesinden qorxu-hurkusu olmayan uchun pis bir saraydir. ozunuz bilseniz de agah olun ki, (evvel-axir) dunyani terk edib ondan kocheceksiniz. [Guc ve qudretde bizden ustun olan varmi?] deyenlerden ibret alin. (Hamisi olduler ve) taxta miniklere mindirilib gorlarina teref aparildilar. Onlara suvari demirler (chunki suvari miniyinin ixtiyari Alinde olana deyilir). Gorlarina qoysalar da onlara qonaq demirler. (chunki qonaq oz ayagi ile bir yere geder ve ona qulluq ederler.) Onlar uchun yerin dibinden qebirler, torpaqdan kefenler, churumush ve siniq sumuklerden qonshular mueyyen olundu. Onlar ele qonshudurlar ki, chagirana cavab vermez, (ozlerine edilen) zulm ve sitemin qabagini almaz, novheye etina etmezler. ustlerine yagish yagsa, shadlanmaz, yoxsulluq uz verse, umidsiz olmazlar. (Dunyanin qem, keder ve chetinliyinden azad, ozlerine qapalidirlar.) Hamiliqla bir yerdedirler ve tenhadirlar, qonshudurlar ve bir-birinden uzaqdirlar. (chunki bir-birlerinin veziyyetinden xeberleri yoxdur.) Bir-birleri ile yaxindirlar ve gorushmurler, qohumdurlar ve qohumluqlarini bildirmirler. Sebrlidirler ve ureklerinde kin yoxdur, nadandirlar (hech neyi derk edib anlamirlar) ve kinleri aradan getmishdir. Onlarin qem ve kederinden kimse qorxmur, onlarin komeyine, yoldashliqlarina umid de yoxdur. Yerin ustunu altina, (dunyanin) genishliyini darliga (qebre), oz ehli ve dostlari ile olmagi qeribchilik ve tenhaliga, ishiqligi qaranliga chevirmishler. Torpaqdan lut-uryan ayrildiqlari (yarandiqlari) kimi yerin tekine geldiler (qayitdilar). oz emel ve ishleri ile dunyadan hemishAlik heyata ve ebedi saraya kochduler. (Orada yeniden dirilecek ve bir daha olmeyecekler, ister yaxshi, isterse de pis emel sahibi olsunlar.) Allah-teala (Qur`ani-Kerimin enbiya suresinin 104-cu ayesinde) buyurur: - - - - [insanlari ilk defe yaratdigimiz kimi dirildib evvelki halina salariq. Bizim bu vedimiz mutleqdir, onu yerine yetireceyik].

111 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin olum meleyi (eleyhis-salam) ve onun insanlarin ruhunu almasini xatirladigi xutbelerindendir. (Allah-tealanin zatinin eslinin derkedilmez olmasina da ishare buyurur.)


Onu (can almaq uchun) menzile daxil olarken hiss edib basha dushursenmi? Yaxud da onu can alanda gorursenmi? (Xeyr!!!) (Heyretlendiricidir ki,) anasinin qarninda olan ushagin ruhunu nece alir? Anasinin bezi uzvlerindenmi ona yol tapir? Yoxsa ruh Allahinin izn ve fermani ile Ona teref gedir? Yaxud olum meleyi ushaqla birlikde onun anasinin daxilinde meskunlashib? ozu kimi olan (yoxluqdan vucuda gelen) mexluqu (olum meleyini) vesf etmek gucunde olmayan oz Allahini nece vesf eder?

112 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (dunyani mezemmet ve axirete teshviq etdiyi) xutbelerindendir.


Sizi dunyadan chekindirirem, chunki dunya sabit yer deyil. Ora su ve bitki isteyeceyiniz (rahat qalacaginiz) enilesi yer deyil. ozunu aldadici sheylerle bezemish ve oz bezek-duzeyi ile (camaati) aldatmishdir. Allahinin yaninda xar ve alchaq bir saraydir. (Bu sebebden de) Onun halalini haramla, yaxshisini pisle, heyatini olumle ve shirinini aci ile qarishdirdi. Allah-teala onu dostlari uchun saf ve saglam yaratmamish (eksine, darliq ve chetinlikleri onlara nesib etmishdir) ve onu dushmenlerine vermeye xesislik etmemishdir. Xeyri ve yaxshiligi az, (demeli, himmet sahiblerinin ona regbeti yoxdur) sheri ve pisliyi hazirdir (demeli, onda amanda deyiller). Bashina toplashanlar fani ve mehv, abadligi xarab olar, dovleti elden chixar. (demeli, agilli insanlar ona urek baglamazlar.) Uchuq-sokuk bina kimi dagilacaq sarayda ne xeyir ve yaxshiliq olar? Bes o sarayda azuqesi yeyilib qurtaran kimi basha chatan omurden nece? Bes yolun kechilmesitek sonu yetishen muddetden nece? Allahin size vacib qildigini oz isteklerinize chevirin. (ibadet ve bendAliyi qazanmaq uchun sey gosterib chalishin.) Sizden istediyini (fermanina emel etmeyi) yerine yetirmek uchun Ondan komek ve yardim isteyin. (Hech vaxt bu istekden qefletde qalmaq olmaz. chunki ebedi xoshbextliyi qazanmagin mensheyi dileyen her kimseye eta etdiyi ugurdur.) olumun devetini, sizleri chagirmamish oz qulaqlariniza eshitdirin (chox tehlukAli bir yola azuqe yigin ki, olende Alibosh olarsiniz). Zahid insanlar bu dunyada (zahirde) gulseler de, urekleri (Allah xofundan) aglayar, (nezerlerde) shad gorunseler de (ilahi ezabdan) keder ve huznleri agirdir. Onlara verilenlere (veziyyetlerinin yaxshiligina) gore qibte edilseler de (ibadet ve bendelikde olan teqsirlere gore) nefslerine olan qezebleri choxdur. olumu xatirlamaq qelblerinizden qachib-gizlenmish (onun chetinliklerini nezere almirsiniz) ve sizi yalan arzular burumushdur. demeli, dunya sizlere axiretden daha chox hakim kesilmish, kechici dunya ebedi ve daimi axiretden daha chox sizleri ozune teref chekmishdir. Allahin dininde siz haminiz (bir) qardashsiniz. Batinlerin natemizliyi ve dushuncelerin pisliyinden bashqa bir shey sizlerin arasina ayriliq salmayib. Buna gore de bir-birinizin yukunu goturmur, (hech bir ishde bir-birinize komek etmir), oyud-nesihet vermir, (ehtiyacli gunlerinizde) bir-birinize yaxshiliq ve xeyiriniz chatmir, dostluq etmirsiniz! Sizlere ne olub ki, dunyanin azini tapanda sevinirsiniz, mehrum qaldiginiz axiretin choxunu itirmeyiniz ise sizleri kederlendirmir? Dunyanin (malinin) azinin Alinizden chixmasi size iztirab verib narahat edir. elden verdiyinizin narahatligi ve iztirabi sizin uzlerinizde ve dozumunuzun azliginda ashkara chixir. Sanki dunya sizin ebedi mekaniniz, onun mali ise sizin uchun hemishAlik qalandir!!! Eyblerinizin uzunuze deyilmek qorxusundan bashqa hech ne sizlerden hech kimi oz (din) qardashi ile gorushde onun eybini demekden ve baresinde pis danishmaqdan chekindirmez. Dogrudan da axireti elden verib dunya ile dostlashmaqda bir-birinize esl dost olmusunuz. Sizin her birinizin dini onun dili ile yalamasi qederdir (dilde etiraf edib ureyinizde inanmirsiniz). Sizin bele reftariniz oz exlaqindan uzaqlasharaq agasinin raziligina sherait yaradanin ishine benzeyir (buna gore de istediyiniz her bir ishi eminlikle gorursunuz).

113 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (teqva ve perhizkarliga chagirdigi, dunyani mezemmet etdiyi, dunyadan uzaqlashib axirete yaxinlashmaga teshviq etdiyi) xutbelerindendir.


Hemd ve shukrler O Allaha mexsusdur ki, hemdi nemetlerle ve nemetleri shukrle baglayib (nemetlerin muqabilinde hemd etmeyi vacib buyurub ve eyni zamanda shukr etmeyi nemetin bollugunun sebebine chevirib). Belalarina gore shukr etdiyimiz kimi nemetlerine de hemd edirik. Boynuna vezife qoyulmush sheye (ibadet ve bendAliye) sustluk, tenbellik eden, yerine yetirilmesi qadagan olunmush sheye (gunah ve itaetsizliye) telesen nefslerin muqabilinde Senden komek ve yardim isteyirik. Onun elminin ehate etdiyi ve kitabinin (bendelerin emellerinin qeyde alinmasi uchun teyin etdiyi Lovhi-mehfuzun) hamisini qeyd etdiyi gunahlara gore Ondan bagishlanmaq dileyirik. Ele bir elm ki, qusurlu ve mehdud deyil (boyuk ve kichik gunahlari bilir) ve hech neyi buraxmayan (hech neyin qeydi unudulmayan) kitab gizlinleri (olumun agri-acilarini, qebr evinin sorgu-sualinin, qiyamet gunu hesab-kitabin agiriligini ve s.) ashkar goren, ved edilmishlere (perhizkarlara ebedi cennet, gunahkarlara ise hemishAlik yanan ateshe) agah olan shexsin imani tek Ona iman getiririk. Ele bir iman ki, ixlasi ile shirki silib atar (insani tekallahli eder), yeqinliyi ile shekk-shubheni aradan goturer (buna gore de esil mominler Allahin, Peygemberin ve onun vesilerinin emrlerine derhal emel ederler). shehadet veririk ki, sheriki olmayan tek Allahdan bashqa layiqli me`bud yoxdur. shehadet veririk ki, Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) Onun bendesi ve elchisidir. (Semimi qelbden ve saf niyyetle verilmish) bu iki shehadet (gozel) sozleri ve (beyenilmish) emelleri yukseldir. (Allah dergahinda qebul olunar. Sozde ve emelde ibadetin qebulu da bu iki aydin esasin deyilmesi ve inanilmasindan asilidir.) Bu iki shehadetin qoyuldugu terezinin gozu yungul olmaz ve iki shehadetin goturulduyu terezinin gozu agir gelmez (bu iki shehadete iman olmasa, hech bir emel qebul olunmaz).

Ey Allahin bendeleri! Size (axiret seferine) azuqeni, (ilahi ezabdan) penah olan teqvani ve Allahdan qorxmagi tapshiriram. Bu, (sahibini menzil bashina) chatdiran azuqe ve (chetinlikden) azad eden bir penah yeridir. en yaxshi eshiden, devet eden (Hezret Peygember) camaati ona devet etdi ve en yaxshi derk eden (imam eleyhis-salam) onu derk etdi (ona emel etdi). Devet eden onu eshitdirdi, derk eden ise nicat tapdi.
Ey Allahin bendeleri! Teqva ve Allah qorxusu Tanrinin dostlarini haram ish gormekden saxlayir, (ezab) xof ve qorxusunu ureklerinde yerleshdirir. Bele ki, onlari geceler (namaz uchun) oyaq ve istinin cirhacirinda (oruc uchun) teshne saxlayir. demeli, (axiret) dincliyini (dunyada) eziyyete ve (o gunun) sirabligini (bu gunun) susuzluguna deyishdiler. olumu yaxin bilerek yaxshi ishler gormeye telesdiler, arzunu yalan sanaraq omrun basha chatmasini nezerde tutdular. demeli, dunya mehv olasi bir saray, eziyyet, hallarin deyishmesi ve ibretdir. Fanilik ve yoxluq vesilelerinden biri de ruzigarin (mehv etmek uchun) oxunu kamanin chillesine qoymasidir. Onun oxlari bosha chixmaz, yaralari sagalmaz, olum oxunu diriye, xestAlik oxunu saglama, chetinlik ve eziyyet oxunu xilaskara teref atar. Qarni doymayan yeyen, susuzlugu yatmayan ichendir.


ezab-eziyyet vasitelerinden biri de insanin yemeyeceyi bir sheyi hazirlamasi, yashamayacagi evi tikmesi, sonra da malini goturmeden ve binani ozu ile aparmadan Allahin yanina getmesidir (dunyadan kochmesidir, bosh elle, evsiz-eshiksiz ve ebedi hesretle kochur). Hallarin deyishmesinin numunesi ise budur ki, (yoxsulluguna ve perishanligina gore) rehm olunan bir kishiye (indi xosh guzeranina ve imkanina gore) qibte edilir, (servet ve nemetinin choxluguna gore) qibte olunana ise (indi zelilliyine ve charesizliyine gore) rehm edirler. Bu urek acimasi (onun Alinden) getmish nemete ve (onun yerine) gelen chetinlikden bashqa bir sheye gore deyil. ibretlerden biri budur ki, bir insan (omrunu serf edib chox eziyyetden sonra) arzusuna chatmaga yaxinlashan vaxt olum umidini kesir. Ne arzusuna yetir (ki, yaxshi yashasin), ne de (olumun chenginden) xilas olur (ki, her halda, umidsiz olsa bele, yashasin). ilahi, (eceba,) bu ne olan sheydir ki, sevinci ve shadligi aldadicidir (bele ki, oz ashiqlerini ibadet ve bendelikden chekindirir) ve doyanlari (axiretde) susayar, kolgesi (cehennemde) istilik yaradar? Ne gelecek (olum) kechendir, ne de kechmish (elden chixanlar) qayidandir (ki, bir ish gorsun). ilahi, (eceba,) diri ona qoshulmaq uchun oluye ne qeder yaxin, olu ondan ebedi ayriligina gore diriden ne qeder de uzaqdir? Cezasina gore chekilen ezabdan bashqa (dunyada) pislikden alchaq bir shey, (axiretde) onun uchun teyin olunan mukafatindan qeyri (dunyada) yaxshiliqdan gozel bir shey yoxdur. Dunya barede eshitdiyiniz her bir sheyin boyukluyu onu gormekden daha artiq, axiretden gorduyunuz her shey onu eshitmekden daha muhumdur. demeli, (axiretin veziyyetini) eshitmek ve (peygember, imam vasitesile) qeybden, gizlinden xeber tutmaginiz sizi gormekden qane eder. Bilin ki, dunyada az chatib axiretde chox olmasi, axiretde az chatib, dunyada chox olmasindan yaxshidir. (Mukafati ebedi cennet olan haram dinar-dirhemden gozunu chekmek ebedi ezab cezasi ile onu yigmaqdan daha yaxshidir). demeli, azligi xeyir getiren ve choxlugu ziyan vuran ne qeder shey var! Size vezife edilenler chekindirildiyinizden ve qadagan olmushlarinizdan daha genish ve asandir. Size halal edilenler haram olunmushlardan daha choxdur. Bele ise chox uchun azdan el chekin, genishlik ve asanliq uchun darligi ve chetinliyi buraxin. (Dunya malini qazanmaq uchun bu qeder chalishmayin, chunki) sizin ruzinize zemanet verilib (mutleq size chatacaq) ve saleh emele (Xaliqe ibadet ve xalqa xidmete) borclu edilmisiniz. demeli, zemanet verilmish ruzini istemek sizlere vacib edilmish saleh emAli yerine yetirmekden evvele kechmemAlidir. Ancaq Allaha and olsun, (din ve eqidelerinize) shekk, shubhe dushub ve eminliyiniz, inaminiz sarsilib. Sanki size zemanet verilmish (ruzi istemek) vacibe chevrilmish, sizlere vacib qilinmish (saleh emel gormek) ise boynunuzdan goturulmushdur. Odur ki, emele (ibadet ve xidmete) telesin ve qefil olumden qorxun. chunki ruzinin qayitmasina umid olsa da omrun qayitmasina hech bir umid yoxdur. (demeli, emelde qusura yol vermek ve omru ruzi istemeye serf etmek sehvdir.) Bu gunun ruzisinden fovte gedenin sabahin ruzisinin artirilmasina umid var. Dunen omurden itenin bu gun qayidacagina umid yoxdur. umid gelecekde (ruzi), umidsizlik ise (omurdedir) kechmishdedir. demeli, (Qur`ani-Kerimin Ali-imran suresinin 102-ci ayesinde buyuruldugu kimi:) - - - - ilahi ezabdan qorxun. Perhizkar olun. Ona layiq bir perhizkar. Muselman olmamish olmeyin (Allahin ve Peygemberin emrlerine emel edin ki, muselman kimi olesiniz).
114 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin yagish dilediyi vaxt buyurdugu xutbelerindendir.


ilahi, daglarimiz chatlayaraq quruyub, torpaqlarimiz toza belenib. Heyvanlarimiz analar ovladlarinin musibetinde nale chekdikleri kimi susuzluqdan axurlarinda heyran ve sergerdan qalib nale chekirler. Otlaqlara ve su ichdikleri yere su hevesi ile gedib-gelmekden yorulub elden dushubler. ilahi, nale edenlerin nalesine ve dileyenlerin arzusuna rehm qil. ilahi, heyvanlarin kechidlerdeki sergerdanligina ve axurlarinda (ot-elef tapmadiqlarina gore) chekdikleri naleye rehm et. illerin qehetchiliyi ariq (zeif, gucsuz ve bichare) develer tek bizlere uz tutdugu, yagish ehtimali olan buludlarin eleyhimize chixdigi vaxt (buludlar gorunub ureklerde yagish yagacagina umid yaratsalar da yagmirdilar) Senin fezl ve keremine olan umidle (oz evlerimizden) bayira chixdiq. Sen qemlinin umidi, isteyenin dileyini yerine yetirensen. Camaatin (her yerden) umidinin uzulduyu, buludlarin yagmamasindan heyvanlarin olduyu bir vaxt Seni chagiririq (Senden isteyirik) ki, bizi (chirkin) ish, emel ve gunahlarimizla muhakime etmeyesen. chox yagmurlu bulud, buludlu bahar, heyretamiz bereketli chicheklerinle, olenleri (quruyanlari) diriltdiyin, aradan gedeni (nemet ve bolluq) qaytardigin iri denAli bol yagishinla rehmetini bize shamil et. ilahi, Senden dirilden, doyduran, chox, butov, yaxshi, bereketli, ichmAli ve bitki bitiren su isteyirik. chichekleri yetishsin, budaqlari meyve versin, yarpaqlari teze-ter olsun ki, aciz bendelerini bedbextlikden qurtarasan, olmush (qehetlik gormush) sheherlerini dirildesen (onlarin nemetini bol edesen). ilahi, Senden su isteyirik ki, onunla yuksekdeki torpaqlarimiz chichekle dolsun, enishlerimizden (chay ve arxlarda) axsin, etraf ve dovremizi (sheher ve kendleri) bolluga yetirsin, meyvelerimiz choxalsin, heyvanlarimiza yaxshi olsun, bizden uzaqda olan camaata da chatsin, hemishe gunun altinda olan yerler (sehra ve tarlalar) istifade etsin (doysun). Ehtiyaci olan mexluqlarina, (chollere) buraxdigin (ve azuqesi olmayan) vehshi heyvanlara genish bereketinden ve saysiz kereminden bexsh et. Bize revan, arasi kesilmeden yagan yagish gonder ki, torpaq islansin (quraqliqdan xilas olsun). Ele bir yagish ki, bashqa yagishi def etsin (damlalari suretle bashqa damcilari yusun ve suret getirsin). ishigi yagmursuz, ufuqdeki genish buludu faydasiz, sepelenmish buludlari ag, az yagishi soyuq kulekli yagishdan olmasin ki, qehetlik gorenler onun chicheklerinin choxlugundan firavanliga (bol nemete) chatsinlar, chetinlik gorenler onun bereketinden rahatliq tapsinlar. chunki Sen mexluqlarin umidsiz oldugu vaxt yagish gonderir, rehmetini (dunya ehline) shamil edirsen. Sensen hakim ve (ehsani ile) oyulen. (Seyyid Rezi buyurur:)

Xutbedeki heyretamiz kelmelerin menasi budur:
imam Ali eleyhis-salamin buyurdugu - - � yeni, [daglar quraqliqdan parchalandi] sozleri (erebler arasinda) [paltar sokulen kimi], elece de - [bitki tek soldu] kimi de deyilir. O Hezretin buyurdugu - [heyvanlarimiz teshnedir] sozunde teshnAlik menasinda ishlenmishdir. Hezretin buyurdugu - - ifadesinde sozu-in cemidir. Yol getmekden ariqlamish deve demekdir. Xutbede ise quraqliq ve susuzluq olan il bele deveye benzedilmishdir. (ereb shairlerinden biri) Zurrumme demishdir:




Yeni: Onlar yol getmekden ariqlamish develerdiler ki, yalniz acliq axurlarinda ve ya onlari susuz, otsuz sheherlere aparanda bir-birinden ayrilirlar. O Hezretin buyurdugu - - cumlesindeki sepelenmish buludun kichik parchalarina deyilir. O Hezretin buyurdugu - - onun teqdiri (onda gizlenmish soz) - demekdir. soyuq kulek az yagish menasini verir. demeli, Hezret ( - cumlesinde) dinleyicinin meseleden xeberi olduguna gore sozunu chixarmishdir.

115 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Hezret Peygemberi medh etdiyi ve o boyuk shexsin bezi sifetlerini beyan etdiyi) xutbelerindendir.


Boyuk Yaradan Hezret Mustafani mexluqlari Allah-tealanin yoluna devet etmek ve (qiyametde) onlarin ibadetlerine ve gunahlarina shahid, subut olmaq uchun gonderdi. (O, vezifenin icrasinda) hech bir sustluk, teqsir ve sehlenkarliq olmadan Allahinin hokmlerini teblig etdi, Allah yolunda onun dushmenleri ile uzr, behane getirmeden ve zeifliyi, gucsuzluyu yaxina qoymadan doyushdu. Odur perhizkarlarin rehberi ve hidayet olanlarin (dogru yolu taparaq xilas olmaq isteyenlerin) gozu.
Bu xutbenin (Heccac ibn Yusifin meydana gelmesini, Kufe ehline hakim kesilerek onlara etdiyi zulmu, sitemleri xeber verdiyi, chirkin emellerinin neticesinden onlari agah etdiyi) bir hissesidir


Menim qeybden bildiklerimi ve size ashkar olmayanlari (Heccacin fitnelerini) bilseniz, elbette, (oz evlerinizden ve bashinizi balinca qoyub yatmaqdan el chekerek) quru torpaga (biyabanlara) uz tutarsiniz (iztirab ve narahatliqdan biyabanlarda yashamagi sheherlerden ustun tutarsiniz). Gorduyunuz (chirkin) ishlere (Heccacin zulmu ve qan tokmeleri ile neticelenecek oz imaminizin gosterishlerine emel etmemenize) gore ushagi olende sine ve uzlerine shille vuran, oz mallarini bashsiz, gozetchisiz buraxib geden arvadlar kimi aglayarsiniz. Sizlerden her bir kishinin bashi ozune ele qarishacaq, charesiz qalacaq ki, bashqasindan xeberi olmayacaq. Ancaq (indi rahat eyleshmisiniz ve narahat deyilsiniz. chunki menim bildiklerimi bilmirsiniz ve) size verilen oyud-nesihetleri (imama itaet edib ardinca getmek barede Hezret Peygemeberin emrlerini) unutdunuz. Sizi chekindirdikleri (beyenilmemish reftarinizin neticesinde axir ki, zalim ve qeddar xAlifeleri size hakim edecek) ishlerden rahat oldunuz. Buna gore de rey ve dushunceleriniz bashipozuq, ishleriniz daginiq ve qarmaqarishiq oldu. (Heyatinizda nece reftar etmAli oldugunuzu bilmirsiniz ve oz ayaginizla fitne-fesad alovuna girerek dushmeni ozunuze hakim edeceksiniz. Sizin bu yolunuz rusvaychiliq olduguna gore) isteyirem ki, Allah menimle sizin aranizda ayriliq salsin ve meni sizlerden daha layiq olanlara (Hezret Peygembere, Hemzeye, Ce`fere ve zulm, sitemi qebul etmeyenlere) qovushdursun. (chunki) Allaha and olsun, onlar beyenilmish rey ve dushuncAli, chox helmli ve sebrli kishiler, zulm ve sitemi reva gormeyen dogru, haqq soz sahibi idiler (azginliq yoluna qedem qoymazdilar). Bir-birini otmekle, qabaqlamaqla dogru yolla gedib aydin (hidayet ve nicat) yoluna telesdiler. demeli, ebedi axirete, gozel shadliga, eyshi-nusha chatdilar (cennet onlarin nesibi oldu). Agah olun! And olsun Allaha, (cihadda sustluk ve sehlenkarliginiza, zalimlarin qarshisini almadiginiza gore ishiniz o yere chatacaq ki,) Beni-Seqif qebilesinden bir oglan (Heccac ibn Yusif) sizlere hakim kesilecek, tekebburunden paltarini yerle suruyecek. Haqdan uz dondererek chox zulm, sitem toredecek, sizin goyertinizi yeyecek, (malinizi qesb edecek) ve piyinizi eridecek. (Sizi hemishe zulm ve siteme meruz qoyub incidecek.) Neyin varsa getir, ey ebu Vezehe. (Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: [Vezehe] demekde meqsed [xunfesa]dir. (Bu sozun lugetde menasi [xunfesa] deyil, Heccac onu [xunfesa]ya aid etmishdir).

Bu sozler Heccacin gAlishine isharedir. Heccacin [vezehe] ile ehvalati olub ve burada onu beyan etmeyin yeri deyil.

116 XUTBE

imam Ali eleyhis-salamin (oz sehabelerini mezemmet etdiyi) kelamlarindandir.


(Siz son derece paxil ve xesissiniz. Bu sebebden de) mallari onlari (mexluqlara) ruzi qerar veren uchun bagishlamir (kasiblara ve zeiflere ehsan etmirsiniz). Canlari onu yaradanin yolunda tehlukeye salmirsiniz (ozunuzu Allah yolunda cihada hazirlamirsiniz). Allahin dininin sebebine Onun bendelerinin yaninda eziz, hormetlisiniz, amma Allahi bendelerinin yaninda eziz tutmursunuz (Onun emr ve qadagalarina emel etmirsiniz). Ele ise sizden evvel olmushlarin menzillerinde qerar tapmaginizdan, en yaxin qardash ve dostlarinizdan ayrilmaginizdan ibret goturun (ki, siz de onlar kimi bu dunyadan gedecek ve emellerinizin cezasina chatacaqsiniz).

117 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin ([Cemel] doyushu qurtardiqdan sonra oz sehabelerini oyerken) buyurdugu kelamlarindandir.


Siz haqqa yardimchi, dinde qardash, chetin gunde (doyush meydaninda) siper, sirr sehabelerinin xaslari ve bashqalarinin deyil, (menim) dostlarimsiz. Sizin komeyinizle (haqqa) arxa chevirenlere qilinc chalir, (haqqa) uz tutanlarin itaet ve tabechiliyine umid baglayiram. Bele ise nadurustluk ve shubhenin yol tapmadigi oyudle mene yardim edin (dediklerimi qebul edin). Allaha and olsun, men (imamliq ve onlara rehberlikde) camaat uchun en layiqli insanam.

118 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Nehrevan doyushunden sonra, sham ehlinin iraq etrafina hucum chekerek camaata zulm ve sitem etdiyi vaxt) buyurdugu kelamlarindandir.


O boyuk shexs (qoshun gondermishdi ve onlara komek uchun bashqa bir qoshun da gondermek isteyirdi) camaati yigaraq cihada teshviq etdi. Onlar uzun muddet sakit dayanaraq hech ne demediler. Sonra imam eleyhis-salam buyurdu: (Size ne olub?) Dilsiz-agizsiz olmusunuz, lalsiniz (ki, bir soz danishmir ve cihada getmeye sustluk edirsiniz)? Onlarin bir destesi dedi: [Ya Emirel-mominin. eger sen getsen, biz de seninle gederik]. (Bu soz heqiqete uygun deyildi ve doyushe getmemek uchun bir behane idi.) Sonra imam eleyhis-salam buyurdu:

Size ne olub ki, haqqin yoluna gelmir, dogru yola hidayet olmursunuz? Bele bir vaxtda menim (doyush uchun sheherden) chixmagim yarashan ishdirmi? Bele vaxtda sizlerden menim beyendiyim ve guclu, qudretli bir igid serkerde doyushe geder. Mene yarashmaz ki, qoshunu, sheheri, beytulmali, torpaga gore xeracin (yer vergisinin) yigilmasini, muselmanlarin idarechiliyini, muracietchilerin huquqlarinin teminini bashlibashina buraxim ve qoshunla bayira chixaraq (evvel gonderdiyim bashqa) qoshunun ardinca gedib bosh qutuda ox kimi hereket edim. (Xulase, narahat ve nigaran qalim.) Men deyirmanin qutbu ve mismariyam ki, deyirman menim etrafimda firlanir (ishlerin nizam-intizamla davam etmesi, camaatin asayishi ve qoshunun doyush meydaninda siraya durmasi menim burada olmagima goredir). Men oz yerimdeyem. Men buradan ayrilsam, deyirman mehverinden chixar, ashagidaki dashi titreyer (eger olmasam, ishlerin nizami pozular). Allaha and olsun, menim sizinle getmeyim barede fikir pis bir rey ve fikirdir (onun fitne-fesadi aydin gorunur). And olsun Allaha, dushmenle gorushde shehadete (Allah yolunda olume)-eger nezerde tutulubsa-umidim olmasaydi, her an atima minib cenub ve shimal kulekleri esen vaxta qeder (hemishAlik) sizlerden uzaqlashar, size yoldash olmaq istemezdim. (chunki) chox te`ne vuran, eyb axtaran, haqdan uz donderen, mekrli ve hiylegersiniz. Sizin sayinizin chox, qelblerinizin birliyinin az olmasinin xeyri yoxdur. Sizleri yalniz (fitretce haqqi istemeyen) azginlardan bashqa kimsenin helak ve puch olmadigi haqq ve ashkar yola yoneltdim. Muqavimet gosterib dayanan behishte gedecek, ayagi budreyen (batil yola qedem qoyan) cehennem oduna salinacaq.

119 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (ozunu ve me`sum imamlar eleyhimus-salami medh, camaata, onlara itaet etmeyi emr etdiyi, saleh emellere heveslendirdiyi ve qiyamet gununun ezabinin agirligini xatirlatdigi) kelamlarindandir.


Allaha and olsun, gosterishleri chatdirmagi, vedlere vefa etmeyi ve butun menalari (Qur`ani-Kerimin tefsiri ve te`vilini) oyrendim (Hezret Peygember mene oyretdi). Elm ve merifet (bilikler ve Allahi tanimagin) qapilari, (dinde ve dunyada qurtulush uchun) ishiqli yol biz Ehli-beytin (imam ve o boyuk insanin on bir ovladinin eleyhimus-salam) yanindadir. (demeli, ebedi seadete chatmaq ve bedbextlikden xilas olmaq uchun bize itaet olunub ardimizca gedilmAlidir.) Agah olun! Boyuk Allahin dininin hokm ve qanunlari bir (bizim dediklerimiz ele Allahin Peygemberinin buyuruqlaridir ve onlarda ferq yoxdur) ve yollari ise hamardir (onda eyri-uyruluk, yeni, azginliq yoxdur). (demeli,) her kim bu hokmlere tabe olub bu yola qedem qoydusa, haqqa qovushub ondan behrelendi. Her kim bunu qebul etmedise (hokmlere itaet etmeyib bu yola qedem qoymadi), azgin ve peshman oldu. Azuqelerini onun uchun toplandigi ve fikirlerin (yaxshi ve pis niyyetlerin, sher ve xeyir emellerin) ashkar oldugu gunden (qiyametden) otru (Allah Peygember ve me`sum imamlarin gosterishine) emel edin! Her kimseye onun bashindaki agil ve dushuncesi xeyir yetirmese, ondan uzaqda, gizlinde olan agil xeyir vermekde daha aciz olar. Herareti yuksek, derinliyi chox, bezeyi demir ve ichmeyi zerdab olan oddan qorxun.

Agah olun! Camaatin arasindan Allah-tealanin bir kimseye eta etdiyi yaxshi ad ona minnetdar olmayan kimse uchun miras qoydugu var-dovletden daha yaxshidir.

120 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Siffeyn doyushunde bash vermish [Herir] gecesi hadisesinden sonra buyurdugu) kelamlarindandir.


(Hadise haqda otuz altinci xutbenin sherhinde yigcam melumat verilmishdir. sham ordusu meglub olub iraq qoshununda qelebe ve fethin nishanelerini gordukde emr ibn Asin mekri, hiylesile doyushden el chekdiler ve Qur`anlari nizelerine sancaraq iki hakimin qezavetini xahish etdiler. iraq qoshununun choxu xahishi qebul etse de, imam eleyhis-salam buna razi deyildi ve onlari xahishin qebulundan chekindirdi. Onlarsa chox israr ederek [onlarin xahishini qebul etmesen, Osman ibn effani oldurduyumuz kimi seni de oldurerik] dediler. Hezret onlarin israri ve chirkin sozlerinin neticesinde hakimlikle razilasharaq ordusuna onu qebul etmeye icaze verdi.) Sehabelerinden biri ayaga qalxaraq dedi: Bizi (iki hakimin) qezavete razilashmaqdan chekindirib sonra ona emr etdin. Basha dushmedik ki, bu iki emrden hansi dogru yola, hidayete daha yaxindir? imam eleyhis-salam Alini Aline chirparaq buyurdu:

Bu (heyret ve sergerdanliq) ayiqliq ve ehtiyatini elden veren kimsenin (sozume tabe olmayaraq iki hakimin-yeni, ebu Musa ve emr ibn Asin hakimliyini qebul etmeye meni vadar edenin) cezasidir!! Bilin ki, Allaha and olsun, aldanmayaraq qezavete razilashmamaginizi emr etdiyim vaxt sizleri Allahin xeyir ve yaxshiliq bexsh etdiyi (nesibiniz feth ve qelebe idi) meylinizin ise olmadigi bir ishe (sham ehli ile doyushe) vadar etmishdim. Muqavimetiniz olsaydi (menim ardimca gelseydiniz), size yol gostererdim, eyri olsaydiniz, duzelderdim. Menden (mene itaetden) imtina etseydiniz, sizleri mecbur ederdim (emrlerimi yerine yetirmeniz uchun sizi oldurer ve ya zulm vererdim). Bu yolun her ani (menim ve sizin uchun) eminlik idi, ancaq kimin komeyi, yoldashligi ile? Kimden yardim istemekle? Sizin ozunuz mene derd ve xestAlik (meglubiyyetimin sebebkari) oldugunuz halda sizinle (komeyiniz ve yoldashliginizla meglubiyyet ve dushmenin ozume hakim kesilmek xestAliyini) mualice etmek isteyirem. Tikanin meylinin tikanda oldugunu bilse de, tikanla ayagindaki tikani chixarmaq isteyene benzeyirem.
ilahi, bu elacsiz derdin tebibleri usandilar, kendirle quyudan su chekenler yorulub taqetsiz qaldilar (bu qovmun dogru yola yoneleceyine umidimiz yoxdur, Sen ozun elac qil). Hani islama chagrilanda onu qebul edenler, Qur`ani oxuyub onu mohkemlendirenler (ona uygun emel etdiler) ve cihada ruhlandiranlar (onlari teshviq etdiler). Sonra (dushmenle doyush, muharibe meydanina getmeye) ashiq oldular, develer (onlari bir-birinden ayiranda) balalarina ashiq olduqlari kimi. Qilinclarini qinlarindan chixararaq deste-deste, sef-sef yerin etrafini (doyush meydanini) buruduler. (Dushmeni muhasireye aldilar. Bu fethler ve qelebeler muselmanlara yalniz ona gore nesib oldu ki,) bezileri helak oldu (olduruldu), bezileri ise sag qaldi. Sag qalmalarina (doyushde olmediklerine) sevinmezler. (Deseydiler [filankes doyushden sag chixib], buna sevinmezdiler. chunki ebedi heyati haqq yolunda olmekde gorurduler.) olenlere gore bashsagligi istemezdiler. Gozleri (Allahin xofundan) aglamaqdan agardi. Qarinlari oruc tutmaqdan ariqladi, dodaqlari dua etmekden qurudu. Rengleri oyaq qalmaqdan saraldi, uzlerine tevazokarligin qubari (izleri) eyleshdi. Onlar (imanda) qardashlarim (ve dostlarim) idiler ki, getdiler. Layiq olani budur ki, onlarin (onlarla gorushun) teshnesi olub ayriliqlarina ve uzaqliqlarina gore ellerimizi cheyneyek. (chunki sizin aranizda onlar kimileri tapilmaz.) sheytan oz yollarini (azginligi) sizlere asanlashdirir ve kelefden bir-bir duyun achmaqla dininizin mohkemliyini sarsitmaq, sizlerde birlik, ittifaq evezine tefriqe, ayriliq ve ayriligin neticesinde fitne-fesad yaratmaq isteyir (ki, neticede haqdan el chekib kafir olasiniz). Bele ise onun vesvese ve efsunlarindan uz donderin (ona aldanib emrile oturub-durmayin). Size oyud-nesiheti hediyye, ermegan edenden (imam eleyhis-salamdan) onu qebul edib qoruyun (dunya ve axiret seadetini qazanmaq uchun onu qebul edib emel edin).


121 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin Nehrevan xevaricinin iki hakimin qezavetine raziliqlarini inkar edib oz sozlerinin ustunde durduqlarina (ve Muaviye ile, sham ordusu ile doyushe hazirlashdiqlarina) gore onlarin qerargahina teshrif apardigi vaxt onlara dediyi kelamlarindandir.


imam eleyhis-salam sonra buyurmushdur: [Sizin haminiz Siffeyn doyushunde bizimle idinizmi? Dediler ki, bezilerimiz olub, bezilerimiz yox. imam buyurdu: [iki desteye bolunun. Siffeynde olanlar bir cergede, olmayanlar da bashqa cergede dursun ki, her deste ile sozlerine uygun danishim. Sonra qishqiraraq camaata buyurdu ki, danishmaqdan chekinin ve sozlerim (eshitmek) uchun sakit olun, ureklerinizi mene yoneldin. Her kimseni shehadet vermesi uchun istesem, biliyine ve melumatina uygun o barede danishsin. Sonra imam eleyhis-salam onlara chox metlebleri, o cumleden bunlari buyurdu:

sham ehli hiyle, kelek ve yalanla Qur`ani nizelerine taxanda [onlar bizim qardashlarimiz, bizim kimi muselmandirlar, muharibeni qurtarib doyushe son qoymaq isteyirler, Qur`ana uz tutmushlar ve rahatliq, asayish dileyirler, isteklerini qebul edib qem, kederlerini dagitmagimiz meslehetdir] demedinizmi? Mense size dedim: [(Qur`ani nizeye kechirmekle bizden sulh isteyen) sham ehlinin bu ishinin zahiri iman, allahperestlik, batini ise zulm ve sitemdir. evvAli mehribanliq, sonu peshmanchiliqdir. oz gedishatinizi izleyin, getdiyiniz yolu davam etdirin ve (onlarla) cihad, muharibe uchun dishlerinizi bir-birine sixin (dozumlu olun ki, qelebe qazanasiniz). Feryad cheken haraychiya (sizi Qur`anla aldadan Muaviye ve emr ibn Asa) fikir vermeyin ki, onun isteyi qebul edilse, sizi azdirar (heyatinizi agirlashdirar ve sergerdan qoyar), saymasaniz, zelil ve xar olar. (Lakin sozlerimi ve nesihetlerimi qebul etmediniz ve) bu ish (iki hakimin qezaveti ile razilashmaginiz) bash tutdu ve sizleri onda chalishan gordum. Allaha and olsun ki, iki hakimin qezavetinden imtina edib onun yukunun altina getmezdim ve onun her vacib ishi mene ferz olmazdi. Allah-teala o ishi terk etmeyin gunahini mene yuklemezdi. (chunki haqqin eleyhine hereket etmemishdim, eksine, ilahi gosterishe uygun olaraq bu ishe qarshi chixmishdim.) And olsun Allaha! eger bu ishi gorseydim, mene itaet edilmeye layiq olardim ve Allahin Kitabi (Qur`ani-Kerim) menimledir. Onunla hemsohbet ve yoldash olandan ayrilmamisham. Sonra (imam eleyhis-salam Hezret Peygemberin sehabelerinin iman ve donmezliklerini xatirladaraq muxaliflerin sozlerini redd etmek uchun buyurur:) Biz Hezret Peygemberle (sellellahu eleyhi ve alih) birge idik ve (kafirlerle, mushriklerle doyushurduk ve) atalarla ogullar, qardashlar ve qohum-eqrabalar bir-birini qetle yetirir, qanlarini axidirdilar. (islamin irAlileyishi uchun bunlara ehemiyyet vermir, o boyuk shexsin emrlerine qarshi chixmirdiq.) (uzleshdiyimiz) her musibet ve chetinliye (Allaha ve Peygembere) imandan, haqq ish gormekden, (o Hezretin) emr ve fermanlara teslim olmaq ve yaralarin yangisina dozmekden bashqa bir shey artirmirdiq. Ancaq (indi biz kafir ve mushriklerle chekishmirik ki, onlarla hemin yolla doyushek, eksine,) bu gun kufre meyl, eyrilik (haqdan el chekmek), sehv salinma (haqqin batille) ve (sehv) te`vil (yeni, haqq-edaletin ziddine soz danishmaq) kimi islama daxil edilenlerin neticesinde oz muselman qardashlarimizla doyushuruk. Hergah, onun sebebine Allahin bizim daginiqligimizi bir yere yigacagi, onun tesirinden aramizda qalanla (ulfet ve dostluqla) bir-birimize yaxinlashacagimiz vasiteni tapsaq (sulhe, mehribanliga ve islamin guclenmesine sebeb olan yol tapsaq), ona meyl, regbet gosterib qeyrisinden (muharibeden) imtina edeceyik.

122 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin doyush vaxti sehabelerine buyurdugu kelamlarindandir.


Sizlerden her bir kishi dushmenle uzleshende ozunde qelbinin quvvetlendiyini (shucaet) hiss edib qardashlarindan birinde xof, qorxu gorse, Allahin ona eta etdiyi ustunluk ve igidliye gore dushmeni qardashinizdan da ozunuzden uzaqlashdirdigi kimi def etmAlidir. Odur ki, (mene ne, her kes ozunu mudafie etmAlidir ve qorxaga dushmenin hakim olmasi layiqdir demesin). (Demesin ki,) Allahin isteyi olsaydi, onu da bele (shucaetli ve qorxmaz) ederdi. (chunki) olum teleskenlikle axtarandir, (hamini tapar), durub dayanan (oleceyinden qorxaraq bele bir vaxtda oz qardashini mudafie etmeyen igid) chenginden chixa bilmez, ondan qachan onu aciz edib gucden salmaz. (Onun Alinden qachib xilas olmaq mumkun olmadigindan) en eziz olum oldurulmekdir. (chunki dunyada yaxshi adin qalmasina ve axiretde savaba sebeb olur). And olsun ebu Talibin oglunun cani Alinde olana ki, min qilinc zerbesi mene Allaha itaetden qeyri yataqda olumden daha asandir.

123 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (oz sehabelerini pisleyib danladigi) kelamlarindandir.


Sanki sizleri (yolda) bir-birine surtulen kertenkelelerin derisinin sesi tek (doyushden qachmaq uchun her sheyi bir-birine qatarken) ses-kuy salan (hay-heshir qoparan) gorurmush kimiyem. Haqqi qebul etmir (dushmene muqavimet gostermir) ve zulmun, sitemin (zulmkarin) qarshisini almirsiniz. Sizi (cennete geden) yolda azad buraxiblar. Nicat ve qurtulush ozunu ona atan (Allah yolunda doyushen), olum ve bedbextlik ise dayanan (cihaddan imtina eden) uchundur.

124 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin oz sehabelerini cihada (ve doyush qaydalarini oyrenmeye) heveslendirdiyi kelamlarindandir.


(Doyush meydaninda dushmenle uzbeuz geldikde) zirehlinizi one, zirehsizinizi arxaya kechirin, dishlerinizi bir-birinize sixin (doyushde donmez olmaqla chetinlikleri ozunuze asanlashdirin). chunki doyushde donmezlik qilinclari bashlardan daha da uzaqlashdirar (doyush meydaninin chetinliklerine dozmek qelebe ve feth uchun her tebdirden daha yaxshidir). Nizelerin etrafinda eyilib-bukulun, (dushmene nize ile zerbe vurarken ozunuzu endirib qaldirin ve yaxud dushmen size nize endirende ozunuzu uzaq tutun), chunki nizeleri bu usulla vurmaq (onlari eyilib-bukulmeden vurmaqdan) daha tesirli olur (ve yaxud ozune az deyir). Nezerlerinizi yere dikin (her terefe baxmayin), chunki gozu yummaq qelbin gucunun ve ureklerin rahatliginin artmasina (dushmenden qorxmamaga) sebeb olar. Seslerinizi alin (hay-kuy salmayin), chunki metanet ve sakitlik (her sheyden) xofu, qorxunu daha tez uzaqlashdirar (qorxaqlar doyush meydaninda hay-kuy salar, igidler ise soz danishmayib oz ishlerini gorerler). Bayraginizi yerinden hereket etdirib etrafini boshaltmayin (ki, haminin diqqeti bayraga yoneldiyine gore qoshunun meglubiyyetine sebeb olar). Onu dilaverlerden, her pis hadisenin size yetishmesine mane olanlardan ve qorunub saxlanilmasi lazim olani mudafie edenden bashqa her kese tapshirma. (elbette, bele insanlar zefer chalmaqdan ve ya helak olmaqdan bashqa hech vaxt bayragi ellerinden vermezler.) chunki (doyushun) bela ve chetinliklerine o adamlar dozer ki, bayragin etrafina dolanaraq onu sagdan, soldan, arxadan ve qabaqdan qorusun. (Dushmene) teslim olmasin deye ondan dala qalmasin ve onu tenha qoymamaq uchun qabaqa kechmesin. Kishi (doyush meydaninda) onunla uzbeuz gelen dushmenden qorunmali ve (onu meglub etdikden ve ya oldurdukden sonra) oz qardashina (yoldashina) komek etmAlidir. oz dushmenini buraxib qardashina teref yonelmemAlidir ki, qardashinin dushmeni ile elbir olub (onu aradan goturub) birlikde ona qesd etsinler. Allaha and olsun, dunyanin qilincindan qachsaniz, axiretin qilincindan salamat chixmayacaqsiniz (cihada gedib Allah yolunda qilinc chalmasaniz, ebedi ezabdan xilas ola bilmeyeceksiniz. Neye gore ozunuzu qilinc chalmaga ve dushmenin qarshisini almaga hazirlamirsiniz? Bir halda ki,) siz erebin zadeganlari ve boyuk (hormetli) shexslerindensiniz. Heqiqeten de (doyushden) qachmaginiz Allahin qezebine (Allah-tealanin rehmetinden uzaqlashmaga), zillet, charesizlik ve ebedi rusvaychiliga sebeb olar. Qachanin omru artmaz ve qachmaq onun olumune mane olmaz. Allaha dogru geden (cihad edenin shovqu) suya chatan teshne kimi olmalidir. Cennet nizelerin etraflarinin altindadir. Bu gun xeberler ashkar olacaq (qilinc vurarken, olerken, oldurerken her kesin sozunun duzluyu ve sehvliyi aydinlashar). Allaha and olsun, menim onlarla (dushmenlerle) gorushe olan hevesim onlarin sheherlerine olan heveslerinden daha choxdur. ilahi, eger onlar haqqi redd edib onunla dushmenchilik niyyetinde olsalar, insanlarini peren-peren et, aralarina fikir ayriligi sal ve onlari oz gunahlarinda helak et. Onlar dayandiqlari yerden hech vaxt uzaqlashmazlar (fitne-fesad toretmek qerarlarindan el chekmezler. Siz, menim terefdarlarim, onlarla doyushub etiraz etmeseniz), dushmenin canini bedeninden chixaran dalbadal nizeler vurulmasa, beynini yarib sumuklerini sindiran, ayaqlarini, bileklerini ve qichlarini qiran qilinclar chalinmasa (oz pozgunluqlarini davam etdirib sizleri meglub edecekler). Qoshunlar deste-deste ve ardi-arasi kesilmeden onlarla uzleshmese, saysiz-hesabsiz esgerler qelebe ve yardim uchun her bir yandan toplanib arxada saxlanan ehtiyat atlarla onlarla doyushmese, yerlerinden terpenen deyiller. Terpenmezler-arxasinda boyuk ordunun dayandigi (besh semti � yeni, onleri, arxalari, saglari, sollari ve qelbleri nizamli, duzumlu olan) choxlu qoshunlar onlarin sheherlerine daxil olana qeder. Atlari dirnaqlari ile bir-birine yanashi torpaqlarini (evlerini) ve heyvanlarinin orushlerini tapdaq-tapdaq edene qeder (qisasi, onlarin her sheyine hakim kesilerler. Seyyid Rezi buyurur:)

Deyirem: - sozunun menasi doyub ezmekdir, yeni, [atlar onlarin torpaqlarini dirnaqlari ile doyub ezerler]. - ise uzbeuz torpaqlar menasinda ishlenmishdir. - - dedikde ise filankesin ogullarinin evlerinin bir-birinin qarshisinda olmasi menasini verir.

125 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin emr ibn As ve ebu Musanin qezavetine razilashdiqlarini inkar etdikleri vaxt buyurdugu sozlerdendir.


Onda oz sehabelerini mezemmet ederek buyurur:

insanlari hakim etmedik, eksine, Qur`ani hakim qildiq. Bu Qur`an iki cildin arasinda yazilmish ve dil achib danishmayan xetdir. Ona (meqsedini beyan etmek uchun) tercumechi lazimdir ve ondan soz danishanlar insanlardir. sham ehli bizden Qur`ani aramizda hakim etmeyi istedi. (Xahishlerini qebul etdik, chunki) Allahin kitabindan uz donderenlerden (Onun hokmune tabe olmayanlardan) deyildik. Allah-teala da (Qur`ani-Kerimin Nisa suresinin 59-cu ayesinde) buyurub: - [eger bir ishin ustunde mubahise ve dushmenchilik etseniz, (onun islahi uchun) Allaha ve Peygembere (Qur`ana ve sunneye) muraciet edin]. Munaqishe ve dushmenchilik zamani Allaha muraciet etmeyimiz Onun kitabina uygun hokm chixarmagimiz, Peygembere uz tutmagimiz ise onun sunnesini ve yolunu tutmagimiz demekdir. eger dogruluqla Allahin kitabindan hokm chixarilarsa (oz reyine uygun tefsir ve nadurust izah deyil, Onun heqiqetlerini beyan etmek isteseler), o hokme (imamete ve xilafete) biz (imam eleyhis-salam ve o Hezretden sonraki imamlar) hamidan daha layiqik. eger Allahin Peygemberinin sunnesine esasen hokm verilse, biz o hokmde camaatdan daha ustunuk. Deyirsiniz ki, ozunle onlar (sham ehli) arasinda hakimlik uchun mohlet qoydun (ki, ish bu yere gAlib chatdi. Hemin gun ve ya hemin hefte emr etmAliydin ki, Allahin kitabina nezer salib hokmu aydinlashdirsinlar. Cavab budur:) Mohlet verdim ki, cahil gotur-qoy etsin ve alim guclensin, belke bir-birinden el chekib mehribanlashdiqlari bu muddetde Allah-teala bu ummetin ishini islah etdi. Nefes yollari tutulmasin (haqqa chatmalari uchun onlari mecbur etmeyim) ki, haqqi tanimaq uchun telesib (dushunub arashdirmadan eleyhimize olan ve bize qarshi doyushe chalishan) ilk azginlarin ardinca getmesinler. (Onlara mohlet verdim ki, bu ishi duzgun arashdirsinlar.)
Heqiqeten de Allah yaninda insanlarin en ustunu odur ki, haqq ona ziyan yetirib kederlendirse de, batilse ona xeyir verib faydaya yetirse bele haqqi batilden chox istesin. Bele ise neye gore dalgin ve sergerdansiniz, sizleri haradan getiribler (ki, oz imam ve rehberinizi tanimayaraq bele chirkin sozlerle onun eleyhine chixirsiniz)? Haqdan (uzaq dusherek) mat-meettel qalan, didergin dusherek onu gormeyen, zulme ve siteme urcah olub ondan donmeyen, Allahin kitabindan uzaq olan (onu basha dushmeyen), (dogru) yoldan chixan bir deste ile (shamlilarla) doyushe getmeye hazir olun. (Ancaq efsus ki,) siz emin olasi, etimad edilesi deyilsiniz ki, size el uzatmaq mumkun olsun (qeyretiniz yoxdur ki, sizden komek isteyim), ne de (chetine dushende) yoldashliq umulacaq adamlar deyilsiniz. Siz muharibe ateshini alovlandirmaq uchun yaramirsiniz (dushmenin istilasinin qarshisini almirsiniz). Off, sizin Alinizden! (chirkin soz ve emellerinizden tenge geldim.) Sizlere gore chetinliye ve giriftarchiliga dushdum. Bir gun (dine komek uchun) sizi chagirir, bir gun ise (dushmenle doyushmek barede) sirrini deyirem. chagrildiqda (mene cavab vermek uchun) azad ve dogru danishan insanlar ve sirr vererken emin olunasi, etimad edilesi qardashlar deyilsiniz (ki, menim sirrimi saxlayib fash etmeyesiniz).

126 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamdan eta ve bexshishleri (beytulmal, sedeqe ve qenimetleri) neye gore camaat arasinda beraber bolduyunu, islam dinini choxdan qebul edenlere (doyushlerde ishtirak edenlere ve ya) sherafetli, boyuk insanlara ustunluk vermediyini keskin shekilde sorushduqda buyurdugu sozlerdendir:


Rehberi oldugum kimseye zulm, sitem edilmesinde yardimchi olmagimi emr edirsiniz? Allaha and olsun, ne qeder ki, muxtelif zemanelerde gece gunduze, semadaki bir ulduz (cazibe quvvesi ile) bashqa bir ulduza dogru gedir, gormerem bu ishi (hech vaxt bele ish gormerem).

Beytulmal menim shexsi malim olsaydi da onu muselmanlar arasinda beraber bolerdim. O, Allahin mali oldugu (Alimin altinda olanlar ve mohtaclar ondan bolgu ile pay yedikleri) halda bunu nece etmeye bilerem? (Birini bashqasindan nece ustun tuta bilerem?) Daha sonra imam eleyhis-salam (beytulmalin ona dushmeyen shexslere verilmesinin toretdiyi fesadlar haqda) buyurdu:
Agah olun ki, beytulmalin ona dushen shexsden qeyrisine bagishlanmasi reva deyil, israfchiliqdir. Bu mali layiq oldugundan qeyrisine vermek verenin dunyada (zahirde) she`nini ucaldar, (alan kimse ona xosh gelmek uchun boyun eyerek tevazokarliq eder) axiretde yere vurar (ebedi ezab ve charesizliye sebeb oldugundan onu alchaldar). Camaat yaninda xetir-hormetli, Allah yaninda xar eder. (chunki Allah yaninda hormetli shexs Onun qanunlari ile oturub-durandir). Allahin, oz verdiklerinin shukrunden mehrum qildigi ve dostlugunu ozunden qeyrisine yoneltdiyi kimselerden bashqa hech kes oz malini hedere serf etmedi, haqqi chatmayana vermedi. Bir gun ayaqqabisi surushse, (bashina pis hadise gelse), yardimlarina, yoldashliqlarina mohtac qalsa, ele onlardan pis yoldash, chox basha qaxan dost olmaz.


127 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin yene de Xevaric barede buyurdugu kelamlarindandir:


Sizin (menimle) muxalifliyiniz (iki hakimi teyin edib onlarin qezaveti ile razilashmaqla) xeta edib yolumu azmagimi guman etdiyinize goredirse, neye gore Mehemmedin (sellellahu eleyhi ve alih) butun ummetini de (oz gumaninizda) menim azmagimla azgin sanir, onlara menim xetama gore yanashir, menim gunahima gore (onlari) kafir adlandirirsiniz? (Bele ki,) chiyinlerinizdeki qilinclarinizi hem saglam, hem de xeste yerlere endirir, (oz zenninizle gunahkar sandiginizi da, teqsirsizi de oldurursunuz. oz gumaninizda) gunah edenle gunahsizi qarishdirirsiniz. (Muqeddes islam sherieti, boyuk gunah toretmish olsa bele, hech kesi kafir saymasa da hamini kafir hesab edirsiniz. Nece ki,) bilirsiniz, Hezret Peygember (sellellahu eleyhi ve alih) arvadi ola-ola zina edeni dash-qalaq edib sonra onun namazina durardi (sizin eqidenize gore ise varis muselman olsa bele, kufr irs chatmasinin qarshisini alar), mirasini (onun) yaxinlarina vererdi. Qatili oldurub irsini varisleri arasinda boler, ogrunun Alini keser, arvadi olmayan zinakara qamchi vurardi. Bundan sonra ise muselmanlarin qenimet goturduklerinden onlarin payini verer, onlar da muselman qadinlarla nigah baglayardilar. demeli, Hezret Peygember (sellellahu eleyhi ve alih) onlari (kafir saymayib, eksine,) onlarla gunahlarina uygun reftar edib, onlar barede Allahin haqqini yerine yetirmish, onlarin islamdaki paylarinin qarshisini almamish ve adlarini muselmanlarin arasindan chixarmamishdir. demeli, (bundan sonra onlari pisleyib danlamaq uchun buyurur) sizler sheytanin oz azginliqlarina (nadanliq ve oz nadanligina inanmamaga) atdigi, heyret ve sefilliye mecbur etdiyi en pis insan ve en pis camaatsiniz. (sheytanin arxasinca getmeyin tesirinden) tezlikle iki tayfa mene gore helak olacaq: dostluqda ifrata varan dost. Bele ki, sonsuz mehebbeti onu batil yola (onu Allah ve ya peygember sanmalari kimi) chekecek. Digeri ise oz heddini ashan ve sonsuz dushmenchiliyinin nahaq yola vadar etdiyi (xevaric ve nevasib kimi) dushmendir. Menim haqqimda en yaxshi ish gorenler mo`tedil destedendirler. Bele ise bu motedil desteye yoldash olub boyuk kutlenin (adil sultanin ardicillarinin) ardinca gedin. chunki Allahin Ali (bu) camaatin ustundedir. (Onlara qarshi) muxaliflikden ve ayriliqdan chekinin. chunki tek qalan qoyun canavara yem oldugu kimi, camaatdan tecrid olan, tenha qalan da sheytana duchar olar. Agah olun, bir kimseni bu yola devet eden (dinde bid`et yaradan) her kesi oldurun, menim emmamemin altinda olsa bele. (Bid`etchini men olsam bele oldurun. Bundan sonra qezavet barede buyurur:)

iki hakim Qur`anin diriltdiklerine heyat vermek, oldurduklerini defn etmekden qeyri bir ish uchun teyin olunmadilar. Qur`ani diriltmek onunla hemmeqsed olmaq (ona emel etmek), onu oldurmek ise ondan ayrilmaqdir (ona uygun reftar etmemekdir). eger Qur`an bizi onlara dogru chekse, onlarin arxasinca gedek, onlari bize teref chekse, bizim arxamizca gelsinler. Bele ise ey atasizlar, men sher ish gorub sizi aldadib, sehve duchar etmedim. eksine, bu iki kishini (ebu Musa ve emr ibn Asi) sechmek oz fikriniz idi. Biz de onlardan Qur`andan kenara chixmayacaqlari barede ehd-peyman aldiq. Her ikisi haqqi gozleri ile gorseler de yollarini azaraq haqdan el chekdiler. Onlarin zulm ve sitemleri (Allahin qanunlarina zidd reftarlari) nefslerine gore idi ve ona uygun da reftar etdiler. Qabaqcadan (sulhnamede) ehd-peyman aldiq ki, hakimiyyet edalet ve duzluk uzerinde qurulmali, haqqi nezerde tutmalidir. Ancaq onlarin pis fikirli olmalari ve zulm, sitemle hokmranliq etmeleri bizimle onlarin arasina ayriliq saldi. (Muqavileye zidd reftar etdiklerine gore pislenmeye ve danlaga layiqdirler.)

128 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin kelamlarindandir. (Cemel doyushunden sonra Besrede buyurub. Qeybden verdiyi xeberler silsilesindendir.)


Besrede bash verecek agir hadiselerden xeber verir: Ey ehnef! Onu (zencilerin qoshununun bashchisini) toz-torpaqli, haray-heshirli, cilov ve atlari sessiz, (atlari ve silahlari olmayan), oz ayaqlari ile yeri doyecleyen (chox fitne-fesad toreden) bir qoshunla qiyam edirmish kimi gorurem. Ayaqlari (barmagin enliliyi, qisaligi ve yastiligi baximdan) devequshu ayagina benzer. (Seyyid Rezi buyurur:) imam eleyhis-salam bu sozleri ile zencilerin bashchisinin qiyamina ishare edir. Bundan sonra imam eleyhis-salam buyurur: olenlerine kimsenin aglamadigi (chunki onlarin hamisi qara qul olduqlarina gore olenlerine aglamaq uchun qohumlari yox idi), yox olani axtarilmayan qoshunun Alinden vay olsun sizin quzgun qanadlari tek qanadli (tagli), fil xortumu tek xortumlu (navdanli), bezekli evlerinize ve abad kuchelerinize (onlarin hamisini dagidib viran qoyacaqlar). Men dunyani uzaga atib onu olchmushem (onun zahiri ve batinini, kechmishini ve geleceyini bilirem) ve heqiqetlerini gorurem (onun etibarsizligini, vefasizligini her zaman gorurem).
Bu sozler Hezretin kelaminin tatarlarin (ve monqollarin kitablarda ve tarixde hekk olunmush axitdiqlari muselman qanlarinin) vesf edildiyi bir hissesidir


Men sanki onlari gorurmush kimiyem. uzleri qalxan kimi (yasti ve yumru) chekiclenmish (chox etli ve nishanli), ipek ve diba (rengli ipek) paltarlar geyinen, gozel yedekli atlar suren bir destedir. Orada (ayaq qoyduqlari yerde) yaralananlar olenlerin ustu ile yeriyenedek, (onlarin Alinden) qachanlar esirlerden az olanadek choxlu qanlar axidilar. (Camaatin choxu onlarin zulm ve sitemlerine mubtela olar, qachmaga yerleri olmaz.)

O Hezretin (imam eleyhis-salamin qeybden buyurduqlarinin muellimsiz ve ozunden demesinden shubheye dushmush) sehabelerinden biri dedi: [Ya Emirel-mominin! Allah sene qeyb elmini eta etmishdir]. imam eleyhis-salam guldu ve (shubhesini aradan goturmek uchun) Kelb qebilesinden olan o kishiye dedi:

Ey Kelbi qardashim! Dediklerim elmi-qeyb deyil, elm ve bilik sahibinden oyrenilen sheylerdir. (Onlari Hezret Peygemberden - sellellahu eleyhi ve alih � oyrenmishem.) Elmi-qeyb qiyamet gununun vaxtini ve Allah-tealanin oz buyurugunda saydiqlarini bilmekdir. (Logman suresinin 34-cu ayesi:) [Qiyametin qopacagi vaxti ancaq Allah bilir. Yagishi goyden O yagdirir, betnlerde olani O bilir. Hech kes seher ne edeceyini, hansi torpaqda oleceyini bilmez. Allah ise, shubhesiz ki, bilen ve xeberdardir!] demeli, betndekilerin oglan ve ya qiz, chirkin, yoxsa gozel, sexavetli ya xesis, bedbext ya xoshbext oldugunu bilen Allahdir. Kimin cehennem odu uchun odun, kimin cennet derecelerinde peygemberlere yoldash olacagindan agahdir. Sadalanan (numune kimi birini sherh etdiyimiz) sheyler Allahdan bashqa kimsenin bilmediyi elmi-qeybdir. Ancaq bundan bashqa Allah-tealanin oz Peygemberine (sellellahu eleyhi ve alih) oyretdiyi (achmaga icaze verdiyi) bir elm de var. Peygember bu elmi de mene oyrederek sinemin onu saxlamasi ve etraflarimin onu ehate etmesi (ezberleyerek saxlamagim) uchun dua etmishdir.

129 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin peymanlar ve tereziler barede xutbesidir:


Ey Allah bendeleri! Siz ve sizin bu dunyadaki arzulariniz qalacagi muddet belli olan qonaq ve borc sahibinin alacagini (borcunu) sizden teleb etdiyi borclularsiniz. Qonaq qalmaginizin muddeti qisa, borclariniz ise (yazanlarin yaninda) qorunan emellerdir. (ibadet ve bendelikdir.) Ne choxdur bir emelde chalishan ve (onu) zay eden (riyakarlar kimi). Ne choxdur eziyyet cheken ve zerer goren (Xevaric ve Nevasib tek). Siz xeyir ve yaxshiligin arxa chevirdiyi, sher ve pisliyin uz tutdugu, sheytanin insanlari helak ve puch etmeye tamarzidigi bir ruzigarda vaqe olmusunuz. indi onun ish aletlerinin guclendiyi, mekr ve hiylesinin her yana yol tapdigi, ovunun asanlashdigi bir vaxtdir. Camaata istediyin her bir yerde duzgun nezer sal: kasibchiliq ve feqirlikden eziyyet chekmeyen yoxsul (dozumu yoxdur ve Allahin isteyine razi deyil), Allahin nemetine gore shukr eden, kufre varmayan varli, oz varidatini artirmaq uchun Allahin malina xesislik etmeyen, xesis qulagi oyud-nesihet eshitmemek uchun agirlashmayan asi ve dikbash kimseni gorersenmi? Haradadir sizin yaxshi ve leyaqetlileriniz, azad insanlariniz ve keramet sahibleriniz? Haradadir alish-verishde perhizkar, yollari pak olanlariniz? Hamisi bu alchaq dunyadan ve eziyyet, bedbextlik sarayindan telesik kochmedilermi? Siz meger alchaqliqlarina, leyaqetsizliklerine ve adlari chekilmeye layiq olmadiqlarina gore onlari pisleyib qinamaga dodaqlarin bele gelmediyi pis ovuntu kimi olan camaat arasinda canishin olmusunuz? (Ele yaxshi insanlarin canishini olan sizler o qeder rezil ve alchaq olacaqsiniz ki, adinizi chekmek uchun sizleri danlamaga bele layiq deyilsiniz. Bele bir musibetde demeliyem ki,) - Yeni, biz hamimiz Allahin bendeleri, qullariyiq ve Onun hokmune, fermanina dogru qayidacagiq. Fesad ve pozgunluq ashkar olmushdur (yaxshi ishler qadagan, qadagalar emr olunub). Bunu deyishdirecek bir kimse, ne de bunu qadagan edecek shexs yoxdur!! (Yaxshi ishe devet etmir ve pis ishden chekindirmirler.) Bu minvalla da cennetde, Allahin rehmetinin sayesinde ve Onun en deyerli dostlarindan olmaq isteyirsiniz? Sizin dushunceleriniz ne qeder uzaq ve nadurustdur!! Allahi Onun cennetine getmek uchun (chirkin ishler gorub [rehmli, keremli ve bagishlayandir] demekle) aldatmaq olmaz. Onun raziligi itaet ve bendelikden bashqa hech ne ile qazanilmaz. Allah le`net etsin, (Allahin rehmeti onlardan uzaq olsun) yaxshi ishlere emr edib ozu onlari yerine yetirmeyenler ve pis ishlerden chekindirib ozu bele ishleri gorenlere.

130 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin ebuzer rehmetullah (Medineden) Rebezeye surgun edilen zaman ona buyurdugu kelamlarindandir.


Ey ebuzer! Sen Allaha (raziligina) xatir, qezebden kukredin. Ele ise, Ondan otru qezeblendiyine umid bagla. Bu qovm (Osman, Muaviye ve ardicillari Hezret Peygemberin sunnesine, yoluna zidd retfar etdiklerine gore) senden (onlari biabir, rusvay etmeyinden) oz dunyasi uchun qorxdu, sen ise oz dinin uchun onlardan qorxdun (ki, mebada aldanib onlarin ardinca gedesen). Senden ona gore qorxduqlarini ozlerine ver (onlarin dunyasina goz yum) ve qorxdugun sheye gore onlardan qach. Senin onlara qadagan etdiyin sheylere mohtac olan (onlara pis ishleri qadagan etmisen ve bunda haminin mohtac oldugu saysiz xeyirler var) ve sene qadagan etdiklerine (dunyaya) ehtiyaci olmayan ne qeder de choxdur. Sabah (qiyamet gununde) kimin xeyre chatacagini, kiminin boyuk hesrete dusheceyini bileceyin gun yaxindadir. Semalar ve yer bendenin uzune baglanarsa, hemin bende Allahdan qorxan ve perhizkar olarsa, Allah ona xilas yolu achar. Haqdan bashqa bir shey seninle ulfet baglamaz, batilden bashqa hech ne senden hurkmez. Onlarin dunyasini qebul etseydin (onlarla emekdashliq etseydin), seni sever, dunyadan ozun uchun bir shey ayirsaydin (dunyaperest olsaydin), seni dinc qoyardilar (sene bir bele eziyyeti reva bilmezdiler).

131 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (sehabelerini danlayib mezemmet etdiyi ve ozunun bezi sifetlerine ishare etdiyi) kelamlarindandir.


Ey bedenleri gorunen ve agillari ise ozlerine gizlin olan (bir-birile hemrey olmayan) daginiq qelbli curbecur insanlar! Sizi boyuk mehribanliqla haqqa dogru yoneldirem, ondan kechi shirin sesinden hurken kimi hurkursunuz. Sizlerin komeyi ile gizlin edaleti ashkar etmeyim ve ya (azginlarin) eydikleri haqqi duzeltmeyim ne qeder de chetindir! ilahi, Sen bizim ishlerimizden (doyush ve toqqushmalardan) agahsan. Bunlar ne hakimiyyete, xelifeliye meyle, regbete ve ne de dunya malindan bir sheye sahib olmaga goredir, (sheherlerde fitne-fesad yayildigina, camaata zulm, sitem edildiyne, halalla haram deyishdiyine gore) Senin (deyishmish dininin) nishanelerini qaytarmagimiz, zulm gormush bendelerin emin-amanliqda, rahat olmasi, pozulmush hokmlerin icra olunmasi, sheherlerini islah edib asayishi berqerar etmeyimiz uchundur. ilahi, men haqqa chatan, onu eshiden ve qebul eden ilk shexsem. Allahin Peygemberinden (sellellahu eleyhi ve alihden) bashqa hech kes namazda menden onde olmayib.

Sizler (menden evvelki xAlifelerin tutdugu yoldan) bildiniz ki, camaatin namusuna, canina, qenimetlere ve islamin hokmlerine hakim, muselmanlara imam olana paxilliq yarashmaz ki, onlarin malini toplamaga tamah sala. Ne de cahil olmalidir ki, oz cahilliyi ucbatindan onlari azginliga salsin, ne zalim olmalidir ki, oz zulmu ile onlarin kokunu kesib perishan etsin. Ne de gunlerin deyishmesinden qorxmalidir ki, bir desteye yoldash olub bashqasini xar etsin (guclulerin dostu olub mohtaclari saymasin), ne hokm uchun rushvet alan olmalidir (mal alib haqqi batil ve batili haqqa chevirmesin) ki, xalqin haqqi tapdanaraq sherietin hokmu beyan edilmesin, ne de Hezret Peygemberin yolunu getmeyenlerden olsun ki, ummet onu oldursun.

132 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allah-tealaya shukr ve Onun bezi sifetlerine ishare etdiyi) xutbelerindendir.


shukr edirik Allaha, aldigi, verdiyi, ehsan etdiyi ve sinadigi her bir shey uchun. Odur her gizlin sheyden agah ve her sirri, fikri bilen, sinelerde gizlenenleri, gozlerin ogrun-ogrun baxdiqlarini goren (xirdani ve butovu, ashkari ve gizlini ehate eden). shehadet verirem ki, Ondan bashqa Allah yoxdur ve Mehemmed (sellellahu eleyhi ve alih) Onun terefinden sechilen ve peygemberlik verilendir. Ele bir shehadet ki, ashkari gizlini ile ve urek dille razidir (dilde deyib urekde inanmayanlardan deyilik).
Bu xutbenin (dunyanin vefasizligi barede ve teqvaya, perhizkarliga dair vesiyyetin oldugu) bir hissesidir


Allaha and olsun, chox muhum metlebdir. Heqiqetdir, haqdir, oyun ve zarafat deyil, dogrudur, yalan deyil. Bu muhum metleb chagirdigina eshitdiren, qovdugunu telesdiren olumden bashqa bir shey deyil. Camaatin choxlugu (onlarin serveti, hokmranligi ve ber-bezekleri) seni aldatmasin. Senden evvel olan ve var-dovlet toplayib yoxsulluqdan, kasibchiliqdan uzaq duran, uzun-uzadi arzular besleyerek ishin sonuna emin olan ve omrunun basha catacagini guman etmeyen shexse olumun nece chatdigini, onu veteninden ogurladigini, istirahet yerinden chixardigini, olum chubuqlarinda (tabutda) dashindigini, camaatin onu bir-birinin Alinden aldigini, chiyinlerine goturerek barmaqlari ile saxladiqlarini gormusen. Gormedinizmi, choxlu arzularda olanlarin, mohkem binalar tikerek chox var-dovlet toplayanlarin gor evinde nece yashadiqlarini, yigdiqlarinin zay oldugunu, mallarinin irs sahiblerine chatdigini, arvadlarinin bashqalarina ere getdiklerini? Ne yaxshi ishlerini (ibadet ve bendeliklerini) artira, ne de pis ishlerine (toretdikleri gunaha) gore uzrxahliq edib raziliq uma bilirler. (chunki olenden sonra tovbe ve qayidish qebul edilmir.) Her kim teqvani ve perhizkarligi ureyinin shuarina chevirdise, xeyir emellerde bashqalarindan one kechdi ve exlaqini xilas etdi. Teqvanin, perhizkarligin behrelerini qenimet bilin ve cenneti nesibiniz eden ishler gorun. chunki dunya qalmaginiz ve yashamaniz uchun yaradilmayib. ebedi mekanda (axiretde) serf etmek uchun ozune yol azuqesi toplamaqdan otru bir kechiddir. Bele ki, (ondan kochmeye) telesenlerden olun (chunki onda sustluk qeflete ve menzil bashindan qalmaga sebeb olur) ve ayrilmaq uchun atlarinizi hazirlayin (nicat tapib getmeye hazir olmaq uchun Allahin ve Peygemberin gosterishlerine emel edin).

133 XUTBE
imam Ali eleyhis-salamin (Allah-tealaya sitayish baresinde) xutbelerindendir.


Dunya ve axiretin itaeti ve cilovu (tevazokarligin son heddi ile) Allah-tealanin qudretinin Alindedir. (Sarvan devenin cilovunu istediyi terefe chekdiyi kimi, Onun da istediyi shey olar.) Goyler ve yerler oz acharlarini Ona tehvil vermishler (Ondan bashqa qeyrisinin onlara tesiri ve sahibliyi yoxdur). Yamyashil agaclar her seher erken Ona secde qilirlar (dile gelerek Ona sitayish edirler). Onun emrile agaclar budaqlardan ishiq sachan (sholeli) alovlar yandirar. Ve hemin agaclar Onun iradesi, tekvini emrleri ile yemAli, yetishmish meyve verirler.
Bu xutbenin (Qur`ani-Kerimin ezemeti barede) bir hissesidir


Sizlerin aranizda olan Allah Kitabi dili yorulmaq bilmeyen natiq (dunya ve axiretin her bir sheyi, movzusu barede yol gosterir), direkleri xarab olmayan bir ev (hemishe qalacaqdir ve mehv olasi deyil), dostlari meglub olmayan qalibdir (onun ardinca gedenler hemishe eziz ve hormetlidirler).



Bu xutbenin (Hezret Peygebmerin vesf edildiyi) bir hissesidir

Allah-teala hech bir peygemberin qalmadigi, soz davasi, chekishme ve mucadilenin (muxtelif eqide ve fikir ayriliqlarinin) oldugu bir zamanda Hezret Peygemberi gonderdi. (chunki cahiliyyet dovrunde bir deste butlere, bashqa deste sheytana, ayri deste guneshe, bir tayfa Hezret Mesihe ve bashqalarina sitayish edirdiler.) Onu butun peygemberlerden sonra getirerek vehye o Hezretle xitam verdi (ondan sonra peygember gondermedi). O boyuk shexsiyyet Allahdan uz donderib uzaqlashanlarla ve Ona oxshar, tay tutanlara qarshi Allah yolunda cihad etdi.
Bu xutbeden (dunyani gormek ve axireti istemek baresinde) bir parchadir




Dunya qelbi korlarin gormeklerinin son heddinden bashqa bir shey deyil. O, arxasinda ne oldugunu gormur (dunyadan kocherek ebedi saraya gedeceyine inanmir). Gozuachiq insanlar ise gozunu duzgun achib onu (faniliyini ve puchlugunu) gorur ve onun arxasinda bashqa bir sarayin oldugunu bilirler. demeli, gozuachiq nezer salaraq dunyadan uzaqlashar (ona urek baglamaz), korun ise butun diqqeti onda olar. Goren (dunyanin qalmaq yeri olmadigini bildiyinden) ondan (axiret seferi uchun) azuqe toplayar (teqva ve perhizkarligi secher), kor ise (dunyani ebedi mekan tesevvur etdiyine gore) onun uchun azuqe yigar (var-dovlet toplamaq uchun Allahin ve Peygemberin gosterishlerine goz yumar).
Bu xutbenin (Allahin Kitabina soykenmek barede) bir hissesidir


Bilin ki, o (kor qelbli dunyaperest), yalniz heyatda yashamaqdan bashqa sahib oldugu her sheyden doyar, usanar. chunki olumde rahatliq tapmaz (dunyada Allahin ve Peygemberin emrlerine uygun reftar etmediyine gore olumden sonra rahatliq tapmaz). Dunyada besiretli olmaq (olumden sonra olanlara inanmaq) hikmet mislinde olmaqdan bashqa bir shey deyil. O, kor qelb uchun heyat ve yashayish, kor goz uchun besiret, kar qulaq uchun eshitme, (ilahi rehmete susayan) teshne uchun doymaq demekdir. Onda (dunyadan) tam ehtiyacsizliq ve (ezabdan) saglamliq var. (Sizin qurtulush ve nicat yolunuz) Onun vasitesile (haqqi) gorduyunuz, danishdiginiz ve eshitdiyiniz Allah Kitabidir. (Qur`ani-Kerimdir). Onun bezi hisseleri diger bezi hisselerinden danishir (onun ayelerinden bir qismi bashqa ayeleri izah edir) ve bezileri ise bezi bashqalarinin shahididir. (Bir ayenin meqsedini basha dushmek uchun bashqa bir aye subut getirilir.) (Buna gore de) Qur`anin ilahi maarif ve ehkamda ixtilafi yoxdur, oz ardinca geleni, momini Allahdan ayri salmir. (eksine, onu hidayet ve qurtulushun esas yoluna chixarir.) Siz (Alinizde bele boyuk yol gosteren oldugu halda) oz aranizda kin saxlamaq uchun birleshmisiniz ve heyvanlarinizin peyininde ot bitib. (Sizin bir-birinizle dostlugunuz uzde yam-yashil, eslinde ise iyli, eziyyetverici tezek ustunde bitib ve hech kesin meyl salmadigi ot kimidir). Arzularin dostluguna gore bir-birinizle dostlashdiniz ve var-dovlet toplamaq ustunde dushmenchilik etdiniz. Sizleri chirkin olan sheytan heyran, sefil etmish ve (nefsi-emmare ile) aldadaraq azdirmishdir. ozum ve sizler uchun (sheytanin sherinden ve nefsi-emmareden xilas olmaqdan otru) Allahdan komek isteyirem.

134-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Ömər ibn Xəttab rumlularla döyüşə gedərkən o böyük insanla məsləhətləşdiyi vaxt buyurduğu kəlamlarındandır.

Allah İslam əhlinin sərhəd və hüdudlarını qorumağa, övrətlərini (düşmənin bilməməli olduğu şeyləri) örtməyə zamin olmuşdur. Allah az olduqları və (düşməndən) intiqam ala bilmədikləri vaxt onlara yardım etdi. Az olduqları və özlərini qorumağa gücləri olmadığı vaxt onları yenilməkdən saxladı. (İslamın ilk illərində bugünkü kimi saysız-hesabsız əhaliyə, gücə-qüdrətə malik olmayan müsəlmanlara kömək edən Allah indi də yardımçı olacaq. Çünki) diridir və heç vaxt ölməyəcək. (Deməli, döyüş meydanına getmə. Çünki) sən özün bu düşmənə (Rum qeysəri və qoşunlarına) doğru gedib onlarla görüşdə məğlub olsan, ucqar şəhər və sərhədlərdəki müsəlmanlar üçün pənah yeri qalmayacaq. Onların (fitnə-fəsadın qarşısını almaq üçün) səndən sonra müraciət etməyə yerləri yoxdur. (Məsləhət budur ki, sən burada qalasan və öz yerinə) onların üstünə bir müharibə görmüş igid göndər. Döyüşün bəla və çətinliklərinə taqəti olan, öyüd-nəsihət eşidənləri onunla yola sal. Əgər Allah-təala (ona) zəfər yetirsə, bu elə sənin istədiyin olacaq. Başqa bir hadisə baş versə, sən müsəlmanların köməyi və pənahı olacaqsan (yenidən qoşun toplayıb onlarla döyüşə göndərə bilərsən).
135-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın kəlamlarındandır. O böyük şəxsiyyətlə Osman arasında mübahisə baş verdikdə Müğəyrə ibn Əxnəs Osmana dedi: «Mən səni müdafiə etməyə onun üçün kifayət edərəm».[63] Sonra İmam əleyhis-salam ona buyurdu:

Ey özündən sonra övladı qalmayanın, Allahın rəhmətindən qovulmuşun oğlu![64] Ey köksüz-budaqsız şəcərənin (layiqli əsil-nəsəbi olmayanın) oğlu! Sən özünü mənimlə bərabər sanırsan?! Allaha and olsun ki, sənin dost olduğun kimsəyə Allah uğur və zəfər nəsib etməz, ayaq üstə saxladığın kimsə dayanmaz. Məclisimizdən bayıra çıx, Allah xeyir və yaxşılığı səndən uzaq etsın! Öz səylərinə (və düşmənçiliyinə) son qoy. (Mənimlə) mehribanlıq etsən, Allah rəhmətini sənə şamil etməsin.
136-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (beyətdən məqsədləri müqəddəs İslam dinini yaymaq deyil, hakimiyyət və dünya malı toplamaq olan səhabələrinə buyurduğu) kəlamlarındandır.

Sizin mənimlə beyətiniz fikirləşmədən və düşüncəsiz deyildi.[65] Mənimlə sizin işiniz bir deyil. (Çünki) mən sizi Allah (dini qaydaların yayılması) üçün sizsə məni özünüz (dünyanızın bəhrələrini əldə etmək) üçün istəyirsiniz. Ey camaat, öz nəfsinizlə mübarizədə mənə kömək edin (nəfsi istəklərinizin ardınca getməyib mənə itaət edin). Allaha and olsun, məzlumların haqqını zalımlardan almaq üçün ədalət və insafla hökm verəcəyəm. Zalımı (dəvənin burnuna həlqə keçirib cilovunu çəkdikləri kimi) burnunun halqasından dartıb ona meyli olmasa belə, haqqın su arxına çatdırana qədər gətirəcəyəm (zülmkarı zəlil və xar edəcəyəm ki, zavallıların haqqını ondan alım.)
137-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Təlhə və Zübeyr barədə (beyəti pozduqdan sonra, Osmanın qətlini onun adına çıxmaları barədə sözlərini rədd edərkən) buyurduğu kəlamlarındandır.

Allaha and olsun! Haram işi (adıma çıxmağı) məndən əsirgəmədilər (Osmanın öldürülməsi və onun qətlinə razılığı yalandan mənim adıma çıxdılar) və mənimlə özləri arasında insafla, ədalətlə rəftar etmədilər. (Çünki insafları olsaydı, iddialarının puçluğu aydın idi. İddialarının səhvliyi bundadır ki,) özlərinin tərk etdikləri haqqı və tökdükləri qanı (məndən) tələb edirlər. Əgər mən bu qanın tökülməsində (Osmanın qətlində) onlarla birgə iştirak etmişəmsə, onlar da bundan faydasız qalmayıblar.[66] Əgər mənsiz bu işi görüblərsə, onda özlərindən başqa heç kim sorğu-sual edilməməlidir.[67] İlk ədaləti bu olsun ki, ədalətlə hökm verməyi özlərində icra etsinlər. Bəsirətim və gözüaçıqlığım mənimlədir, (əmələ zidd olan sözün ziyanını bilirəm və buna görə də kimsəni) səhvə yönəltmədim (Təlhə və Zübeyr kimi bir söz deyib əksinə iş görmədim) və (onların ardıcılları kimi) səhv yola salınmadım. Onlar zülmkar və günahkar bir dəstədirlər. (Həzrət Peyğəmbərin mənə xəbər verdiyi kimi) Qara gil (gil saf suyu bulandırdığı kimi ümmətin dincliyini əlindən alan fitnə-fəsad), əqrəb zəhəri (kin və düşmənçilik) və zülmət şübhəsi (nadanlıq və azğınlıq) onlardadır. Bu iş (camaatı çaşdırdıqları Osmanın qanının alınması barədə sözləri alim, zəkalı insanların yanında) aşkar oldu. Batil (haqqın ziddinə olan söz) kökündən qopardıldı və şər yayan dili kəsildi.[68] Allaha and olsun, (fitnəkarların qarşısını almaq mənə vacib olduğuna görə) onlara bir hovuz düzəldib suyunu özüm çəkərəm, (onları döyüş meydanında elə məhv edərəm ki,) ondan doymuş qayıtmazlar və başqa yerdə də su içməzlər.[69]

Həmin kəlamın (yenə də Təlhə, Zübeyr və ardıcılları barədəsindəki) bir hissəsidir

(Osmanın qətlindən) sonra (beyət etmək üçün) yeni doğmuş heyvanlar balalarına tərəf gedən kimi mənə üz tutub dalbadal «beyət etməyə gəlmişik» deyirdiniz. Əlimi əlimin üstünə qoydum, açdınız, arxaya apardım, özünüzə tərəf çəkdiniz.[70] (Mən də sizdən Allaha şikayət edərək deyirəm:) İlahi, (Qüreyş tayfasından olan) Təlhə və Zübeyr mənimlə (mən də həmin tayfadanam) qohumluq əlaqəsini kəsib zülm etdi, əhd-peymanını pozdu və camaatı mənim üstümə qaldırdı. Sən onların bağladıqlarını aç, süstləşdirdiklərini möhkəm et. Arzularında olub etdikləri rəftarlarında onlara (dünya və axirət) pisliyi nəsib et.[71] (Onlarla döyüşdüyümə görə məni əsla danlaya və qınaya bilməzlər. Çünki) döyüşə başlamamışdan onlardan pozduqları beyətə qayıtmalarını istəyib hadisədən qabaq (bu iş barədə) düşünüb-daşınmalarını tələb etdim. Deməli, (mənim öyüd-nəsihətlərimi qəbul etməyib öz səhv fikirlərinin ardınca getdilər), neməti (Allah, Peyğəmbər və zəmanənin İmamına itaəti) xar sayıb (dünya və axirət) salamatlıqlarını əldən verdilər.
138-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın baş verəcək ağır hadisələrə (və on ikinci İmamın-əccələllahu fərəcəh-zühuruna) işarə etdiyi xütbələrindəndir.

Camaatın doğru yolu öz nəfsinə çevirəcəyi (Məhəmmədin şəriətindən əl çəkərək öz nəfsi istəklərinin arxasınca gedəcəkləri) vaxt (İmami-Müntəzər qeyb pərdəsinin arxasından çıxaraq) həvayi-nəfsi doğru yola və qurtuluşa yönəldəcək (yolunu azmışları doğru yola gətirəcək). Camaatın Quranı öz düşüncə və rəyinə çevirdiyi vaxt[72] rəyi Qurana qaytaracaq.[73] Bu xütbənin (İmami-Zaman əleyhis-salamın zühuru ərəfəsindəki fitnələrə işarə olunduğu) bir parçasıdır


(Həzrətin-ərvahuna fədah-zühurundan əvvəl çox cinayətlər olacaq.) Sizlərə (sonra gələnlərə qəzəbli yırtıcı şir kimi) dişlərini qıcayan (və ya dəvə tək) südlə dolu döşləri olan ağır müharibə və qırğınlar (yırtıcı şir tək hər şeyi məhv etməyə hazır olan döyüşlər, dəvə döşləri kimi döşləri ölüm şərbəti ilə dolu olan müharibələr) üz tutacaq. Onun südünü içmək (işin əvvəlində, döyüş meydanına atılanların və fəthə, qələbəyə ümidi olanların damağında) şirin, işin sonunda (toqquşmanın, ölüb-öldürmənin və onun müsibətlərinin hər yanı bürüdüyü vaxt) acı və pis dadandır (əziyyətlidir).

Agah olun, (xəbər verdiyim) sabah (bundan sonra) baş verəcək və sabah tanımadığınız (barəsində xəbəriniz olmayan) bir şeylə gələcək: Padşahlar tayfasından olmayan bir hakim (İmami-Zaman əleyhis-salam) onların işlərini idarə edənləri əməllərinin pisliyinə görə sorğu-sual edəcək.

Yer ciyərinin parçalarını onun üçün bayıra çıxaracaq (bütün qızıl, gümüş və s. mədənlər üzə çıxaraq o Həzrətin ixtiyarında olacaq) və açarlarını o böyük insana təslim edəcək. (Bütün şəhərlər onun ixtiyarına keçəcək.) Sonra məmləkətin ədalətlə idarə olunması yolunu sizə göstərəcək və kitabın və sünnənin tərk edilmişlərini (qanunlarını) dirildəcək (Quranın hökmlərini və Həzrət Peyğəmbərin sünnəsini icra edəcək).Sanki onu (Əbdülməliki) Şamda qışqıran (qoşun toplayıb) və bayraqları ilə Kufənin ətrafında gəzən görürəm. (İraqı ələ keçirib) bədxasiyyət, dikbaş dəvənin yeriməsi tək o diyarın əhlinə doğru üz tutur. Yerə başlardan xalça sərib (çoxlarını qətlə yetirib). Ağzını (didməyə hazırlaşan yırtıcı kimi) açıb və ayağını yerə bərk basıb (qoşunu çoxdur). Onun cövlanı uzaq və uzun, həmləsi ağır olar.[75]


Allaha and olsun, sizləri (sonra gələnləri) gözdəki sürmə tək azacıq qalana kimi hər tərəfə (şəhər və kəndlərə) pərən-pərən salacaq. (Sizin övladlarınızın Bəni-Üməyyənin əlindən çəkdiyi) çətinlik və əziyyət ərəblərin gizlənmiş ağılları onlara qayıdana qədər davam edəcək.[76] (Heç bir zaman məsuliyyətin üzərinizə düşməməsini və fitnə-fəsaddan xilas olmağı istəyirsinizsə) əbədi və bərqərar sünnəsi, yolları, aydın nişanələri (Quran və sünnəsi), bütün peyğəmbərliyin üzərində durduğu yaxın əhd-peymanı (haqq İmamı və Həzrət Peyğəmbərin canişini) öz yolgöstərəninizə çevirin. Bilin ki, şeytan öz qədəminin izinə ayaq qoyub arxasınca getməniz üçün (aldadıcı) yolları sizlərdən ötrü asanlaşdırır (ki, rahatlığınızı itirib dünya və axirətdə çarəsiz və zavallı olasınız).
139-cu xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Ömərin vəfatından sonra Ömərin tapşırığı ilə xəlifəlik üçün) şura keçirildiyi vaxt (həmin məclisin ziyanı barədə) buyurduğu kəlamlarındandır.

Heç kəs məndən qabaq haqqın dəvətinə, qohumlarla birləşməyə, ehsan və yaxşılığa (bir sözlə Allaha xoş gələn işlərə) tələsməmişdir. (Yaradılmasına Ömərin əmr verdiyi bu məclis kimi yerlərə qatılmıramsa, bu işdə haqq, həqiqət görmürəm. Buna görə də) sözlərimə qulaq asıb, dediklərimi nəzərinizdə saxlayın. Tezilklə, (bu məclisin keçirildiyi) bu gündən sonra xəlifəlik məsələsinin üstündə qılıncların çəkiləcəyini, əhd-peymanların pozulacağını görəcəksiniz. Hətta sizlərdən bəziləri (Təlhə və Zübeyr) azğınlara rəhbərlik edəcək, bəziləri isə nadanların (Osman və başqalarının) arxasınca gedəcəkdir. (Bütün bu fitnə-fəsadın, qırğınların əsası batil və nadürüstlük üzərində qurulan bu məclisin nəticəsidir.)
140-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın camaatın qeybətini etməkdən çəkinmək barədə kəlamlarındandır:[77]

Layiqlisi budur ki, günahdan uzaq duranlar[78] və Allahın günahlardan pərhiz saxlamaq nemətini bəxş etdiyi insanlar günahkarlarla və Allahın, peyğəmbərin əmrlərinə boyun əyməyənlərlə mehriban olsunlar.[79] Layiqlisi budur ki, (Allah onlara nemət bəxş etdiyinə və günahlardan uzaq qalmaq uğuru nəsib etdiyinə görə) onlara şükranlıq və təşəkkür hakim kəsilsin (başqalarından danışmağa onlara macal verməsin), günahkarların qeybətini etməyə mane olsun.

(Günahdan uzaq olanlara və günahsızlara başqasının qeybətini etmək yaraşmadığı bir halda) öz qardaşının (dindaşının) qeybətini edib onu törətdiyi günaha görə qınayanın halı necə olar?! (Belə bir günahkar şəxsin özü qeybətə daha layiq olduğu halda) Allahın onun qardaşının etdiyi günahdan daha böyük olan öz günahlarının üstünü örtdüyünü xatırlamırmı?[80] Onu törətdiyi günaha görə necə qınaya bilər ki, özü də ona bənzərini etmişdir. Eynilə həmin günahı etməsə də, başqa tərzdə qardaşının günahından daha böyük günah olan Allaha itaətsizlik etmişdir (başqa bir günaha batmışdır). And olsun Allaha, böyük günaha batmamış, yalnız kiçik günahla itaətsizlik göstərmiş olsa belə, camaatda eyb axtarmağı və onlar barədə pis danışmağa olan cürəti (törətmədiyi böyük günahdan) daha böyükdür. (Sonra, İmam əleyhis-salam öyüd-nəsihət olaraq buyurur:)

Ey Allah bəndəsi! Törətdiyi günaha görə heç kimsənin eybini axtarıb, haqqında pis danışmağa tələsmə ki, bəlkə o (batdığı günaha görə tövbə edər) bağışlanar. Öz nəfsində kiçik günahdan arxayın düşüb, rahatlanma (ona həqarət və kiçiklik gözü ilə baxma) ki, bəlkə onun nəticəsində əzaba düçar olar-san. Özündən qeyrisinin eybini və pisliyini bilən sizlərdən hər birisi öz eyblərinə görə (başqalarında eyb axtarıb, tənə vurmaqdan) çəkinməli, başqasının mübtəla olduğu günahdan çəkindiyinə görə şükürlə məşğul olmalıdır. (Bu nemətə görə şükr etmək başqasının eybini deməyə ona macal verməməlidir.)

141-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (qeybəti dinləməkdən çəkinmək və insanların pisliyinə danışanların sözlərinə qulaq asmamaq barədə) kəlamlarındandır.

Ey camaat! Hər kim öz qardaşını (dindaşını) tanıyıb onun dinində (etiqadında) möhkəm və sözləri, əməlləri ilə doğru yolda olduğunu bilsə, camaatın onun barəsində sözlərinə (qeybətinə) qulaq asmamalıdır. Agah olun! (Sözün vurduğu ziyan oxun ziyanından daha ağır və çox olur. Çünki) bəzən kamandan ox atan oxçunun oxu boşa çıxır və (ancaq) söz (yalan olsa belə,) təsirsiz qalmır, onun batili və yalanı aradan gedir. (Bununla belə, onun günahı deyənin boynunda qalır. Çünki) Allah (deyilənləri) eşidən və şahiddir. Bilin ki, haqla batil arasında dörd barmaqdan (bu qədər məsafədən) başqa bir şey yoxdur.

Bu sözlərinin mənasını İmam əleyhis-salamdan soruşduqda o Həzrət (bunun cavabında) barmaqlarını bir-birinə birləşdirərək qulaqları ilə gözləri arasına qoyaraq buyurmuşdur: Batil və səhv «eşitmişəm» dediklərin, haqq və doğru isə «görmüşəm» söylədiklərindir.[81]
142-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (malını boş yerə sərf edən mal sahibini məzəmmət etdiyi) kəlamlarındandır.

Haqdan qeyri yolda ehsan edib haqqı çatmayana bəxşiş verənin alçaq, pis insanların tərifindən, onlara bəxşiş verdiyi surətdə nadanların onun barəsindəki sözlərindən savayı bir nəsibi, bəhrəsi olmaz. Allah yolunda xəsislik etdiyi halda (əslində səxavət göstərməyib, əksinə, malını tələf və israf edən) əliaçıq və səxavətli olan nə qədər də çoxdur![82] Allahın sərvət yetirdiyi kimsələr, həmin maldan qohumlarına yardım etməli və o maldan (tanışlarını hər kəsə öz vəziyyətinə uyğun) layiqli qonaq etməlidir. Onunla əsiri, zavallını azad etməlidir. Ondan yoxsula və borcluya verməlidir. Haqqını (zəkat kimi vacib və sədəqə kimi müstəhəb) qaytarmaqda, hadisələri dəf etməkdə dözümlü olmalıdır. Bunları da (riyakarlıq və özünü göstərmək üçün deyil) savab və ilahi mükafat qazanmaq üçün etməlidir. (Bəyan edilən) bu bəxşişlərlə zəfər çalmaq dünyada ucalmağa, yaxşı ad-sana, yaxşılığa və axirətdə isə yüksək dərəcələrə çatmaq vasitəsinə səbəb olar. Əgər Allah istəsə.
143-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın yağış istərkən buyurduğu xütbələrindəndir.

Agah olun ki, sizi üzərində saxlayan yer və sizi kölgələri altında qərar verən göy sizin Allahınıza itaət edir. (Sizin istək və arzularınıza tabe deyillər ki, istədiyiniz zaman yer cücərsin və ya göylər yağdırsın.) Öz bərəkət və xeyrini (torpağın göyərməsi və göylərin yağdırmasını) nə sizə ürəyi yandığına, nə sizə yaxınlaşmağa, nə də sizdən xeyir və yaxşılığa (fay¬daya) ümid etdiklərinə görə sizə bağışlayırlar. Sizə xeyir çatdırmağa (Allah tərəfindən) məmur ediliblər. Əmrə itaət edərək sizin mənafeyinizi ödəmək üçün qalxmışlar.[83]

(Buna görə də) Allah nalayiq işlərlə məşğul olan bəndələrini meyvələrin azalması, bərəkətin saxlanılması və yaxşılıqlar xəzinəsinin qapısının bağlanması ilə sınayır ki, tövbə edən yuxudan oyanaraq tövbə etsin, günahı özündən uzaqlaşdırsın (bir daha günaha batmasın). Öyüd alan ibrət götürsün, ayağı özünü saxlayan (günah edib çirkin işlərə meyllənməsin). Allah istiğfarı (Allahdan bağışlanmaq istəməyi) ruzinin artmasının və mehr və rəhmət, yetişməsinin səbəbinə çevirmişdir. (Qurani-Kərimin Nuh surəsinin 11-12-ci ayələrində) Allah-təala buyurur: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاء عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ» Rəbbinizdən bağışlanmağınızı diləyin. O, günahları bağışlayandır. (Tövbə etdikdən sonra) O sizə dalbadal yağan bulud göndərər. Sizə mallar və oğullarla kömək edər (sizin mal-dövlət, oğul-uşaqlarınızı çox edər).

Allah rəhmət etsin (bağışlasın) tövbəyə və (günahdan) dönməyə üz tutan, törətdiyi günahın silinməsini diləyən (Allah-təaladan öz pis əməlinin cəzasından keçməsini istəyən) və ölümünü qabaqlayan kişiyə.[84]

İlahi, biz (suyun, otun və yaşayış ehtiyaclarının qəhətliyindən) heyvanların və balalarımızın fəryadlarının ucaldığı pərdə¬lə¬rin və örtüklərin (evlərin) altından rəhmətini diləyən, nemətinin artmağına ümidli və cəzandan, qəzəbindən qorxan halda Sənə üz tutduq.

İlahi, Öz yağışınla bizə su yetir, bizi ümidləri kəsilmişlərdən etmə. Bizi qəhətçilik və çətinlik illərində həlak etmə. Bizlərdən olan ağılsızların (pis əməl sahiblərinin) etdiyi işlərə görə bizləri cəzalandırma, ey mehribanların mehribanı!

İlahi Pərvərdigara, sənə doğru gəldik. Sıxıntıların, çətinliklərin bizi zavallı etdiyi, məşəqqətli quraqlıq illərinin bizi yönəltdiyi, çətin mətləb və istəklərin acizləşdirdiyi, başımıza dalbadal ağır fitnələrin, bəlaların gəldiyi bir vaxtda Sənə gizlin olmayan şeylərdən (çətinliklərdən) Sənə şikayətimiz var (xəbər veririk).

İlahi, Səndən istəyirik ki, bizi (evlərimizə) ümidsiz qaytarma, kədərli yollama, günahlarımızla tutuşdurma (istəyimizə günahlarımıza uyğun cavab vermə) və əməllərimizlə müqayisə etmə (istəklərimizi fəzl və kərəminə uyğun qəbul et).

İlahi, yağış, bərəkət, ruzi, mehr və rəhmətini bizə əta et, bizə su yetir. Elə bir su ki, xeyir verən, doyduran və (bitki) bitirən olsun və onunla əldən gedənləri (qurumuş bitkiləri) bitir və öləni (qurumuş torpaqları) dirilt. Bizə elə bir yağışla su ver ki, susuzluğu yox etsin və bol meyvələr yetirsin. Hamar torpaq ondan doysun, enişlərdən (çaylar və dərələrdən) axsın. Ağacları yarlı-yarpaqlı (yamyaşıl), qiymətləri ucuz etsin. Həqiqətən Sən istədiyin hər şeyə qadirsən.
144-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (məsum İmamların fəzilətləri barədə) xütbələrindəndir.

Allah-təala peyğəmbərlərini seçib vəhyi onlara məxsus etdi. Peyğəmbərləri camaat üçün sübut və dəlilə çevirdi ki, onların (əməllərində) dəlili olmasın. («Sənin əmr və qadağalarınla tanış deyildik» deyilməsin.) Hamını peyğəmbərlər vasitəsilə haqq yola dəvət etdi.

Agah olun ki, Allah-təala camaatın halını bilir. Ürəklərində olan gizli saxladıqları sirlərdən və düşüncələrdən xəbərsiz deyildir, əksinə, (peyğəmbərləri göndərməsi) kimin əməlinin daha yaxşı olduğunu sınamaqdan ötrüdür.[85] Ondan ötrüdür ki, mükafatın (yaxşı əməlin) savabı (cənnət) və cəzanın (pis əməlin) əzabı (atəş) olsun. (Bu bəyanla ilahi sınağın səbəbinin nə olduğunu bildiyinizə görə.) Hardadır biz əhli-beytdən başqa elmdə (xilqətin sirləri, Qurani-Kərimin təfsiri və təvilində) özlərini bilikli sayanlar: Onların iddiası yalan və bizə zülmdür. Çünki Allah-təala bizə üstünlük verib və onları aşağı tutmuşdur. (Bu məqam və rütbəni) bizə əta edib onları bundan bəhrəsiz etmişdir. Bizi daxil edərək onları çıxarmışdır. Bizim vasitəmizlə doğru yol istənilər, korluq və azğınlıqdan gözün açılması dilənər. Həqiqətən də dinin başçıları - İmamlar Haşimdən yaranmış Qüreyşdəndir. (Əli və Fatimə əleyhimas-salamın nəslindən yaranmışlar.) İmamlıq və xəlifəlik onlardan qeyrisinə layiq deyil, onlardan başqa (haqsız olaraq hakimiyyətə gəlmiş) xəlifələrin (Həzrət Peyğəmbərə) canişin olmaq səlahiyyətləri yoxdur.[86]

Bu xütbənin (Bəni-Üməyyə və tərəfdarlarını pisləyib məzəmmət etdiyi) bir hissəsidir

Dünyanı seçib axirətə arxa çevirdilər. Saf, içməli suya (təqva və pərhizkarlığa) göz yumub, iylənmiş sudan içdilər (əbədi əzabla razılaşdılar). Sanki onlardan pis işlərin ardınca gedərək onlarla ülfət bağlayıb, ram olan və razılaşan fasiq və günahkar birini (Əbdülməlik ibn Mərvanı) görürəm. Saçı belə çirkin işlərdə ağarmış, əxlaqı onunla boyanmışdır. (Onun hakimiyyəti uzun çəkmiş, çirkin işlər onun təbiətinə və zatına keçmişdir. Hər bir çirkin işi görməklə) batıracağından qorxusu olmayan dalğalı, böyük dəniz və yandıracağını düşünmədiyi quru ota düşən alov kimi ağzı köpüklü halda (sərxoş) və qorxmadan üz tutar. (Belə bir zamanda) hardadır hidayət çırağı ilə işıqlanan ağıllar, təqva və pərhizkarlıq nişanəsi ilə baxan gözlər? Hardadır Allah üçün ayrılan və Allaha itaət edən, bəndəliyə qapanan ürəklər?

(Hardadır Allaha ibadət və itaətdən başqa işi-peşəsi olmayan din rəhbərlərinin tərəfdarları? Bir halda ki, Bəni-Üməyyə) dünya malına hücum çəkərək haram uğrunda bir-birilə vuruşurlar. Behiştin və alovun nişanələri onlara görünür. Amma onlar cənnətdən üz döndərərək öz əməlləri ilə atəşə üz tuturlar. Allah onları (nicat yoluna) dəvət edib. Onlar hürkərək arxa çevirdilər. Şeytan onları (zəlillik və bədbəxtlik yoluna) çağırdı, onlar dəvətini qəbul edərək ona üz tutdular.
Bu xütbənin (bidətə itaət etməkdən çəkindirən və sünnənin ardınca getməyi təşviq edən) bir parçasıdır


Elə bir bidət (dində olmayan bir şeyin dində yaradılması) yaranmayıb ki, onun səbəbinə bir sünnə (Həzrət Peyğəmbərin yol və üslubu) aradan götürülmüş olmasın. Belə isə bidətdən çəkinin və işıqlı yola qədəm qoyun (Həzrət Peyğəmbər səlləllahu əleyhi və alihin yolu ilə gedin. Çünki Həzrət Peyğəmbərin zamanında olan) köhnə işlər işlərin ən yaxşısıdır, yeni bidətlər isə ən pis şeylərdir. (Şəriətə zidd olduğuna görə hərc-mərclik, fəsad və çox pozğunluğa səbəb olar.)
145-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (dünyanın məzəmməti və vəfasızlığı haqda) xütbələrindəndir.

Ey camaat! Siz bu dünyada ölümlərin oxlarını atdığı hədəfsiniz (müxtəlif növ ölümlər: xəstəlik, qətl, yanğın, batmaq, quyuya düşmək, uçqunun altında qalmaq və sair buna oxşarlar sizi məhv etməyə hazırdırlar). Hər içiləndə boğaza sıçrayan bir su vardır. Hər loğmada boğazda ilişən bir sümük vardır. Dünyada bir neməti əldən verməmiş başqa bir nemətə yiyələnə bilməzsiniz.[87] (Həmçinin) sizin uzun ömürlülərinizin (yalnız yaşı çox olanın deyil, hələ ömrü qalan gəncin və ya qocanın) ömrünün, həyatının bir günü məhv olmadan ömrünə (yeni) bir gün verilməz.[88] Əvvəlki gün yediyi aradan getmədən çox yemək yeyən üçün yeni bir ləzzət gətirməz.[89] Bir nişanə və izi aradan getməmiş onun başqa bir nişanə və izi yaranmaz. Təzəsi köhnəlməmiş onun üçün heç nə təzələnməz (məsələn, vüqar, səbr və helm qazanmaq üçün gənclik şadlığı itirilir). Onun üçün bir salxım bitməz, biçilən aradan getməmiş (bir əkin biçilməmiş, başqa əkin yaranmaz. Ata-anaları bu dünyadan getməmiş övladları onların yerlərində əyləşməzlər). Köklər olub keçiblər (ata-analar ölüblər) və biz budaqlarıq. (Onların övladlarıyıq.) Budaq kökü getdikdən sonra necə qala bilər?[90]

Bu xütbənin (bidətə itaət etməkdən çəkindirən və sünnənin ardınca getməyi təşviq edən) bir parçasıdır

Elə bir bidət (dində olmayan bir şeyin dində yaradılması) yaranmayıb ki, onun səbəbinə bir sünnə (Həzrət Peyğəmbərin yol və üslubu) aradan götürülmüş olmasın. Belə isə bidətdən çəkinin və işıqlı yola qədəm qoyun (Həzrət Peyğəmbər səlləllahu əleyhi və alihin yolu ilə gedin. Çünki Həzrət Peyğəmbərin zamanında olan) köhnə işlər işlərin ən yaxşısıdır, yeni bidətlər isə ən pis şeylərdir. (Şəriətə zidd olduğuna görə hərc-mərclik, fəsad və çox pozğunluğa səbəb olar.)
Bu xütbənin (bidətə itaət etməkdən çəkindirən və sünnənin ardınca getməyi təşviq edən) bir parçasıdır


Elə bir bidət (dində olmayan bir şeyin dində yaradılması) yaranmayıb ki, onun səbəbinə bir sünnə (Həzrət Peyğəmbərin yol və üslubu) aradan götürülmüş olmasın. Belə isə bidətdən çəkinin və işıqlı yola qədəm qoyun (Həzrət Peyğəmbər səlləllahu əleyhi və alihin yolu ilə gedin. Çünki Həzrət Peyğəmbərin zamanında olan) köhnə işlər işlərin ən yaxşısıdır, yeni bidətlər isə ən pis şeylərdir. (Şəriətə zidd olduğuna görə hərc-mərclik, fəsad və çox pozğunluğa səbəb olar.)
146-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın İran əhli ilə döyüşə gedərkən buyurduğu kəlamlarındandır. Onunla məsləhətləşən Ömər ibn Xəttaba demişdir:[91]

Bu işə (müqəddəs İslam dininə) yardım və ya onu xar etmək (lap əvvəldən qoşunun) azlıq və çoxluğu ilə olmamışdır (ki, kafirlərin qoşununun çoxluğundan və öz qoşunumuzun azlığından qorxaq). O, Allahın dinidir ki, onu (digər dinlərə) qalib edib. O, Allahın qoşunudur. Çatmalı olduğu mərtəbəyə çatana, aşkar olmalı olduğu yerdə aşkarlanana qədər onları hazırladı və kömək etdi. Biz Allah tərəfindən verilən vədi gözləyirik.[92] Allah öz vədinə vəfa edərək qoşununa yardım edər. (Ömərin döyüş meydanına getməməli olduğu haqda fikrini sübutla əsaslandıraraq belə bəyan edir:) Din başçısının və məmləkətin hökmdarının yeri fəqərələri toplayıb onları bir-birinə birləşdirən ipə bənzəyir. Əgər ip qırılsa, fəqərələr bir-birindən ayrılaraq dağılar və heç vaxt bir yerə yığıl-maz.[93] Ərəblər bu gün az olsalar da, İslam dininə (və onun başqa dinlərə qələbə çalmasına) görə çoxdurlar. (Nifaqın, ikiüzlülüyün yol tapmadığı) birlik və bütövlüyünə görə qalibdirlər. Sən dəyirmanın ortasındakı mismar kimi (sakit və təmkinli) ol. (Müharibə) dəyirmanını ərəblərin vasitəsilə fırlat (qoşunu təchiz etməyə və işlərində nizam-intizam yaratmağa çalış). Onları müharibə alovuna daxil edərək özün döyüş meydanına getmə. Çünki sən bu torpaqdan (İslamın paytaxtı Mədineyi-Teyyibədən) bayıra çıxsan, ətraf və nahiyələrdən ərəblər (fürsət əldə edib) səninlə olan peymanlarını pozacaq və fitnə-fəsad salacaqlar. (Sənə itaət etməkdən boyun qaçıracaqlar və məmləkətin nizam-intizam ipləri bir-birindən qopacaq). İş o yerə çatacaq ki, arxada qoyduğun sərhədləri qorumaq sənin üçün döyüş meydanına getməkdən daha mühüm ola-caq.[94] (Başqa cəhətdən də Sən döyüş meydanına daxil ol-san,) iranlılar səni görəcək və deyəcəklər: Bu ərəblərin rəhbəridir. (Ondan başqa rəhbərləri yoxdur.) Onu aradan götürsəniz (qətlə yetirsəniz), rahatlıq taparsınız. Bu düşüncə onların sənə (səninlə döyüşə) olan hərisliyini və səni (məhv etmək) tamahını daha da artırar.[95] İranlıların müsəlmanlarla döyüşə gəlmələri barədə xatırlatmana gəlincə isə, (qorxusu yoxdur, çünki) səndən daha çox Allah-təala onların gəlişini xoşlamır və O, bəyənmədiyi şeyi (razı olmadığını) aradan götürməkdə daha qüdrətlidir. Sayların çoxluğu barədə dediyinə gəlincə isə, (bunun üçün də narahatlıq yeri yoxdur, çünki) biz bundan əvvəl (Həzrət Peyğəmbərin vaxtında və İslamın ilk illərində kafirlərlə) qoşunun çoxluğu ilə döyüşmürdük, əksinə, Allah-təalanın yardımı, köməyi ilə döyüşürdük. (İndi qoşunun azlığından narahat olma. Allah bizə yardım göstərəcək və sonda qələbəni, zəfəri bizə nəsib edəcək.)
147-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Həzrət Məhəmmədə peyğəmbərlik verilməsinə dair dediyi, gələcəkdə baş verəcək hadisələrdən xəbər verdiyi, camaata öyüd, nəsihət etdiyi, onları itaətə həvəsləndirdiyi) xütbələrindəndir.

(Allaha şükr və sənadan) sonra, Allah Məhəmmədi (səlləllahu əleyhi və alih) haqqa və doğruluğa seçdi ki, bəndələrini bütlərə pərəstişdən çəkindirsin və Ona ibadətə, itaətə dəvət etsin. Şeytanın ardınca getməyi qadağan edərək Ona itaətə yönəltsin. Bəndələrinin nadan olduqları halda Allahlarını tanısınlar deyə, inkar etdikdən sonra Onu etiraf və inanmadıqdan sonra varlığını sübut etmələri üçün onu (bütün üfüqlərdə) aydın, möhkəm və güclü etdiyi Quranla göndərdi. Sonra özü görülmədən, onlara göstərdiyi güc və qüdrətilə özünü kitabında onlara aşkar etdi.[96] (Öz kitabında) onları öz əzəmət və şövkəti ilə qorxudub məhv etdiyi qövmü müxtəlif əzablarla necə puç etməsindən, aralarına qəzəb orağı atdığı dəstəni (aradan götürdüyündən) agah etdi.[97] Məndən sonra tezliklə sizin üçün elə bir zaman gələcək ki, onda haqq və doğruluqdan daha gizli, batil və nadürüstlükdən daha aşkar, Allaha və Onun Peyğəmbərinə qarşı yalandan daha çox bir şey olmayacaq. O zəmanənin camaatı üçün doğru-düzgün oxunan (düzgün təfsir və təvil edilən) Qurandan qiymətsiz, mənasını təhrif edib dəyişdiklərindən (onu nəfsi istəkləri və batil qərəzləri ilə uyğunlaşdırsalar) bol məhsul olmaz. Şəhərlərdə ləyaqətli işlərdən daha pis və pis işlərdən daha ləyaqətli iş olmaz. Quranı daşıyanlar (onunla tanış olub məlumatı olanlar) ona etinasız olar (göstərişinə uyğun rəftar etməzlər) və hafizləri isə (onu əzbərdən avazla oxuyanlar əməl vaxtı) unudarlar. Deməli, Quran və onun əhli (yol göstərən İmamlar əleyhimus-salam və ardıcılları) uzağa atılmışlar və cəmiyyət arasında deyillər.[98] Bunların hər ikisi bir yolda bir-birinə yoldaşdır. (Quranın göstərişinə uyğun rəftar edirlər. Həmin zəmanə əhlindən) bir kimsə Qurana və əhlinə hörmət qoymayıb yanında saxlamayacaq. (Çünki nəfsinə uyğun gəlmir.) Deməli, Quran və onun əhli həmin zəmanədə (zahirdə) camaatın arasında, onlarla olsalar da (əslində) aralarında olmayıb, onlarla deyillər. Çünki zəlillik və azğınlıqla doğru yol, hidayət bir yerə sığışmaz. Həmin (azğın) camaat (Qurandan) ayrılmaq üçün əl-ələ verəcək və insanlardan (Qurana tabe olanlardan) pərən-pərən düşəcəklər. Sanki (itaət edib ardınca getməli olduqları) Quran onların rəhbəri deyil, onlar Quranın rəhbərləridir!!! (Çünki onu öz batil qərəzləri və nadürüst düşüncələri əsasında təfsir, təvil edirlər.) Deməli, (Quranı arxaya atıb onun müddəalarına əməl etmədiklərinə görə) onlar üçün onun adından başqa bir şey qalmayıb və yazısından, xəttindən qeyri bir şeyini tanımırlar. Bu zəmanə gəlməmişdən qabaq (Bəni-Üməyyə və Bəni-Abbasın zülmü, sitəmi nəticəsində) yaxşı insanlara cürbəcür zülmlər olunacaq. Onların doğru sözünü Allaha yalan və böhtan sanacaq, yaxşı əməllərini çirkin işlərin cəzası ilə mükafatlandıracaqlar. (Çünki şəhvət və nəfslərinə tabe olaraq yaxşı insanların layiqli əməllərini nalayiq sanacaq və onları qətlə yetirəcək, incidəcəklər.) Sizdən əvvəl olanlar uzun arzularına və ölümləri naməlum olduğuna görə həlak olub əzab çəkərlər (uzun arzulardan çox asılı olub, ölümdən xəbərsiz qalarlar) ölüm onları yaxalayar. Elə bir ölüm ki, heç bir üzrü qəbul etməz, əllər tövbəyə, (çirkin əməllərdən) qayıdışa çatmaz (üzrxahlığa və tövbə etməyə macal olmaz) və müsibət, əzab (can vermək və əbədi əzab) onunla yoldaş olar.

Ey camaat! Allahdan öyüd-nəsihət istəyən kimsə (nəsihət qəbul edənin əməlləri və sözləri Allahın buyuruqlarına uyğun olsa, hər xeyir işdə) uğur qazanar. Onun sözünü (Qurani-Kərimi) kim öz yolgöstərəninə çevirsə, yolların ən davamlısı olan bir yola yönəldilər.[99] Çünki Allahı tanıyan (Onun sözlərini öz bələdçisinə çevirən şəxs əbədi əzabdan) rahat və asudə olar. Onun düşməni (Ona ibadət və bəndəlikdən boyun qaçıraraq yoluna qədəm qoymayan) isə qorxudadır. Allahın əzəmət və böyüklüyünü tanıyan (Onun hər şeyə qadir olduğunu bilən) kimsənin özünü böyük sanması (Onun əmr və qadağalarına tabe olmaması) yaraşan deyil. Allah-təalanın böyüklüyünün həddi-hüdudunun olmadığını bilən şəxslərin ləyaqət və məqamlarının aliliyi Onun müqabilində təvazökar olmalarındadır (əmrlərinə uyğun rəftar etmələrindədir). Onun güc və qüdrətinin hər imkanın fövqündə dayandığını bilən kəslərin sağlığı (əzabdan xilas olmaları) Ona tabe olmalarındadır. Sağlam insan qoturludan, şəfa tapan xəstədən uzaq durduğu kimi haqdan (Onun əhlindən, yəni, din başçılarından) uzaqlaşmayın. Bilin, nə qədər ki, Onu tərk edəni (Ona itaət etməyənləri) tanımamısınız, doğru yolu (haqq dini) dərk etməyəcəksiniz. Heç vaxt Quranla əhd-peymanınıza sadiq qalmayacaqsınız (Allaha və peyğəmbərə iman gətirməyəcəksiniz), nə qədər ki, əhdini pozub peymanını sındıranı (onlara meyl etməyəni) tanımamısınız. Onu uzağa atanı (onun hökmlərinə əməl etməyəni) tanımayana qədər heç vaxt Allahın Kitabına əl vurmayacaqsınız (onun göstərişinə uyğun rəftar etməyəcəksiniz). (Doğru yola gəlməyəni, Quranla əhd-peymanlarını pozub onu tərk edənləri tanıdıqda və onlardan uzaqlaşdıqda) doğru yolu, əhd-peymana sadiqliyi, Qurana bağlanmağın üsulunu onun əhlindən (yol göstərən İmamlar əleyhimus-salamdan) diləyin. Çünki onlar elm və biliyi diri saxlayanlar, cəhalət və nadanlığı öldürənlərdir. (Buna görə ki,) onlardır hökmləri (bəyan etdikləri şəriət hökmləri və ilahi vəzifələr) sizləri elm və biliklərindən (söz deməməli olduğu yerlərdə) sakit dayanmaları sözlərindən (bəyanlarının gözəlliyindən) və zahirləri batinlərindən agah edən. (Sözləri ilə əməllərinin birliyi etiqadlarının düzgünlüyü və imanlarının doğruluğundandır.) Dinin əleyhinə deyildirlər (çünki dinin rəhbərliyi onların əlində olub və hər eybdən, günahdan məsumdurlar) və (hökmlərin heç birində) bir-biri ilə ixtilafları yoxdur. (Çünki onların elmləri vahid peyğəmbərlik mədənindən qaynaqlanır.) Deməli, din onların barəsində doğru danışan şahid (onların birliyinə və ixtilaflarının olmamasına şəhadət verir) və danışan bir sükutdur. (Zahirdə bir söz deməsələr də, əslində din haqqın onlarla və onların haqla olduğunu deyir.)
148-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Bəsrə əhli (Təlhə və Zübeyrin məzəmməti) barədə kəlamlarındandır.

Təlhə və Zübeyrin hər ikisi özlərinin xalqın əmiri və hakimi olacaqlarına ümidvar olaraq, bunu dostları üçün deyil, özləri üçün istəyirlər.[100] (Buna görə də bu döyüşdə) Allaha tərəf getməyib bir kəndir və iplə özlərini Ona yaxınlaşdırmırlar.[101] Hər biri öz dostuna ürəyində kin bəsləyir. Tezliklə işlərin üstündən pərdə götürüləcək, kinləri üzə çıxacaqdır.[102] Allaha and olsun, istədiklərini əldə etsələr (hakimiyyətə çatsalar), hər an hər biri başqasının canını alar, hər biri dostunu puç və məhv edər. (İndi) zülmkar bir dəstə (fitnə və qarışıqlıq üçün) qiyam etmişdir (biz də müdafiə olunmağa və qarşılarını almağa hazırıq). Haradadır (pis işlərdən çəkindirərək Allahdan) əcr və savab istəyənlər (ki, bizə kömək və yardım etsinlər?) Həqiqətən də sünnələr (hidayət və qurtuluş yolları) onlara aydındır (hamı bilir). Bu xəbər daha əvvəldən onlara bəyan olunmuş-dur.[103] (Buna görə də Osmanın qətlini əhd-peymanlarını pozmaq üçün bəhanəyə çevirən bu insanların sözlərinə qulaq asmaq lazım deyil. Çünki) hər azğınlıq üçün bəhanə və səbəb, hər əhd-peymanı pozmaq üçünsə bir şübhə var.[104] (Ancaq) Allaha and olsun, mən əli başa, üzə və sinəyə vurmağın səsini matəmlərdə və ölüm xəbərini qasiddən eşidən, (inanmayaraq) ağlayanın başının üstünü kəsdirənlərdən (buncaya qədər inanmayandan) deyiləm.[105]
149-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (ibn Mülcəm qılıncla o böyük şəxsin başına zərbə endirdikdən sonra) vəfatından öncə (ölümün hamıya çatacağı barədə dediyi, Allah və Peyğəmbərə tabe olmağı tövsiyə etdiyi və öz vəfatını xəbər verdiyi) kəlamlarındandır.

Ey camaat! Hər insan ölümdən qaça-qaça onunla görüşür. Ömrün müddəti canın cıdır meydanıdır. (Mənzil başı ömrün başa çatması və ölümü qəbul etməkdir.) Ölümdən qaçmaq ona yaxınlaşmaqdır.[106] Nə çox günlərimi bu gizli mətləblə maraqlanmaqla keçirmişəm.[107] (Bu sirri tapdım və) Allah-təala onun (sizdən) gizli qalmasından qeyri bir şeyi istəməmişdir.[108] Ondan agah olmağınız nə qədər də uzaqdadır. (Çünki) gizli bir elmdir. (Onu hər kəsə açmaq olmaz.) Mən (sizlərə) Allahı (barəsində) vəsiyyət edib tapşırıram ki, Ona heç nəyi şərik qoşmayasınız. Məhəmməd (səlləllahu əleyhi və alih) (haqqında) vəsiyyət edirəm ki, onun sünnəsini (hökmlərini) qədir-qiymətsiz və puç etməyin. Bu iki sütunu (Allahın birliyi və Həzrəti Peyğəmbərin şəriətini) qoruyub saxlayın.[109] Və yandırın bu iki çırağı (nadanlıq və azğınlıq zülmətində sərgərdan qalmayasınız deyə). Bir-birinizdən (bu iki şeydən) uzaq və pərən-pərən düşməyənə qədər qınaq və məzəmmət olunmazsınız. (Allahın və Peyğəmbərin göstərişinə tabe olmağı çətin sanmayın, çünki) Allah-təala sizlərdən hər birinə taqəti və qüdrəti qədər vəzifə tapşırmış, nadanlara güzəşt etmişdir. (Belə isə, nadanların bilənlər qədər mükəlləfiyyəti yoxdur, çünki) sizin Allahınız mehriban bir Allah, dininiz möhkəm bir din (əyrilik ona yol tapmayıb) və rəhbəriniz (Həzrət Peyğəmbər və yol göstərən İmamlar əleyhimus-salam bütün ilahi hökmlərdə) bilikli bir rəhbərdir. Mən dünən sizinlə yoldaş və həmnişin idim. (Sağlamlıq, igidlik və gücümlə sizə xidmət edirdim.) Bu gün isə sizlər üçün ibrət və öyüdəm. (Bütün bu igidlik və qüdrətimə baxmayaraq, ölürəm.) Sabah sizdən uzaqlaşaraq ayrılacağam. (Öləcəyəm.) Allah mənə və sizlərə rəhmət et-sin.[110] Bu büdrəyən yerdə ayaq qoyduğum yer möhkəm olsa, (bu dünyada sağ qalsam,) deməli, (Allahın qəza- qədərinə razı olduğuma və Onun istədiyindən başqa şeyi istəmədiyimə görə) bu sizin muradınızdır, sizə yaxşıdır. Əgər ayağım büdrəsə (ölüm məni haqlasa), deməli, biz ağac budaqlarının kölgəsində, küləklərin əsdiyi yerdə və yerlə göy arasında toplanıb, məhv olan və nişanələrini yerdəki küləklərin yox etdiyi buludların sayəsində olmuşuq.[111] Mən sizin qonşunuz idim və bir müddət bədənim də sizə yoldaş idi. Tezliklə hərəkətdən sonra sakitləşmiş, danışdıqdan sonra susmuş cansız bədənimi görəcəksiniz. Mənim hərəkətsizliyim, gözlərimi önümə dikməyim və əzalarımın sakitliyi sizlər üçün ibrət olsun. Çünki bu hal ibrət götürənlər üçün hər bəlağətli söhbətdən, hər qəbul edilmiş sözdən daha nəsihətlidir. Mənim sizlərlə vidalaşmağım, ayrılmağım dostları görüşünə gələn bir kişinin ayrılığına və vidalaşmağına bənzər. (Qiyamət günündə Allahın ədalət dərgahında sizinlə görüşəcəyəm.) Sabah mənimlə olduğunuz günləri xatırlayacaqsınız. (Mən dünyadan köçdükdən, Bəni-Üməyyə və başqaları hakimiyyətə gəldikdən sonra mənim qədrimi biləcəksiniz.) Mənim fikirlərim sizə çatacaq. (Məlum olacaq ki, bu döyüşlərdə Allah-təalanın razılığını qazanmaqdan başqa məqsədim olmayıb.) Mənim yerim boşaldıqdan və orada başqa birisi dayandıqdan sonra məni tanıyacaqsınız.[112]
150-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (özündən sonra) baş verən hadisələrə işarə etdiyi (İmami-Zaman əccələllahu fərəcəhun qeybə çəkilməsindən xəbər verdiyi) xütbələrindəndir.

(Dünyapərəstlər) tutdular azğınlıq yollarını sağdan, soldan, göz yumdular hidayət və qurtuluşun düm-düz yol-larına.[113] (Dinləyənlər bu sözdən heyrətə gələrək bu hadisələrin nə vaxt baş verəcəyini Həzrətdən soruşanda buyurdu:) Tələsməyin. Baş verəcək pozğunluqları, olması gözlənilənləri və sabahın gətirəcəklərini (bundan sonra aşkar olacaqları) gec sanmayın ki, bir şey uğrunda tələsən onu tapdıqda ona çatmamağı qalır![114] Sabahın nişanələri (o zamanların çatacağı və həmin pozğunluqların baş verəcəyi zəmanənin insanlarının əməlindən aydın görünür) bu gün necə də yaxındır! Ey zəmanə camaatı, hər vəd olunmuşun gəlişinin vaxtı, xəbəriniz olmadığı fitnələrlə görüşə yaxınlaşmaq anıdır.[115] Agah olun, bizdən fitnələri görən kimsə (Sahib əz-zaman əccələllah fərəcəh) həmin fəsadların zülmətində aydın çıraqla (İmamət və vilayət nuru ilə) hərəkət edəcək, yaxşılar kimi rəftar edəcək ki, o çətinliklərin bir düyününü açsın (azğınlığa düçar olanı xilas etsin) və bir əsiri (cəhalət və nadanlığın buxovlarından) azad etsin. (Kafirlərin) birliyini dağıdıb dağınığı (haqqı) bir yerə yığacaq. Camaatdan gizlində olar, axtaran arxasınca nə qədər nəzər salsa da bir izini, nişanəsini görməz.[116] Bir dəstə bu fitnələrdə dəmirçi qılıncı cilaladığı kimi cilalanacaq (doğru yola gəlib xilas olacaq və o Həzrətin ardınca getməyə hazır olacaq. Belə ki,) onların gözləri Quranın nuru ilə işıqlanacaq, təfsiri qulaqlarında səslənəcək (Quran ayələrini oxuyub dərindən düşünəcək, təfsirini öz əhlindən öyrənəcək). Səhər erkən içdikdən sonra axşam da hikmət camını onlara içirdəcəklər.[117]

Bu xütbənin (cahiliyyət dövrünün insanları və Həzrət Peyğəbmərin səhabələri haqda olan) bir hissəsidir

(Müqəddəs İslam dini yaranmamışdan əvvəl bütün dünyanı azğınlıq bürümüşdü və insanlar müxtəlif pozğun işlərlə məşğul olurdular.) Onların (günah və itaətsizlik) zəmanəsi (öz) günah və cəzalarını başa çatdırmaları üçün uzun çəkdi.[118] Zəmanələrinin sonu yaxınlaşana qədər ruzgarlarının ağır hadisələrinə layiq olmaları üçün. (Rəis və başçılarından) bir dəstə pozğunluqlara bel bağlayıb ondan rahatlıq tapdı. Müharibə atəşini alovlandırmaq üçün əllərini qılıncla göyə qaldırdılar.[119] (Həzrət Peyğəmbər öz səhabə və ardıcıllarını müqəddəs İslam dinini təbliğ edib yaymaq üçün elə tərbiyələndirdi ki,) İlahi qəzavü-qədər bəla və çətinlik dövrünün başa çatmasını tələb edənədək (müsəlmanlar güclənib dinləri dünyada məşhurlaşana qədər çətinliklərdə və düşmənlə döyüşdə) dözümlərini Allaha minnət qoymadılar, haqqın yolunda candan keç¬məyi böyük saymadılar.[120] (Döyüşlərdə) qılınc çalmaları bəsirətlərinə (nadanlığa və şəhvətə görə deyil, Allaha və Peyğəmbərə inamlarına) görə idi. Yol göstərən və nəsihət verənlərinin (Həzrət Peyğəmbərin) əmrilə Allahlarına yaxınlaşdı-lar.[121] Allah-təala bu Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) ruhunu aldıqdan sonra bir dəstə geriyə qayıtdı (Həzrət Peyğəmbərin əmr və qadağalarına arxa çevirib yenidən azğınlıq yoluna qədəm qoydular) və (azğınlıq) yolları onları məhv etdi. (Dünyada pozğunluğa, axirətdə isə əbədi əzaba düçar oldular.) Öz nadürüst düşüncə və rəylərinə etimad etdilər (hökmləri özlərindən səhv bəyan etməklə insanları ona tabe olmağa məcbur etdilər. Həzrət Peyğəmbərin) qohum-əqrabasından qeyrisinə tabe oldu-lar.[122] (Onları) sevməyə əmr edilmiş vasitədən (yəni, hidayət və qurtuluş vasitəsi olan Həzrət Peyğəmbərin Əhli-Beytindən) uzaq durdular.[123] Binanı (din və imanı) möhkəm bünövrəsindən köçürərək layiq olmayan yerdə tikdilər.[124] Onlar hər günahın mənbəyi, hər çətinliyə və nadanlığa daxil olanın qapılarıdır. (Batili və nadürüstlüyü istəyən hər kimsə onların ardınca gedər. Çünki onlar zəlillik və azğınlıq qapıları, fitnə-fəsadın, din və dünya işlərində pozğunluğun mənşəyidirlər.) Heyrət və səfalət içrə (dənizin dalğaları kimi) get-gəl edirdilər (çünki haqdan əl çəkmişdilər və dinin rəhbərinə tabe deyildilər) və bihuşluqda (cəhalət və nadanlıqda) Fironun ardıcılları kimi (öz əməllərinin əzab və cəzasından) qafil idilər.[125] Bəziləri (xəlifələr kimi) axirətə göz yumub dünyaya yönəldilər, bəziləri də (Bəni Üməyyə kimi) dindən əl çəkib (doğru yol və qurtuluşdan) uzaqlaşdılar.
Bu xütbənin (cahiliyyət dövrünün insanları və Həzrət Peyğəbmərin səhabələri haqda olan) bir hissəsidir


(Müqəddəs İslam dini yaranmamışdan əvvəl bütün dünyanı azğınlıq bürümüşdü və insanlar müxtəlif pozğun işlərlə məşğul olurdular.) Onların (günah və itaətsizlik) zəmanəsi (öz) günah və cəzalarını başa çatdırmaları üçün uzun çəkdi.[118] Zəmanələrinin sonu yaxınlaşana qədər ruzgarlarının ağır hadisələrinə layiq olmaları üçün. (Rəis və başçılarından) bir dəstə pozğunluqlara bel bağlayıb ondan rahatlıq tapdı. Müharibə atəşini alovlandırmaq üçün əllərini qılıncla göyə qaldırdılar.[119] (Həzrət Peyğəmbər öz səhabə və ardıcıllarını müqəddəs İslam dinini təbliğ edib yaymaq üçün elə tərbiyələndirdi ki,) İlahi qəzavü-qədər bəla və çətinlik dövrünün başa çatmasını tələb edənədək (müsəlmanlar güclənib dinləri dünyada məşhurlaşana qədər çətinliklərdə və düşmənlə döyüşdə) dözümlərini Allaha minnət qoymadılar, haqqın yolunda candan keç¬məyi böyük saymadılar.[120] (Döyüşlərdə) qılınc çalmaları bəsirətlərinə (nadanlığa və şəhvətə görə deyil, Allaha və Peyğəmbərə inamlarına) görə idi. Yol göstərən və nəsihət verənlərinin (Həzrət Peyğəmbərin) əmrilə Allahlarına yaxınlaşdı-lar.[121] Allah-təala bu Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) ruhunu aldıqdan sonra bir dəstə geriyə qayıtdı (Həzrət Peyğəmbərin əmr və qadağalarına arxa çevirib yenidən azğınlıq yoluna qədəm qoydular) və (azğınlıq) yolları onları məhv etdi. (Dünyada pozğunluğa, axirətdə isə əbədi əzaba düçar oldular.) Öz nadürüst düşüncə və rəylərinə etimad etdilər (hökmləri özlərindən səhv bəyan etməklə insanları ona tabe olmağa məcbur etdilər. Həzrət Peyğəmbərin) qohum-əqrabasından qeyrisinə tabe oldu-lar.[122] (Onları) sevməyə əmr edilmiş vasitədən (yəni, hidayət və qurtuluş vasitəsi olan Həzrət Peyğəmbərin Əhli-Beytindən) uzaq durdular.[123] Binanı (din və imanı) möhkəm bünövrəsindən köçürərək layiq olmayan yerdə tikdilər.[124] Onlar hər günahın mənbəyi, hər çətinliyə və nadanlığa daxil olanın qapılarıdır. (Batili və nadürüstlüyü istəyən hər kimsə onların ardınca gedər. Çünki onlar zəlillik və azğınlıq qapıları, fitnə-fəsadın, din və dünya işlərində pozğunluğun mənşəyidirlər.) Heyrət və səfalət içrə (dənizin dalğaları kimi) get-gəl edirdilər (çünki haqdan əl çəkmişdilər və dinin rəhbərinə tabe deyildilər) və bihuşluqda (cəhalət və nadanlıqda) Fironun ardıcılları kimi (öz əməllərinin əzab və cəzasından) qafil idilər.[125] Bəziləri (xəlifələr kimi) axirətə göz yumub dünyaya yönəldilər, bəziləri də (Bəni Üməyyə kimi) dindən əl çəkib (doğru yol və qurtuluşdan) uzaqlaşdılar.
151-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Həzrət Peyğəmbəri vəsf, ərəblərə nəsihət etdiyi və çətin hadisələrdən xəbər verdiyi) xütbələrindəndir.

Allahdan şeytanı uzaqlaşdırdığı və saxladığı yerlərdə, (ibadət, bəndəlik vaxtı və şeytana tabeçiliyə mane olan layiqli işlərdə Allahdan uğur diləyirəm) onun yalanlarına və tələlərinə (nəfsi istəklərə və dünyanın xoş görüşünə) düşməməkdə kömək diləyirəm. Şəhadət verirəm ki, Məhəmməd Onun bəndəsi, elçisi, seçilmişi və bəyəndiyidir. Fəzlinin və böyüklüyünün tayı-bərabəri yoxdur, yoxluğunu heç nə əvəz etməz. Şəhərlər (sakinləri) zülmət azğınlığından və (bütpərəstlikdən), böyük nadanlıqdan, ünsiyyətdə kobudluq və pis əxlaqdan (daş qəlblilik və qan tökmədən) sonra Onunla (doğru yolun nuru ilə) işıqlandılar. İnsanlar (o Həzrətin peyğəmbərliyindən əvvəl) haramı və nalayiq olanı halal bilər, alimi və biliklini xar sayardılar. (Onları doğru yola yönəldəcək) peyğəmbərin olmadığı bir dövrdə yaşayıb, zülmətdə (küfr və azğınlıqda) ölürdülər. Siz, ey ərəb camaatı! (Görünməsi) yaxında olan bəlaların (fəsad və pozğunluqların) nişanələrisiniz (oxlarısınız). Qəflətdən və (insanın məhvinə, tükənməsinə səbəb olan) nemətin məstliyindən uzaq durun (çarəsiz qalmamaq üçün öz dininizə əhəmiyyət verin) və (dinə etinasızlığa görə) cəzanızın ağırlığından çəkinin. Şübhənin tozunda və qaranlığında (batilin haqla səhv salınmasında), fitnənin (yolunun) əyriliyində və kələ-kötürlüyündə, gizlinin aşkar olub üzə çıxmasında, qütbün asılmasında və onun oxunun fırlanmasında ləngiyin (düşünüb-daşınmadan dolaşıq və fitnə-fəsadın başlanğıcı olan işlərə girişməyin). (Çünki) fitnə və pozğunluq gizli yollarda üzə çıxar və rüsvayçılıq, çirkinlik yaradar. (Fitnə törədən səhv işlər əvvəldə az olar və yavaş-yavaş artar.) Onun böyüyüb artması (tədricən güclənən) gəncin böyüməsinə, nişanələri isə (çırpıldığı hər şeyi dağıdıb sındıran) daşın nişanələrinə bənzər. Zülmkarların hər biri başqası üçün bağladığı əhd-peymanla həmin fitnəni miras götürür. Onların (və azğınlığa aparan) ilki sonuncularının rəhbəri, sonuncuları isə (yaxşılara zülm etməkdə) ilklərinin ardınca gedəndir. Alçaq dünyaya (sahib olmağa) meylli, rəğbətlidirlər və (bu işdə) bir-birini ötüb keçirlər. İylənmiş, pis qoxulu murdar ətə çox tamah salaraq, onun üstündə bir-birilə düşmənçilik edirlər. Az zamandan sonra davamçı öz rəhbərindən, rəhbər isə ardıcılından bezər, sonra düşmənçiliklə bir-birindən pərən düşərlər. Görüşəndə biri digərini lənətləyib söyər.[126] Müqəddimə olan bu fitnədən sonra daha bir məhvedici, qırıcı fitnə gələr. (Bu fitnə insanları çox pərişan və puç edər.) Ürəklər gücləndikdən sonra tutulmağa və daralmağa meyl edər, kişilər sağaldıqdan sonra azğınlaşarlar. O fitnənin üz tutduğu vaxt istəklər korlanar. Onun yarandığı vaxt düşüncələr (doğrusu nadürüstü ilə) səhv salınar. (Nadan başını itirər) onu dəf etmək niyyətində olan hər kimsəni fitnə sındıraraq puç edər, onunla əlləşib (unutmağa) çalışanı əzib məhv edər. Həmin fitnədə insanlar vəhşi uzunqulaq kimi bir-birinin boğazını gəmirib əziyyət verəcəklər. Birləşdirən iplər (dinin qaydaları və şəriət hökmləri) qırılıb qopacaq, işlərin üstü örtüləcək. (Qurtuluş yolu görünməz olacaq.) Bu fitnədə (alimlərin söz deməyə qüdrətləri olmadığına görə) elm, bilik azalacaq, zalımlar dil açacaqlar. O fitnə çöllərdə yaşayanları öz cilovunun dəmiri ilə döyəcək, sinəsi ilə onları əzəcək. (Pozğunluq dikbaş atın insanı ayaqları altına salıb öldürmək üçün onun üstünə çıxması kimi hər yanı bürüyəcək.) O fitnənin toz-torpağında (nişanə və əlamətlərində) tək yol gedənlər (alimlər və fazillər) puç olacaq (aradan gedəcək) və atlılar (igidlər və güclülər) onun (qarşısının alınması) yolunda həlak olacaqlar (öldürüləcəklər. Qısası, bu fitnədən az adam sağ çıxacaq). O fitnə acı tale (ən ağır ilahi hökmlə) ilə gələcək, yeni və pak qanları sağacaq (çox qan töküləcək), dinin nişanələrinə (şəriət hökmlərinə) nüfuz edəcək (belə ki, şəriət qanunlarına uyğun rəftar olunmayacaq). Yəqinlik əhd-peymanlarını (haqq inam və əqidələri) bir-birinə vuracaq (onları dəyişəcək). Ağıllılar və uzaqgörənlər ondan qaçacaq, natəmizlər və bədxahlar ağıl, düşüncə işlədərək həmin yola qədəm qoyacaqlar. Şimşək kimi çaxacaq (qovğalı və hay-küylü olacaq və yaxud qılıncların səsi qınlarından çıxarılarkən və qan axıdılarkən hər yerdə eşidiləcək) və çox ağır, tələsik olacaq (əlini belinə qoyub işində tələsən insan kimi). Onda qohumlar və yaxınlar bir-birindən ayrılacaq. İslam dini ondan uzaqlaşıb ayrı duracaq. (Çünki dinin qaydalarına ziddir.) Ona nifrət edən (günahdan və qarışıqlıqdan uzaq olan) xəstədir (müxtəlif çətinliklərə düşmüşdür), köçən (ondan qaçmaq istəyən) isə qalandır (nicatı və xilası yoxdur).

Bu xütbənin (möminlərin və yaxşı insanların axirəz-zamanda vəziyyəti barədə olan) bir parçasıdır

(Möminlərdən) bəziləri öldürüləcək və qanları hədər gedəcək, bəziləri isə (zülmkarlardan) qorxaraq aman istəyəcəklər. Verilən andlara (münafiq və ikiüzlü insanların zahirən göstərdikləri) yalan imana aldanacaqlar (hiyləgərlər yalan andlarla və özlərini imanlı göstərməklə onları arxayın salar, son nəticədə həlak edərlər). (Həmin zamanlarda ilahi əzabdan xilas olmaq istəyirsinizsə) fitnə və bidətlərə bayraq, nişanə olmayın (pozğunluğa səbəb olmayın və dində hökm yaratmayın). Vəhdət ipinin bağlandığı və ibadətin, itaətin sütunlarının üzərində qurulmuş şeydən (müqəddəs İslam dinindən) əl çəkməyin. Allahın hüzuruna zülmkar deyil, məzlum kimi gəlin.[127] Şeytanın yollarından (tələ və yalanlarından) və zülm, sitəm məkanlarından uzaq durun. Qarınlarınıza (az da olsa) haram loxma daxil etməyin. Çünki günahı sizə haram etmiş, (ən xırda işlərinizi bilən və əməllərinizə şahid olan), sizlərə itaət və ibadət yolunu asanlaşdırmış (hökmlərin heç birini sərtləşdirməyən) Allahın nəzərindəsiniz.
Bu xütbənin (möminlərin və yaxşı insanların axirəz-zamanda vəziyyəti barədə olan) bir parçasıdır


(Möminlərdən) bəziləri öldürüləcək və qanları hədər gedəcək, bəziləri isə (zülmkarlardan) qorxaraq aman istəyəcəklər. Verilən andlara (münafiq və ikiüzlü insanların zahirən göstərdikləri) yalan imana aldanacaqlar (hiyləgərlər yalan andlarla və özlərini imanlı göstərməklə onları arxayın salar, son nəticədə həlak edərlər). (Həmin zamanlarda ilahi əzabdan xilas olmaq istəyirsinizsə) fitnə və bidətlərə bayraq, nişanə olmayın (pozğunluğa səbəb olmayın və dində hökm yaratmayın). Vəhdət ipinin bağlandığı və ibadətin, itaətin sütunlarının üzərində qurulmuş şeydən (müqəddəs İslam dinindən) əl çəkməyin. Allahın hüzuruna zülmkar deyil, məzlum kimi gəlin.[127] Şeytanın yollarından (tələ və yalanlarından) və zülm, sitəm məkanlarından uzaq durun. Qarınlarınıza (az da olsa) haram loxma daxil etməyin. Çünki günahı sizə haram etmiş, (ən xırda işlərinizi bilən və əməllərinizə şahid olan), sizlərə itaət və ibadət yolunu asanlaşdırmış (hökmlərin heç birini sərtləşdirməyən) Allahın nəzərindəsiniz.
152-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (tovhid və Allahın sifətləri haqqında) xütbələrindəndir.

Həmd o Allaha məxsusdur ki, yaratdıqlarının vasitəsilə Öz vücuduna və varlığına yolgöstərəndir.[128] Yaratdıqlarının sonradan əmələ gəlmiş və yeni yaranmış olması Onun əzəliliyinə və başlanğıcının olmamasına dəlalət edir.[129] Yaranmışların bir-birinə bənzəməsi Onun misli olmadığını göstərir.[130] Hisslər Onun əslinə vara bilməz.[131] Örtüklər Onu örtməz.[132] Çünki Xaliqlə məxluq, Hədd-hüdud təyin edənlə təyin olunmuş və məhdud, Yaradanla yaradılmış arasında fərq var.[133] (O Allaha şükrlər olsun ki,) Birdir, hesabla saya gələn deyil.[134] Yaradandır, hərəkətsiz və əziyyətsiz (çünki hərəkət və dəyişmə mümkünül-vücuda xasdır və vacibül-vucudda qeyri-mümkündür). Eşidən və görəndir, qulaq (eşitmə) aləti olmadan və göz hədəqəsi çevrilmədən. (Çünki alət ehtiyac tələb edir.) Hüzuru var, görüşlə (və yerin yaxınlığı ilə) deyil və ayrıdır, yolun uzaqlığı ilə deyil. (Öz zatında hər şeydən başqadır, çünki O kamalın fövqündədir və Ondan qeyrisi son dərəcə nöqsanlıdır.) (Qüdrətin nişanəsi ilə) görünəndir, görməklə deyil. (Zatının əsli) gizlindir, lətafətinə (həcminin kiçikliyinə və dərisinin şəffaflığına) görə deyil. Əşyadan ayrıdır, (yaratmaq və yox etməkdə) onlara qalib, üstün, qüdrətli olmaqla (necə ki, «vacib»in şəninə layiqdir). Əşya Ondan ayrıdır, təvazökarlıq və Ona doğru qayıtmaqla. Onu (zatından törəmə sifətlərlə) vəsf edən Onu məhdud sanmışdır (Onun üçün məkan təyin etmişdir). Onu məhdud sanan isə Onu sayar (ədədlərə və çoxluqlara salar). Onu sayan (çoxluğun başlanğıcı və hissəsi hesab edən) Onun əzəli olmasını (inamını) pozmuşdur. «Necədir?» deyən Onu (zatından törənən sifətlərlə) vəsf etmək istəmişdir. «Haradadır?» deyən Onun üçün məkan ayırmışdır. Məlum, yaradılmış və qüdrət verilmişlər olmadığı vaxt bilən, yaradan və qüdrətli olmuşdur. (Çünki Onun zatı kamalı ilə eynidir. Deməli, O, əzəli və əbədi bilən, yaradan və qüdrətlidir.)

Bu xütbənin (xəlifəliyin o Həzrətə keçməsi, yol göstərən İmamların mədhi və camaata nəsihət barəsində olan) bir hissəsidir

(Agah olun) günəş (İmam əleyhis-salamın xilafəti zahirən) şəfəq saçaraq aşkarlandı və parıldayan (haqq və ədalət) parladı, üzə çıxan (Həzrətin dövründə baş verən fitnə və döyüşlərin nişanələri) aşkar oldu, əyri-üyrülük (nadanlıq və azğınlıq) düzəldi (aradan getdi). Allah-təala bir dəstəni (xəlifə və yoldaşlarını) başqa bir dəstəyə (İmam əleyhis-salam və ardıcıllarına), bir günü isə başqa bir günə döndərdi. Biz qəhətlik çəkənlər və quraqlıq görənlər yağışı gözlədiyi kimi, (İslam dininin yayılması üçün) vəziyyətin ruzigarın dəyişməsini gözləyirdik.[135] (Haqq İmam ümmətin işləri üçün qiyam etməlidir və ümmətə də onu sevib tabe olmaq vacibdir. Çünki) rəhbərlər (on iki İmam əleyhimus-salam) yaradılmışlara (yol göstərmək) üçün Allaha (əmr və qadağalarına) tabe olub Onu bəndələrinə tanıtdırırlar. (Onların vasitəsi ilə Allah-təala tanınır və Ona sitayiş olunur. Buna görə də) onları tanıyandan başqa kimsə cənnətə daxil ol-maz.[136] Onlar da onu (onlara müti və tabe olmasını) tanısınlar.[137] Onları inkar edən və Onların da (ədavət və düşmənçiliyinə görə) özlərindən saymadığı kimsədən başqa heç kəs atəşin içinə girməz.[138]

Allah-təala sizləri İslam üçün ayırıb, sizin onun üçün (çirkinlik, küfr və şirkdən) pak və layiq olmanızı istəyib. Bu, İslamın adının (dünyanın fitnə-fəsad və çətinliklərindən, axirətin əzabından) salamatlıq olduğuna və böyüklüyü, başucalığı ehtiva etdiyinə görədir. Böyük Allah onun yolunu (Məhəmmədin şəriətini digər yollardan və peyğəmbərlərin şəriətlərindən) üstün (onunla digər dinləri qüvvədən salaraq, İslamı dünyanın sonuna qədər saxladı) və zahiri elmdən (Quran və sünnədən) və batini hikmətdən (əqldən) ibarət olan dəlillərini (həqiqətlərini) aşkar etdi. Onun əsrarəngizliyi (alimləri və bilik sahiblərini heyrətə salan əlamət və nişanələri) məhv olub aradan getməz. Onda (ölmüş qəlblərə təravət gətirən, bunun nəticəsində müsəlmanların böyüklüyə və xoşbəxtliyə çatdığı) nemətlərin bahar ya¬ğışı mövcuddur, zülmətlərin çıraqları (yol göstərən İmamlar əleyhimus-salam) ondadır. Yaxşılıqların qapısı onun açarlarından (hökmlərinə tabe olmaqdan) qeyri bir açarla açılmaz (dünyadakı rahatlıq, böyüklük və əbədi cənnət qazanılmaz), qaranlıqlar (azğınlıq) onun çıraqlarından (əsl din rəhbərlərinin buyurduqlarına əməl etməkdən) başqa bir şeylə yox olmaz. Allah onun haramlarını qadağan etdi, örüşlərini bitirdi. (Onun mubahatını, yəni, onun halal olanlarını qadağan etmədi.) Ondadır şəfa axtaranların şəfası (nadanlıq və azğınlıq xəstəliklərinin əlacı) və (dünya və axirətdə) ehtiyacsız olmaq istəyənin ehtiyac-sızlığı. (Müqəddəs İslam dininin ardınca gedən azğınlıq xəstəliyindən şəfa tapar, dünya və axirət səadətindən məhrum qalmaz.)

Bu xütbənin (azğınlıq yolunda sərgərdan qalan insanın təsvir edildiyi) bir parçasıdır

Allah-təalanın möhlət verərək əcəlini uzatdığı azğın kimsə (ilahi əzabı nəzərə almayan) qafillərin yoluna qədəm qoyur. Məqsədə yetirən yol olmadan, (yolda hərəkət etmədən) onu səadətə doğru çəkən rəhbər olmadan (rəhbərə itaət etmədən) gecəni günahkarlarla səhər edir.

Bu xütbənin (günahkarlar barədə söylənilən və eşidənlərə öyüd olan) bir hissəsidir

(Azğınlıq yoluna qədəm qoyan günahkarlar) Allah azğınlıqlarının cəzasını onlara göstərərək onları qəflət və itaətsizlik pərdələrinin arxasından çıxarmaq istəyənə qədər (heç bir itaətsizlikdən çəkinməzlər. Ölüm onları haqlayar). (Bu zaman) onlara arxa çevirən (əzab və bədbəxtliyi onların nəsibi etdiyi) axirətə üz tutar, onlara üz tutan (onlara zahiri şadlıq və sevinc verən) dünyaya arxa çevirərlər. Deməli, istədikləri və əldə etdikləri şeydən (dünyanın ləzzəti və xoşluğundan) xeyir götürə bilmədilər, (çünki özləri ilə gətirməmişdilər), çatdıqları arzularından (nəfsi-əmmarənin istəklərindən) bəhrələnmədilər. (Çünki onların getməsi ilə bütün arzular bada gedər.) Mən özümü və sizi bu hadisədən (səfillik, əzab və çarəsizlikdən) çəkindirirəm (ki, qəflət yuxusundan oyanın, dünyanın keçici ləzzət və şadlığına bel bağlamayın).[139] İnsan özündən xeyir götürməlidir (bədbəxtlikdə və ziyanda qalmasın). Çünki (həqiqi) görən o kəsdir ki, (Allah, Peyğəmbər və pak İmamların öyüdlərini) eşidib (onlar barədə) düşünsün, (dünyaya) nəzər salaraq (onun vəfasızlığı ilə) tanış olsun və (keçmişlərdəki) ibrətlərdən faydalansın. Onda aydın, doğru (Allaha və peyğəmbərə itaət) yolda hərəkət edər. Bir şərtlə ki, bu yolda çuxur və dərələrə (nəfsi istəklərə) düşməkdən və (şeytani) səhv işlərin içində azmaqdan uzaq dursun. Öz ziyanına iş görüb azğınlara kömək etməsin. Haqqdan yolsuzluğa getməklə (onları pisliklərdən çəkindirməməklə), ya sözünü dəyişmək (Allahın razılığına zidd olsa belə, onların ürəyi istədiyi sözləri danışmaqla) və ya (əslində qorxmasa da) doğru sözü deməyə qorxmaqla. Belə isə, ey eşidən, huşsuzluqdan (azğınlıqdan) özünə gəl, öz qəflət (yuxundan) və xəbərsizliyindən (çirkin əməl və sözlərinin cəzasından) oyan, (qalımlığı və varlığı az, məhvi və yoxluğu yaxın olan dünya işlərində) tələskənlikdən rahatlıq tap. (Heç kəsdən heç nəyi və o cümlədən yazmağı öyrənməyən) Ümmi peyğəmbərin - ona və əhli-beytinə Allahın salamı olsun - dili ilə sənə çatdırılan, qaçılmaz olan haqda diqqətlə düşün. Peyğəmbərin buyurduqlarını düşünməkdən üz döndərən və diqqətini ondan qeyrisinə (şeytana və nəfsi-əmmarəyə itaətə) yönəldənə müxalif ol, ondan uzaq dur. Onu şad olduğu şeylərlə (azğınlıq və bədbəxtliklə) baş-başa burax. (Çünki belə bir şəxslə ünsiyyət dünya və axirətdə bədbəxtliyə səbəb olar.) Fəxr, qürur, təkəbbür və xudpəsəndliyi özündən uzaqlaşdır. Öz qəbrini yada sal ki, yolun oradan keçəcək. Necə əməl etsən, elə də əvəzini alacaqsan, əkdiyini biçəcəksən. Bu gün (dünyada) qabaqcadan göndərdiyini sabah (qiyamətdə) əldə edəcəksən. Belə isə, özün üçün (məhşərdə) yer hazırla və (indi fürsətin varkən) öz (dönüş) gününə azuqə göndər. Deməli, ey dinləyən, (Allaha və peyğəmbərə itaətsizlikdən) çəkin. Ey bixəbər, (itaət və ibadətə) çalış və heç kəs səni (qiyamət günündən) agah insanlar (Peyğəmbər və məsum İmamlar) kimi xəbərdar etməz. (Belə isə, indi səni çəkinməli olduğun bəzi şeylərdən xəbərdar edirəm.)

Allah-təalanın Quranda (ona əməl edənlərə) mükafat ver-diyi, razı qaldığı (Öz rəhmətini şamil etdiyi) və onlar (əleyhinə çıxanlar) üçün cəza təyin etdiyi və qəzəbinə gələn möhkəm, qəti (aşılması mümkün olmayan) hökmlərindən biri budur ki, dünyadan köçən bəndə (ibadət və bəndəliklə) özünə əziyyət verib əməlini (zahirən) saflaşdırsa belə tövbə edib qayıtmadığı (aşağıda göstərilən beş) xislətdən biri ilə Allahının görüşünə getdiyində fayda görməyəcək. (Birincisi) Özünə ibadət və sitayişdə vacib etdiyi şeylərdə Allaha şərik qoşmaq.[140] (İkincisi) öz qəzəbini başqasını öldürməklə (aradan götürməklə) soyutmaq.[141] (Üçüncüsü) başqasının etdiyi çirkin bir işi demək.[142] (Dördüncüsü) öz dinində bidət yaratmaq yolu ilə öz ehtiyacını istəmək üçün camaata üz tutmaq.[143] (Beşincisi) camaatla nifaq və ikiüzlülüklə görüşmək və ya onların arasında iki dildə danışmaq.[144] Bu (xatırlanan) məsəlin əzəmət və böyüklüyünü başa düş və onu düşün.[145] Çünki məsəl özünə bənzəyənin, oxşarının göstəricisidir.[146] (İmam əleyhis-salamın buyurduğu məsəl isə budur:)

Heyvanların məqsədləri (şəhvət qüvvəsinin çoxluğuna görə) qarınlarıdır. (Həmişə suyun və ot-ələfin əsiridirlər.) Yırtıcıların məqsədi (qəzəb hissinin güclü olduğuna görə) düşmənçilik və başqalarına əziyyət verməkdir. (Qarınlarını doydurmaqla kifayətlənmir, qələbə və istila istəyirlər.) Qadınların məqsədi (şəhvət qüvvəsinin çoxluğundan və qəzəb hissinin şiddətindən) dünyadakı güzəranlarını bəzəyib orada fəsad və pozğunluq etməkdir.[147] (Ancaq itaət edilməli olan sifətlər) möminlərin sifətləridir ki, (Allah-təalanın müqabilində) təvazökar (boyun qaçırmayan), (camaata) nəsihət verən, mehriban və (Allahın qəzəbindən) qorxandır.
Bu xütbənin (xəlifəliyin o Həzrətə keçməsi, yol göstərən İmamların mədhi və camaata nəsihət barəsində olan) bir hissəsidir


(Agah olun) günəş (İmam əleyhis-salamın xilafəti zahirən) şəfəq saçaraq aşkarlandı və parıldayan (haqq və ədalət) parladı, üzə çıxan (Həzrətin dövründə baş verən fitnə və döyüşlərin nişanələri) aşkar oldu, əyri-üyrülük (nadanlıq və azğınlıq) düzəldi (aradan getdi). Allah-təala bir dəstəni (xəlifə və yoldaşlarını) başqa bir dəstəyə (İmam əleyhis-salam və ardıcıllarına), bir günü isə başqa bir günə döndərdi. Biz qəhətlik çəkənlər və quraqlıq görənlər yağışı gözlədiyi kimi, (İslam dininin yayılması üçün) vəziyyətin ruzigarın dəyişməsini gözləyirdik.[135] (Haqq İmam ümmətin işləri üçün qiyam etməlidir və ümmətə də onu sevib tabe olmaq vacibdir. Çünki) rəhbərlər (on iki İmam əleyhimus-salam) yaradılmışlara (yol göstərmək) üçün Allaha (əmr və qadağalarına) tabe olub Onu bəndələrinə tanıtdırırlar. (Onların vasitəsi ilə Allah-təala tanınır və Ona sitayiş olunur. Buna görə də) onları tanıyandan başqa kimsə cənnətə daxil ol-maz.[136] Onlar da onu (onlara müti və tabe olmasını) tanısınlar.[137] Onları inkar edən və Onların da (ədavət və düşmənçiliyinə görə) özlərindən saymadığı kimsədən başqa heç kəs atəşin içinə girməz.[138]

Allah-təala sizləri İslam üçün ayırıb, sizin onun üçün (çirkinlik, küfr və şirkdən) pak və layiq olmanızı istəyib. Bu, İslamın adının (dünyanın fitnə-fəsad və çətinliklərindən, axirətin əzabından) salamatlıq olduğuna və böyüklüyü, başucalığı ehtiva etdiyinə görədir. Böyük Allah onun yolunu (Məhəmmədin şəriətini digər yollardan və peyğəmbərlərin şəriətlərindən) üstün (onunla digər dinləri qüvvədən salaraq, İslamı dünyanın sonuna qədər saxladı) və zahiri elmdən (Quran və sünnədən) və batini hikmətdən (əqldən) ibarət olan dəlillərini (həqiqətlərini) aşkar etdi. Onun əsrarəngizliyi (alimləri və bilik sahiblərini heyrətə salan əlamət və nişanələri) məhv olub aradan getməz. Onda (ölmüş qəlblərə təravət gətirən, bunun nəticəsində müsəlmanların böyüklüyə və xoşbəxtliyə çatdığı) nemətlərin bahar ya¬ğışı mövcuddur, zülmətlərin çıraqları (yol göstərən İmamlar əleyhimus-salam) ondadır. Yaxşılıqların qapısı onun açarlarından (hökmlərinə tabe olmaqdan) qeyri bir açarla açılmaz (dünyadakı rahatlıq, böyüklük və əbədi cənnət qazanılmaz), qaranlıqlar (azğınlıq) onun çıraqlarından (əsl din rəhbərlərinin buyurduqlarına əməl etməkdən) başqa bir şeylə yox olmaz. Allah onun haramlarını qadağan etdi, örüşlərini bitirdi. (Onun mubahatını, yəni, onun halal olanlarını qadağan etmədi.) Ondadır şəfa axtaranların şəfası (nadanlıq və azğınlıq xəstəliklərinin əlacı) və (dünya və axirətdə) ehtiyacsız olmaq istəyənin ehtiyac-sızlığı. (Müqəddəs İslam dininin ardınca gedən azğınlıq xəstəliyindən şəfa tapar, dünya və axirət səadətindən məhrum qalmaz.)
Bu xütbənin (azğınlıq yolunda sərgərdan qalan insanın təsvir edildiyi) bir parçasıdır


Allah-təalanın möhlət verərək əcəlini uzatdığı azğın kimsə (ilahi əzabı nəzərə almayan) qafillərin yoluna qədəm qoyur. Məqsədə yetirən yol olmadan, (yolda hərəkət etmədən) onu səadətə doğru çəkən rəhbər olmadan (rəhbərə itaət etmədən) gecəni günahkarlarla səhər edir.
Bu xütbənin (günahkarlar barədə söylənilən və eşidənlərə öyüd olan) bir hissəsidir


(Azğınlıq yoluna qədəm qoyan günahkarlar) Allah azğınlıqlarının cəzasını onlara göstərərək onları qəflət və itaətsizlik pərdələrinin arxasından çıxarmaq istəyənə qədər (heç bir itaətsizlikdən çəkinməzlər. Ölüm onları haqlayar). (Bu zaman) onlara arxa çevirən (əzab və bədbəxtliyi onların nəsibi etdiyi) axirətə üz tutar, onlara üz tutan (onlara zahiri şadlıq və sevinc verən) dünyaya arxa çevirərlər. Deməli, istədikləri və əldə etdikləri şeydən (dünyanın ləzzəti və xoşluğundan) xeyir götürə bilmədilər, (çünki özləri ilə gətirməmişdilər), çatdıqları arzularından (nəfsi-əmmarənin istəklərindən) bəhrələnmədilər. (Çünki onların getməsi ilə bütün arzular bada gedər.) Mən özümü və sizi bu hadisədən (səfillik, əzab və çarəsizlikdən) çəkindirirəm (ki, qəflət yuxusundan oyanın, dünyanın keçici ləzzət və şadlığına bel bağlamayın).[139] İnsan özündən xeyir götürməlidir (bədbəxtlikdə və ziyanda qalmasın). Çünki (həqiqi) görən o kəsdir ki, (Allah, Peyğəmbər və pak İmamların öyüdlərini) eşidib (onlar barədə) düşünsün, (dünyaya) nəzər salaraq (onun vəfasızlığı ilə) tanış olsun və (keçmişlərdəki) ibrətlərdən faydalansın. Onda aydın, doğru (Allaha və peyğəmbərə itaət) yolda hərəkət edər. Bir şərtlə ki, bu yolda çuxur və dərələrə (nəfsi istəklərə) düşməkdən və (şeytani) səhv işlərin içində azmaqdan uzaq dursun. Öz ziyanına iş görüb azğınlara kömək etməsin. Haqqdan yolsuzluğa getməklə (onları pisliklərdən çəkindirməməklə), ya sözünü dəyişmək (Allahın razılığına zidd olsa belə, onların ürəyi istədiyi sözləri danışmaqla) və ya (əslində qorxmasa da) doğru sözü deməyə qorxmaqla. Belə isə, ey eşidən, huşsuzluqdan (azğınlıqdan) özünə gəl, öz qəflət (yuxundan) və xəbərsizliyindən (çirkin əməl və sözlərinin cəzasından) oyan, (qalımlığı və varlığı az, məhvi və yoxluğu yaxın olan dünya işlərində) tələskənlikdən rahatlıq tap. (Heç kəsdən heç nəyi və o cümlədən yazmağı öyrənməyən) Ümmi peyğəmbərin - ona və əhli-beytinə Allahın salamı olsun - dili ilə sənə çatdırılan, qaçılmaz olan haqda diqqətlə düşün. Peyğəmbərin buyurduqlarını düşünməkdən üz döndərən və diqqətini ondan qeyrisinə (şeytana və nəfsi-əmmarəyə itaətə) yönəldənə müxalif ol, ondan uzaq dur. Onu şad olduğu şeylərlə (azğınlıq və bədbəxtliklə) baş-başa burax. (Çünki belə bir şəxslə ünsiyyət dünya və axirətdə bədbəxtliyə səbəb olar.) Fəxr, qürur, təkəbbür və xudpəsəndliyi özündən uzaqlaşdır. Öz qəbrini yada sal ki, yolun oradan keçəcək. Necə əməl etsən, elə də əvəzini alacaqsan, əkdiyini biçəcəksən. Bu gün (dünyada) qabaqcadan göndərdiyini sabah (qiyamətdə) əldə edəcəksən. Belə isə, özün üçün (məhşərdə) yer hazırla və (indi fürsətin varkən) öz (dönüş) gününə azuqə göndər. Deməli, ey dinləyən, (Allaha və peyğəmbərə itaətsizlikdən) çəkin. Ey bixəbər, (itaət və ibadətə) çalış və heç kəs səni (qiyamət günündən) agah insanlar (Peyğəmbər və məsum İmamlar) kimi xəbərdar etməz. (Belə isə, indi səni çəkinməli olduğun bəzi şeylərdən xəbərdar edirəm.)

Allah-təalanın Quranda (ona əməl edənlərə) mükafat ver-diyi, razı qaldığı (Öz rəhmətini şamil etdiyi) və onlar (əleyhinə çıxanlar) üçün cəza təyin etdiyi və qəzəbinə gələn möhkəm, qəti (aşılması mümkün olmayan) hökmlərindən biri budur ki, dünyadan köçən bəndə (ibadət və bəndəliklə) özünə əziyyət verib əməlini (zahirən) saflaşdırsa belə tövbə edib qayıtmadığı (aşağıda göstərilən beş) xislətdən biri ilə Allahının görüşünə getdiyində fayda görməyəcək. (Birincisi) Özünə ibadət və sitayişdə vacib etdiyi şeylərdə Allaha şərik qoşmaq.[140] (İkincisi) öz qəzəbini başqasını öldürməklə (aradan götürməklə) soyutmaq.[141] (Üçüncüsü) başqasının etdiyi çirkin bir işi demək.[142] (Dördüncüsü) öz dinində bidət yaratmaq yolu ilə öz ehtiyacını istəmək üçün camaata üz tutmaq.[143] (Beşincisi) camaatla nifaq və ikiüzlülüklə görüşmək və ya onların arasında iki dildə danışmaq.[144] Bu (xatırlanan) məsəlin əzəmət və böyüklüyünü başa düş və onu düşün.[145] Çünki məsəl özünə bənzəyənin, oxşarının göstəricisidir.[146] (İmam əleyhis-salamın buyurduğu məsəl isə budur:)

Heyvanların məqsədləri (şəhvət qüvvəsinin çoxluğuna görə) qarınlarıdır. (Həmişə suyun və ot-ələfin əsiridirlər.) Yırtıcıların məqsədi (qəzəb hissinin güclü olduğuna görə) düşmənçilik və başqalarına əziyyət verməkdir. (Qarınlarını doydurmaqla kifayətlənmir, qələbə və istila istəyirlər.) Qadınların məqsədi (şəhvət qüvvəsinin çoxluğundan və qəzəb hissinin şiddətindən) dünyadakı güzəranlarını bəzəyib orada fəsad və pozğunluq etməkdir.[147] (Ancaq itaət edilməli olan sifətlər) möminlərin sifətləridir ki, (Allah-təalanın müqabilində) təvazökar (boyun qaçırmayan), (camaata) nəsihət verən, mehriban və (Allahın qəzəbindən) qorxandır.
153-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (camaata öyüd-nəsihət verib pak İmamları öydüyü) xütbələrindəndir.

Ağıllı insanın işinin sonunu (ölümü və qiyamət gününün haqq-hesabını) görən, öz eniş-yoxuşunu (xeyir və şərini) tanıyan qəlbinin gözü, (camaatı İslam dininə) dəvətə səsləyən (xeyri və şəri, səadət və bədbəxtlik yolunu onlara bəyan edən) carçı (Həzrəti Peyğəmbər) və (o Həzrətin şəriətinin əsaslarını düşmənlərin fəsad və pozğunluğundan) qoruyan keşikçidir. Belə isə, dəvət edəni qəbul edin və keşikçiyə tabe olun (ki, dünyada başıuca, axirətdə xoşbəxt olasınız. Bilin ki,)

İkiüzlü insanlar fitnə dənizlərinin dibinə gömülmüş[148] və sünnələrə (Həzrət Peyğəmbərin hökmlərinə) göz yumaraq bidətlərdən yapışmışlar (onlar nəfslərinə uyaraq hər hökmü icra edəcəklər). Möminlər (batil haqqa qalib gəldiyi üçün) kənara çəkilərək sakit dayanmış və azğın yalançılar dil açmışlar. Biz Əhli-Beyt (Həzrəti Peyğəmbərə yaxınlığa görə onun bədənində) köynək kimiyik, (o Həzrətin) səhabələriyik (Allah tərəfindən ona nazil olanlara iman gətirib təsdiqlədik), o, xəzinədir və (biz elmə, maarifə açılan) qapı-larıq.[149] Evlərə onların qapılarından qeyri yerdən daxil olmaq olmaz. Evlərə qapıdan başqa yerdən girənlərə oğru deyərlər.[150]

Bu xütbənin (Əhli-Beyt əleyhimus-salamın fəzilətləri haqda olan) bir hissəsidir

Quranın elm və doğru yolun tərifi, mədhi barədə olan ayələri Onların barəsində nazil olmuşdur və Onlar bağışlayan Allahın xəzinələridir.[151] (Buna görə də) söz demək üçün ağızlarını açsalar, doğrunu deyərlər, sakit otursalar, heç kəs onlardan qabağa getməz.[152] Hər qövmün öndə gedənləri və rəhbərləri öz ardıcıllarına doğru deməlidir.[153] Öz ağlını yönəltməli (dediklərimizin doğruluğunu dərk etmək üçün sözlərimizi diqqətlə, düşüncə ilə dinləməlidir) və axirət övladlarından olmalıdır. Çünki oradan gəlib və ora da dönər. (Allahı nəzərində saxlayıb, ondan, çıxmalı olduğu dünyaya ürək bağlamaz. Axirəti isə özünə əbədi məkan sanar.) Ürəyinin gözünü açıb bəsirətlə bir iş görürsə, onu görməmişdən qabaq ziyanına, yoxsa xeyrinə olduğunu bilməlidir. Xeyrinədirsə - həmin işi görməli, ziyanınadırsa - ondan uzaqlaşmalıdır. Nadancasına iş görənlər başqa yolda hərəkət edənlər kimidir. İşıqlı yoldan uzaqlaşmaq onun yaxşılıqlarından uzaqlaşmaqdan başqa ona bir şey artırmaz. (Əyri yolda olanlar nə qədər çox yol getsələr, mənzil başından bir o qədər uzaqlaşarlar.) Biliklə bir işi görən işıqlı yolda addımlayan kimidir. Deməli, gözü olan insan (qəlbinin gözünü açaraq düşünüb iş görənlər) yolda hərəkət etdiklərini, yoxsa yolsuzluğa getdiklərini görməlidir. (İşin əvvəlində götür-qoy etməlidir. Allahın bəyəndiyi işlərdəndirsə, görməli, əks təqdirdə isə ondan uzaqlaşmalıdır.)

Bil ki, hər zahir və aşkarın müqabilində batin və gizlin var. Zahiri yaxşı olanın batini də yaxşıdır. Zahiri çirkin və pis olanın batini də çirkin, natəmiz olar. (Bəzən də zahiri batininə uyğun olmur. Çünki) doğru danışan Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur: «Allah-təala bəndəni sevər (Öz rəhmətini onun halına şamil edər), onun əməlindən (haram və günahından) acığı gələr və (bəzən də) əməlini (yaxşı işlərini) bəyənər, onun sahibini sevməz». Bil ki, hər əməl, rəftar üçün bir bitki var və hər bitkinin də suya ehtiyacı var. Sular müxtəlifdir. Saf sudan içənin ağacı yaxşı, meyvəsi şirindir. Natəmiz və pis su içənin ağacı pis, meyvəsi acıdır.[154]
Bu xütbənin (Əhli-Beyt əleyhimus-salamın fəzilətləri haqda olan) bir hissəsidir


Quranın elm və doğru yolun tərifi, mədhi barədə olan ayələri Onların barəsində nazil olmuşdur və Onlar bağışlayan Allahın xəzinələridir.[151] (Buna görə də) söz demək üçün ağızlarını açsalar, doğrunu deyərlər, sakit otursalar, heç kəs onlardan qabağa getməz.[152] Hər qövmün öndə gedənləri və rəhbərləri öz ardıcıllarına doğru deməlidir.[153] Öz ağlını yönəltməli (dediklərimizin doğruluğunu dərk etmək üçün sözlərimizi diqqətlə, düşüncə ilə dinləməlidir) və axirət övladlarından olmalıdır. Çünki oradan gəlib və ora da dönər. (Allahı nəzərində saxlayıb, ondan, çıxmalı olduğu dünyaya ürək bağlamaz. Axirəti isə özünə əbədi məkan sanar.) Ürəyinin gözünü açıb bəsirətlə bir iş görürsə, onu görməmişdən qabaq ziyanına, yoxsa xeyrinə olduğunu bilməlidir. Xeyrinədirsə - həmin işi görməli, ziyanınadırsa - ondan uzaqlaşmalıdır. Nadancasına iş görənlər başqa yolda hərəkət edənlər kimidir. İşıqlı yoldan uzaqlaşmaq onun yaxşılıqlarından uzaqlaşmaqdan başqa ona bir şey artırmaz. (Əyri yolda olanlar nə qədər çox yol getsələr, mənzil başından bir o qədər uzaqlaşarlar.) Biliklə bir işi görən işıqlı yolda addımlayan kimidir. Deməli, gözü olan insan (qəlbinin gözünü açaraq düşünüb iş görənlər) yolda hərəkət etdiklərini, yoxsa yolsuzluğa getdiklərini görməlidir. (İşin əvvəlində götür-qoy etməlidir. Allahın bəyəndiyi işlərdəndirsə, görməli, əks təqdirdə isə ondan uzaqlaşmalıdır.)

Bil ki, hər zahir və aşkarın müqabilində batin və gizlin var. Zahiri yaxşı olanın batini də yaxşıdır. Zahiri çirkin və pis olanın batini də çirkin, natəmiz olar. (Bəzən də zahiri batininə uyğun olmur. Çünki) doğru danışan Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) buyurmuşdur: «Allah-təala bəndəni sevər (Öz rəhmətini onun halına şamil edər), onun əməlindən (haram və günahından) acığı gələr və (bəzən də) əməlini (yaxşı işlərini) bəyənər, onun sahibini sevməz». Bil ki, hər əməl, rəftar üçün bir bitki var və hər bitkinin də suya ehtiyacı var. Sular müxtəlifdir. Saf sudan içənin ağacı yaxşı, meyvəsi şirindir. Natəmiz və pis su içənin ağacı pis, meyvəsi acıdır.[154]
154-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Allah-təalanın sifətlərindən biri və) yarasanın yaradılışının əsrarəngizliyi haqda olan xütbələrindəndir.

Həmd O Allaha məxsusdur ki, vəsflər Onu tanımağın həqiqətlərində aciz qalıb, əzəmət və böyüklüyü ağılları (Onun dərkindən) tutub saxlayıb. Onun səltənət və hökmranlığının əslinə yol tapmayıblar. (Çünki ağıllar məhdud, O isə qeyri-məhduddur.) Odur (varlığı zəkalıların nəzərində) görünən, gözlərin gördüyü hər bir şeydən daha sabit və aşkar olan Allah, haqq və doğru olan padşah.[155] Ağıllar hədd və hüdudunu sübut etmək üçün Onun zatının əslini qavraya bilmədilər ki, bənzərini tapa bilsinlər. (Çünki onun həddi-hüdudu yoxdur.) Xəyallar onu təsvir etmək üçün Ona yol tapmadılar ki, Onun bənzərini xəyallarında canlandıra bilsinlər. (Çünki Onun oxşarı yoxdur ki, Ona bənzədilsin.) Məxluqları nümunəsiz (başqasının yaratdığı numunə olmadan və nəzərdə tutmaqla təsvir etmədən), başqası ilə məsləhətləşmədən və bir yardımçıdan kömək istəmədən yaratdı.[156] (İlahi) əmr və iradəsi ilə yaratdıqları nizamlandı, bərqərar oldu və Ona boyun əydilər. Əmrini qəbul edib rədd etmədilər və tabe olaraq boyun qaçırmadı-lar.[157] Düşünüləsi, diqqət yetiriləsi, yaratdıqlarından biri də bizə göstərilən əsrarəngiz yaradılışlarından olan yarasalardakı qəribəlikləridir. (Onlarla bütün heyvanlar arasında fərq var. Çünki) hər şeyin gözünü açan gün işığı onların gözünü bağlayır, hər canlının gözünü bağlayan gecənin qaranlığı onların gözünü açır. Nur saçan günəşdən getdikləri yollara nur və işıqlıq istəməkdə, günəşin şəfəqləri saçan zaman istədiklərinə çatmaqda gözləri necə də kor və qaranlıqdır? Necə də Allah-təala günəşin şüalarının parıldamasıyla onları günəşin şəfəqlərinin saçdığı yerlərə getməkdən saxlamış, onları öz yerlərində gizlətmişdir? Onlar gündüzlər gözlərinin qapaqlarını oyuqlarına qoyaraq gecəni çırağa döndərib onunla ruzi axtarmaq üçün yola düşərlər. Gecənin qaranlığının zülməti onların gözlərinə mane olmaz (əksinə, hər şeyi görər), gecənin qaranlıq zülmətlərində getməkdən usanmazlar. Günəş öz rüxsarındakı pərdəni çəkdikdə (qaranlığı yox edərək parlayanda) şəfəqləri görünəndə, parıltısı və işıqları kərtənkələlərin də yuvasına çatanda (günəş hər yana saçanda) göz qapaqlarını gözlərinin ətrafına çevirər, gecənin qaranlığında topladıqları ilə kifayətlənərlər. Gecəni onlar üçün ruzi vasitəsinə, gündüzü isə istirahət, rahatlıq vasitəsinə çevirən, ehtiyacları olanda uçmaları üçün ətlərindən onlara qanadlar yaradan Allah pakdır. Qanadları sanki (insanın) qulağın ətinə bənzəyir, lələyi və sümüyü yoxdur. Ancaq damarların yerini aydın-aşkar görürsən (quşların qanadlarındakı lələklər əvəzinə yarasanın qanadlarında damarlar var). Onların iki qanadı nazik deyil ki, (qanad çalanda) cırılsın, qalın da deyil ki, ağır olsun (onların uçuşuna mane olsun). Balaları onlara yapışmış və sığınmış halda uçurlar. Anası əyləşəndə əyləşər, anası uçanda da uçar. Bədənləri güclənib qanadları uçmağa hazır olana kimi, həyatın yollarını və xeyirlərini bilənə qədər analarından ayrılmazlar. Xaliqliyi Ondan öncə qeyrisi tərəfindən yaradılmış nümunə olmadan bütün varlıqları yaradan pakdır. (Varlığı hikmətinə və məsləhətinə uyğun yaratmış-dır.)
155-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Bəsrə əhlinə xitabən buyurduğu və ağır hadisələrdən xəbər verdiyi kəlamlarındandır.

O fitnə və pozğunluq dövründə kimin Allaha itaətə və bəndəliyə gücü çatarsa, bunu etməlidir. Mənə itaət edib tabe olsanız, mən Allahın istəyi ilə sizləri çox ağır və acı bir yol olsa da cənnət (əbədi ağalıq və səadət) yoluna aparacağam.[158] O qadını (Aişənin mənə düşmən kəsilməsinin səbəbi budur ki,) qadınların düşüncəsinin süstlüyü yaxalamış, sinəsində kin və düşmənçilik dəmirçinin qazanı qaynayan tək cuşa gəlmişdir.[159] Əgər onu mənə etdiklərini başqasına qarşı da görməyə vadar etsəydilər, bunu etməzdi.[160] Bundan (bütün bu çirkin əməllər, düşmən kəsilmək, fitnə törətmək, müsəlmanların qanını tökmək və bu kimi işlərdən) sonra belə, əvvəlki (Allahın peyğəmbərinin vaxtındakı) hörməti və böyüklüyü qalır, (peyğəmbərin zövcəsi və möminlərin anası olduğuna görə əməllərinin cəzasını vermirik. Ancaq axirətdə) hesabı və sorğu-sualı Allahladır.[161]

Bu sözlərin (iman barədə olan) bir hissəsidir

İman yolu (Allaha və Peyğəmbərə meyl etmək) yolların ən işıqlısı (əbədi ağalıq və səadətə çatmaq üçün) və çıraqdan daha parlaqdır. (Yolçusu heç vaxt azmaz.) İman səbəbindən layiqli əməllərə yol açılır, layiqli əməllər imana yol göstərir.[162]

(Səmərəsi saleh əməllər olan) iman səbəbindən elm və bilik abad olur.[163] Elm səbəbindən ölümdən qorxu və xof yaranır.[164] Ölümün təsirindən dünya sona yetir. (Çünki məzar dünyanın son mənzili, axirət mənzilinin isə ilkidir.) Dünyanın vasitəsilə axirət (də əbədi səadət) əldə olunur.[165] Qiyamət səbəbindən cənnət pərhizkarlara yaxın, cəhənnəm isə azğınlara və nəfspərəstlərə aşkar olar.[166] O meydanda son mənzilə doğru (əbədi cənnətdə səadətli və xoşbəxt, cəhənnəm atəşində bədbəxt olmağa) tələssələr də camaatın qiyamətdən qaçıb canlarını qurtarmağa yeri yoxdur (hamı ora daxil olmalıdır).

Bu sözlərin (qəbir əhlinin qiyamətdəki halı, camaatın yaxşı işləri görməyə və pis işlərdən çəkinməyə, Qurani-Kərimə tabe olmağa həvəsləndirildiyi, fitnə-fəsadın baş verəcəyi haqda Həzrət Peyğəmbərin buyurduğunun bəyan edildiyi) bir hissəsidir:

(Qiyamətdə ölülər) qəbirlərdən çölə çıxar və son mənzillərinə (cənnətə və ya cəhənnəmə) gedərlər. Hər sarayın (cənnət və ya cəhənnəmin) öz əhli var. (Oraya getməyə hazırdırlar. Xoşbəxtlər və Allaha, Peyğəmbərə tabe olanlar cənnətə, bədbəxtlər və günahkarlar cəhənnəmə.) Onu başqa saraya çevirməzlər. (Cənnət əhli cəhənnəmə getməz, cəhənnəmdəkilər isə cənnətə gedə bilməzlər.) O saray¬dan çölə çıxmazlar. (Cənnət əhlindən olmaq istəyirsinizsə, Allaha, Peyğəmbərə tabe olub camaatı yaxşı əmələ və sözlərə yönəldin, nalayiq işlərdən çəkindirin. Çünki) yaxşı əməllərə dəvət və pis işlərdən çəkindirmək Allahın bəyəndiyi, sevdiyi xasiyyətlərdən olan iki sifət və əxlaqdır. (İlk baxışda heç bir ziyanı olmayacağı halda xeyir işlərə dəvət etmək və pis işlərdən çəkindirməkdən qorxmaq doğru deyil. Öldürüləcəyini və ruzisinin azalacağını ehtimal etmək də yersizdir. Əksinə, bilmək lazımdır ki,) bu iki iş ölümü yaxınlaşdırmaz və ruzini azaltmaz.[167] (Dinin hökmlərini öyrənmək üçün) Allahın Kitabı (Qurani-Kərimə müraciət) sizinlə olsun. Çünki Allahın Kitabı (bəndənin Allahla birləşməsi üçün) möhkəm (heç vaxt qırılmayacaq) bir kəndir, (haqq yolda hərəkət üçün) aşkar (qaranlığın yol tapmadığı) bir nur, (Allah və peyğəmbərin elmində cahil və nadan olmaq xəstəliyinə) şəfa bəxş edən dərman, (haqq elm və maarifinə təşnə olanlar üçün) susuzluğu aradan götürən sirablıq, (ona) əl uzadana (xəta və büdrəmələrdən) qoruyucu, ondan asılan (hökmlərinə tabe olan) üçün (ilahi əzabdan) nicatdır. Onda əyrilik yoxdur ki, düzəlsin. (Onda ixtilaf tapılmaz ki, düzəlişə ehtiyac olsun.)

Haqdan, həqiqətdən dönmür ki, ondan əl çəkilsin. (Dillərdə) çox təkrarlanmaqdan və qulaqları döyməkdən köhnəlməz.[168] Onu dilinə gətirən doğru danışandır. (Çünki Qurani-Kərimdə həqiqətə zidd heç nə bəyan olunmamışdır.) Hər kim ona tabe olsa, (əbədi cənnətə) önə keçmişdir (xilas olmuşdur.). (Seyyid Rəzi buyurur:) 

Bir kişi (İmam əleyhis-salam danışarkən) üzü Həzrətə dayanıb dedi: «Bizə fitnələrdən xəbər ver. Həzrət Peyğəmbərdən (səlləllahu əleyhi və alih) onun necə olacağı barədə soruşmusanmı?» Sonra İmam əleyhis-salam buyurdu: «Pak olan Allah (Ənkəbut surəsinin 1 və 2-ci ayələrində) الم أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ «Əlif, lam, mim! Mənəm böyük Allah. İnsanlar yalnız (Allaha və peyğəmbərə) «İman gətirdik!» -demələri ilə onlardan əl çəkiləcəyinimi sanırlar? Onlar (fitnə-fəsadla) imtahan olunmayacaqlarmı?» kəlamını buyurduqda bildim ki, Həzrət Peyğəmbər - səlləllahu əleyhi və alih - bizim aramızda olduqca həmin fitnələr başımıza yağmayacaq. Sonra soruşdum: «Ya Peyğəmbər! Allahın sənə, haqqında xəbər verdiyi bu fitnələr nədir?» Buyurdu: «Ey Əli! Məndən az sonra ümmətim (səhv düşüncələrin təsirindən) fitnə və pozğunluğa düşəcək.» Sonra dedim: Ya Peyğəmbər! Ühüd günündə[169] bir dəstə müsəlman şəhadət məqamına çatanda, mən Allah yolunda öldürülməkdən saxlandıqda, öldürülmə¬məyim mənə ağır gələndə (buna görə qəmgin olanda) mənə «müjdələr olsun sənə ki, bundan sonra öldürüləcəksən» deyə buyurmadınmı?» Sonra mənə buyurdu: «Dediklərin doğrudur. Şəhidliyi qəbul edərkən dözümün necə olacaq?» Dedim ki, «ya Peyğəmbər! Bu iş səbrlik deyil, müjdə və şükrdür. (Allah yolunda öldürülmək mənim üçün ən böyük nemət və ilahi bəxşişdir.) Sonra buyurdu: «Ey Əli! Məndən sonra müsəlmanların var-dövlətləri ucbatından fitnə-fəsada düşəcəkləri gün yaxındadır. (Mal-dövlətin azlığı və çoxluğu, halal və ya haram yolla qazanılması, xeyir və şər işlərə sərf edilməsi ilə sınağa çəkiləcəklər.) Dindarlıqlarına görə Allaha minnət qoyub, Onun rəhmət və mehribanlığını Onun qəzəbindən amanda, asudə qalmağı arzulayarlar (halbuki dində qorxu, həmçinin Allaha və Peyğəmbərə itaətsizliklə rəhmət arzusunda olmaq səhvdir). Onun qəzəbindən xatircəm olarlar (halbuki Onun qəzəbindən xatircəm olmaq və rəhmətindən uzaqlaşmaq da rəhmətinə ümidsiz olmaq kimi böyük günahlardandır). Nadürüst şübhələrə və (haqdan və qiyamət gününün cəzasından) qəflətə salan istəklərə görə haramı halal edəcəklər. Sonra (buna görə də) şərabı üzüm və xurma suyu(-na bənzətməklə), rüşvəti hədiyyə və ərməğan, sələmi alver adı ilə halal sayacaqlar.» Sonra dedim: «Ey Allahın Peyğəmbəri! Elə bir zəmanədə onları hansı təbəqənin insanları sayım? Onları mürtəd və kafir, yoxsa fitnəyə uyanlar hesab edim?» Buyurdu ki, (dində) «fitnə və sınaq» məqamında olanlardan.[170]
156-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (öyüd-nəsihət, günahlardan çəkinmək və axirətə azuqə toplamaq barədə) olan xütbələrindəndir.

Şükrlər O Allaha məxsusdur ki, şükr etməyi Özünü xatırlamağın açarına, yaxşılıq və bəxşişi artırma vasitəsinə, nemət və böyüklüyünə aparan yola çevirmişdir.[171] Ey Allah bəndələri! Ruzigar indikilərdən də əvvəlkilərdən ötən kimi ötəcəkdir. (Sizdən əvvəlkilər öldülər, siz də diri qalmayacaqsınız.) Gedən (keçən ömür) geri dönməz, olan isə (yaxşı, yaxud pis) həmişə qalan deyil. Onun sonunun rəftarı ilkinki kimidir. (Keçmişdəkilər və gələcəkdəkilərlə eyni cür rəftar olunacaq.) İşləri bir-birini ötər, nişanələr isə bir-birinin yanındadır. (Onun işləri tez məhv olar. Deməli, ağıllı insanlar ruzigarın gərdişindən ibrət alaraq ona ürək bağlamasınlar. Dünya yoxluğa və yenilməyə elə sürətlə gedir ki,) sanki qiyamətdəsiniz. Sizləri sarvan doğuşlarından yeddi ay keçmiş və südləri qurumuş dəvələrini qovan kimi qovur. (Hamiləliyinin son aylarında olduqlarına görə mehribanlıqla, yavaş-yavaş sürülən dəvələrdən fərqli olaraq bu dəvələri yüngül olduqlarından bərk, sürətlə qovurlar.) Başını başqa şeylərlə (nəfsi istəklər və dünyanın bər-bəzəyi ilə) qatanlar bədbəxtliyin zülmətində sərgərdan qalar, (xilas ola bilməyəcəyi) pozğunluqlarla qarışar. (Azdıranların) şeytanları onu itaətsizliyə məcbur edər, pis əməlini gözündə bəzəyər. (Ey öz başını başqa şeylərlə qatan, bil ki, ibadət və bəndəlikdə) öndə gedənlərin sonu cənnətdir, təqsirkarların (günahkarların) sonu isə atəşdir. (Əbədi cənnət yalnız günahlardan çəkinilməklə qazanıldığına görə buyurur:)

Ey Allah bəndələri! Bilin ki, təqva və günahlardan çəkinmə möhtərəmliyin hasarlı sarayı, günahkarlıq isə öz sakinini (bəla və çətinliklərdən) saxlamayan, ona pənah gətirəni qorumayan hasarlı zəlil saraydır. Agah olun, pərhizkarlıq günahların zəhərli dişindən uzaqlaşdırar, yəqinlik və inamla (Allaha və peyğəmbərə iman gətirməklə) yüksək məqamların sonu (əbədi cənnət) əldə olunar.

Ey Allah bəndələri, Allahdan qorxun! Sizlərə ən əziz olan insanlar və onlardan sizin üçün ən sevimlisindən ötrü qorxun Allahdan (özünüzü fikirləşib öz hayınızda olun. Çünki təbii olaraq, heç kəsə özündən daha əzizi və sevimlisi yoxdur). Çünki Allah sizin üçün haqq yolunu aşkar edib onun yollarını işıqlandırdı.[172] Deməli, (işinizi asan sanmayın ki, ölümdən sonra ya) bədbəxtlik və zavallılıq yol yoldaşınız olacaq (Allahın və Peyğəmbərin göstərişlərinə uyğun rəftar etməyənlər üçün), ya da əbədi səadət və xoşbəxtlik (Allaha və peyğəmbərə itaət edənlər üçün). Belə isə, məhv olan günlərdən (dünyadan) qalacaq günlər (axirət) üçün azuqə yığın ki, azuqə yığmaq yolunu sizin üçün qoyublar.[173] (Bu dünyadan) köçməyə məhkumsunuz və sizin (bu dünyadan) getməyiniz üçün tələsirlər. Deməli, siz dayanmış (getməyə hazır olan və), getməyə nə vaxt hökm olunacağını bilməyən atlılar kimisiniz (bu dünyadan gedəcəksiniz).

Agah olun: axirət üçün yaradılmışın dünya ilə nə işi var? Tezliklə ondan alacaqları, günahının ziyanı və sorğu-sualının qalacağı var-dövləti neyləyir?![174]

Ey Allahın bəndələri! Allahın vəd etdiyi xeyir və mükafat (itaət və bəndəlik) tərk olunası deyil. (Çünki Allahın fəziləti və yaxşılığı ən böyük, ən yaxşı ehsandır.) Pislik və cəzadan çəkindirdikləri (günah və itaətsizlik) isə istəniləsi deyil. (Çünki Allahın cəzası ən ağır cəzadır.) Ey Allah bəndələri, əməllərə görə haqq-hesab olunacaq gündən çəkinin (hər kəsin əməl dəftərinə baxıb, onların ən xırda yaxşı və pis əməllərini araşdıracaqlar). Həmin gündə saysız-hesabsız iztirab və narahatlıq olar, uşaqlar qocalarlar.[175] Ey Allahın bəndələri, bilin ki, sizə özünüzdən olan gözətçilər və əndamınızdan olan casuslar qoyulub.[176] (Mələklərdən) qoruyucular var ki, sizin əməllərinizi və nəfəslərinizin sayını düzgünlüklə qeydə alırlar (yazırlar).[177] Gecənin qaranlığı sizin tükünüzü belə bu mələklərin gözündən yayındırmaz, möhkəm bağlanmış böyük qapı sizi onlardan gizlətməz. (Qısası, hər yerdə və həmişə sizinlədirlər. Dünya keçici olduğuna görə) sabah (ölüm) bu günə yaxındır.

Bir gün onda olanlarla (yaxşı-pis, xeyir-ziyan) keçir, sabah da onun ardınca gəlir. (Sabahın yaxın olmağı və ölümün çatması elədir ki,) sanki, sizlərdən hər biriniz torpaqdan olan tənha mənzilinə və gorunun çuxuruna çatmışdır. Heyhat, tənha eviniz, qorxunc mənziliniz və kimsəsiz məkanınızdan. Sanki (qiyamət gününün hamını dirildən uca səsi) fəryadlar qulağınıza çatmış, qiyamət sizi tapmış və haqla batil arasında hökm vermək üçün üzə çıxmısınız (qəbirlərdən çıxmısınız). Bu vaxt sizdən (yersiz) bəhanələr və nadürüstlüklər (əbəs sübutlar) uzaqlaşmış, aradan getmiş və həqiqətlər sübut olmuşdur. Sizin hər yaxşı və pis işiniz öz yerinə qayı-dar.[178] Belə isə, (ölüm və ondan sonrakı çətinliklərdəki) ibrətlərdən dərs alın, ruzigarın dəyişməsindən öyüd götürün və (Allah və Peyğəmbərin) qorxutmağından faydalanın. (Elə bir iş görün ki, özünüzü ilahi əzabdan qurtarasınız.) 
157-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Həzrət Məhəmmədə peyğəmbərlik verilməsi və Qurani-Kərimin tərifi haqda) xütbələrindəndir.

Allah-təala bir müddət peyğəmbərin gəlmədiyi, camaatın müxtəlif firqələrinin qəflət, azğınlıq və nadanlıq yuxusunun uzandığı, möhkəm özüllərin (ilahi hökm və göstərişlər) viran olduğu vaxtda peyğəmbərini göndərdi.[179] Peyğəmbər əlində olanla və itaət etməli olduqları nuru təsdiqləyib etiraf etməklə camaata tərəf gəldi. O (əlində olan və Həzrətin peyğəmbərliyinin sübutu, nadanlıq və azğınlıq zülmətini işıqlandıran) Qurandır. İstəyin ki, dilə gəlsin.[180] Heç vaxt (Quran öz-özünə və həqiqi şərhçi olmadan) dilə gəlməz, ancaq (biz Əhli-Beyt onun həqiqət və sirlərini bildiyimizə görə) mən sizlərə ondan xəbər verirəm (onun elm və hökmlərini bəyan edirəm). Agah olun, Qurandadır (bundan sonra) gələnin elmi, keçmişin xəbərləri (səmaların və yerin, onun üzə¬rində olanların yaradılışı, sizdən öncəkilərin vəziyyəti), dərdin (nadanlıq və azğınlığın) dərmanı və sizə aid olanların (dünya və axirət işlərinin, xeyir və ziyanların) nizama salınması.

Bu xütbənin (Bəni-Üməyyə, onların zülmkarlıqları və hakimiyyətlərinin süqutu barədə olan) bir hissəsidir

O zamanlarda (Bəni-Üməyyənin camaata hakim kəsiləcəyi vaxt) zülmkarların qəm, kədər, çətinlik və səfalət gətirmədikləri nə gildən bir ev, nə də bir çadır ev (şəhərlərdə tikilən ev və biyabanlarda salınan çadırlar) qalmayacaq. Həmin zəmanədə göylərdə onlar üçün üzr istəyən, yerdə isə kömək edən qalmayacaq. (Zülm hər yanı bürüdüyünə görə səma və yer əhli qarğış edəcək. Sonra Allah-təala onların kökünü kəsib pərən-pərən salacaq. Onların hakimiyyətləri dövründə törətdikləri zülm isə onun nəticəsidir ki,) siz xəlifəliyə layiq olmayan adamı seçmisiniz və (dünyada dost və haqq əhlinə düşmən olduğu halda) onu özü üçün olmayan bir yerdə əyləşdirmisiniz. Allah-təala zülm edənlərdən (istər Bəni-Üməyyə olsun, istərsə də qeyriləri) tezliklə intiqam alacaq, yeyiləndən yeyilənlə, içiləndən içilənlə. (Çox acı bitki olan) Hənzəlin yeyilənlərindən və (acı olan) səbr ağacının şirəsinin zəhər dadan içilənlərindən. Geyilənlərdən isə qorxu libası və qılınc paltarı.[181] (Çünki) onlar günah yükünü çəkən heyvan və günah azuqəsini daşıyan dəvələrdir. (Buna görə də) and içirəm, bir daha and içirəm ki, Bəni-Üməyyə məndən sonra xəlifəliyi ağızdan çölə atılan sinə xıltı kimi atacaq (əldən verəcək). Ondan sonra isə onu heç vaxt dadmayıb, gecə və gündüz bir-birini əvəz edənə qədər onun dadını bilməyəcək.[182]
158-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (camaatla mehribanlıq və ünsiyyət barədə buyurduğu) xütbələrindəndir.

Mən sizlər üçün yaxşı yoldaş və tərəf müqabili olub sizi öz səylərimlə arxadan qorudum. (Gələcək pozğunluqdan və hadisələrdən xəbərdar etdim ki, özünüzü onlara düçar etməyəsiniz.) Sizləri zillət, xarlıq kəndirlərindən və zülm, sitəm zəncirlərindən (çirkin olmaqdan) xilas etdim. Bu (sizlərin etdiyiniz) az sayda yaxşılıqların müqabilində təşəkkür etdiyimə, mənim yanımda törətdiyiniz və gözlərimlə gördüyüm çoxlu çirkin işlərinizə göz yummağıma görədir.[183]
159-cu xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Allah-təalanın sifətləri haqda) xütbələrindəndir.

Allahın əmri lazımi (rədd edilməyən) və Onun məsləhətinə, razılığına uyğun hökm, mehribanlıq və (bəlalardan, çətinliklərdən) əmin-amanlıqdır. Elm və bilik əsasında (hər şeyin) hökmünü buyurur. Helm və səbrlə (əfvə layiq günahı) bağışlayır. İlahi, aldığın və bəxş etdiyin hər bir şeyə, məlhəm verdiyin və mübtəla etdiyin xəstəliklərə görə Sənə şükrlər olsun.[184] Elə bir şükr ki, Sənin üçün ən bəyənilmiş, Sənə doğru ən sevimli, Sənin yanında ən üstün şükr olsun. Elə şükr ki, (səmada və yerdə) yaratdığını doldursun, istədiyinə çatsın. Elə şükr ki, Səndən gizlədilməz və hüzurunda yasaq olunmaz. Elə şükr ki, onun sayı kəsilməz, kömək və yardımı yox olmaz. (Qısası, Sənə hər şükrdən üstün olan şükrlə şükr edirəm.) Deməli, (nə qədər çalışsaq da Sənin Allahlığına layiq şükr edə bilmərik. Çünki) biz Sənin böyüklük və əzəmətini dərk etmirik.Yalnız bunu bilirik ki, hər bir şey (imkan və ehtiyaca görə) Səninlə dirçəlib, Sənə bağlıdır, Sənin yuxudan qabaq süstləşmədiyini (mürgüləmədiyini), yuxuya getmədiyini bilirik.[185] Düşüncələr Sənin əslinə və zatına çatmayıb, heç bir göz Səni anlamayıb, gözləri Sən anlamısan.[186] (Bəndələrin) əməllərin hesabını saya alırsan.[187] (Günahkarları) kəkillərindən və (əməllərinin cəzası üçün) ayaqlarından tutarsan.[188] Sənin yaratdıqlarından gördüyümüz, onun üçün işlətdiyin güc və qüdrətdən heyrətə gəlməyimiz, onu səltənət və hakimiyyətinin böyüklüyü sanaraq vəsf etdiyimiz nədir ki? Bir halda ki, bizdən gizlin olanlar, gözlərimizin görmədiyi və ağıllarımızın onda durub qaldığı (dərk etmədiyi), bizimlə onların arasında pərdələrin asıldığı şeylər daha böyükdür. Hər kəs ürəyini boşaldıb (heç nəyə diqqət yetirməyib) öz ərşini (yeddi göyün üstündəki) necə yaratdığını, məxluqlarını necə xəlq etdiyini, səmalarını havada necə asılı saxladığını, su dalğasının üstünə necə bəzək vurduğunu bilmək istəsə gözləri çönüb qalar, ağlı məğlub olar, qulağı işdən düşər və düşüncəsi sərgərdan qalar.[189]

Bu xütbənin (sözü əməli ilə uyğun gəlməyənin iddiasının rədd edildiyi, camaatın dünyaya ürək bağlamamağa və peyğəmbərlərə itaətə həvəsləndirildiyi) bir hissəsidir

(Camaat arasında eləsi var ki, nəfsi istəklərinə tabe olaraq günahın içində itib-batmışdır. Bununla belə) öz gümanı ilə Allaha ümid bağladığını iddia edir! Böyük Allaha and olsun ki, yalan danışır! Necə ola bilər ki, ümidinin Allaha olması onun əməl və rəftarında görünməsin?[190] Hər kəsin (nəyə) ümidvar olduğu əməlindən üzə çıxar, yalnız Allaha olan saf deyil, qarışıq ümiddən başqa. Hər qorxu aydın olar (onun nişanələri qorxanda görünər), yalnız Allahdan olan namünasib qorxudan başqa (qorxan kimsədə qorxudan əsər-əlamət görünmür). Böyük işlərdə ümidini Allaha bağlayır (əbədi cənnətdə yüksək məqamlarla birgə iki dünya rahatlığını arzulayır) və kiçik şeylərdə (fani dünya malında ümidini) Allahın bəndələrinə bağlayır. Allahın bəndəsi ilə elə rəftar edir (təvazökarlıq və itaət göstərir) ki, Allaha qarşı elə etmir. Allahın şəninə nə olub ki, bəndələri üçün edilən (təvazökarlıq və ümid) Ondan əsirgənir? Allaha ümid bəsləməkdə yalançı olmağa qorxursan?[191] Yoxsa Onu ümid bəsləməyə layiq bilmirsən? (Əgər Onu öz ümidini doğrultmaqda aciz sanırsansa, bu, əsl küfrdür.) Allahın bəndələrinin birindən qorxan, bu qorxuya görə də onunla Allahı ilə etmədiyi rəftarı edən bəndənin halı da Allaha ümidvar olduğunu iddia edən kimsənin halı kimidir.[192] Deməli, bəndələrdən olan qorxusunu nağd və mövcud, Allahın qorxusunu isə nisyə və vəd sanmışdır. Həmçinin nəzərində dünyaya əhəmiyyət verən, onun mövqeyi qəlbində böyük yer tapan, onu (malını) Allahdan (Allahın bəyəndiyi itaət və ibadətdən) üstün tutan, yalnız ona yönələn və ona (sahib olan hər kəsə) bəndəlik, itaət edən də Allaha ümid bəslədiyini iddia edən kimsə kimidir. (Çünki ümidi və qorxusu dünyadan, dünya sahiblərindəndir.)

Allahın Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) ardınca getmək sənə kifayət edər. Dünyanın məzəmməti, onun eybli olması, rüsvayçılıq və pisliklərinin çoxluğunda sənin üçün sübut və yol göstərən olar. Çünki onun ətrafı (bağlılıq və sevgi) o Həzrətdən alınmış və onun tərəfləri (onun hər şeyinə bağlılıq) o böyük şəxsiyyətdən qeyrisi üçün hazırlanmışdır. Südünü (onun ləzzətini) içməsi qadağan olunmuş, onun bəzək-düzəklərindən uzaqlaşdırılmışdır. Bir daha peyğəmbərin ardınca getmək istəsən, Allahla danışmış (buna görə də Kəlimullah ləqəbi verilmiş) Musa əleyhis-salamın ardınca get. O demişdir: (Qurani-Kərimin Qəsəs surəsinin 24-cü ayəsi) رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ -Ey Rəbbim! Mən Sənin mənə nazil edəcəyin xeyrə möhtacam». Allaha and olsun, Musa Allahdan yeməyə çörəkdən başqa bir şey istəmədi. Çünki torpaqda bitən otu yeyirdi. Arıqlığına, ətinin azlığına görə otun yaşıllığı qarnının daxili dərisinin nazikliyindən görünürdü. Əgər üçüncü dəfə itaət etmək istəyirsənsə, Zəburun sahibi və cənnət əhlinin xanəndəsi olan Davud əleyhis-salama itaət et. Öz əlləri ilə xurmanın liflərindən zənbillər toxuyaraq yoldaşlarına deyərdi: «Sizlərdən hansı biriniz bunları satmaqda mənə kömək edər? Onların puluna alınandan onun xörəyi bir arpa çörəyi idi. İsa ibn Məryəm əleyhis-salama tabe olmaq istəyirsənsə, de (yadına sal) ki, (yatarkən) daşı başının altına qoyaraq yastıq edərdi. Cod paltar geyinər, dadsız xörək yeyərdi. Yavanlığı aclıq idi (son dərəcə ac olanda yemək yeyərdi ki, onu yeməkdən ləzzət alsın və əlavə yavanlığa ehtiyacı olmasın). Gecələr onun çırağı ayın işığı idi. Qışda daldalanacağı günəşin doğduğu və ya qürub etdiyi yer idi. (Evi yox idi.) Onun ətirli meyvə və göyərtisi yerin heyvanlar üçün bitirdiyi ot idi. Nə onu fitnə və fəsada salmağa arvadı var idi, nə də kədərləndirməyə övladı. Nə var-dövləti var idi ki, onu (Allaha diqqətdən) döndərsin, nə (dünya və onun əhlinə) tamahı yox idi ki, onu xar etsin. Onun miniyi iki ayağı (piyada gedərdi), xidmətçiləri isə iki əli idi. (İstədiyi hər işi özü görürdü.)

(Peyğəmbərlərin üslubunun bəyanından əvvəl Həzrət Məhəmməd peyğəmbərin dünyaya bel bağlamamaq yolunu ümumi şəkildə bildiyinə görə, bir daha eşit:) Daha yaxşı və (bütün məxluqlardan) daha təmiz olan öz Peyğəmbərinə (səlləllahu əleyhi və alih) tabe ol, o böyük şəxsin ardınca get. Çünki o Həzrət tabe olan üçün itaətə layiqdir. Onunla bağlılığı olmasını istəyən üçün ən layiqli bağlılıqdır. (Onun səbri və dözümü dözümlü insan üçün nümunədir.) Allah yanında ən sevimli bəndələr öz peyğəmbərlərinə tabe olub onun nişanələrinin ardınca gedənlərdir.[193] (Ancaq Həzrətin nişanəsi bu idi ki,) dünyanın tikəsini dişlərinin ətrafı ilə yeyərdi (ağız dolusu yeməzdi. Dünyada istifadə etməyə məcbur olduğundan çox istifadə etməzdi). Dünyaya gözünün ucu ilə baxardı (dünyaya heç cür ürək bağlamazdı). Bel baxımdan ən arıq və qarın baxımdan dünyanın ən ac insanı idi. Dünya ona təklif olundu, (Allah-təala Cəbrailin vasitəsilə dünyanı seçməyi ona təklif etdi). O isə onun qəbulundan imtina etdi. Allah-təalanın bir şeyi (dünya sevgisini) düşmən saydığını bil¬dik¬də, o da düşmən sandı. Xar bildiyini o da xar bildi. Ki¬çik qərar verdiyini o da kiçiltdi. (Buna görə də) Bizdə Allah və Peyğəmbərin düşmən sandığı dünya sevgisindən, Allah və Peyğəmbərin kiçik bildiyi dünyanı böyütməyimizdən baş¬qa bir şey olmasaydı belə, bunlar Allaha itaətsizlik və Onun fərmanına qarşı çıxmaq üçün bəs edərdi. Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) quru yerdə (süfrə açmadan) yemə¬yini yeyər, bəndə kimi oturardı. (Dizi üstə oturardı və ayağını ayağının üstünə aşırmazdı.) Öz əli ilə ayaqqabısının cırığını tikər, paltarına yamaq vurardı. Çılpaq uzunqulağa minər, təkinə də (başqasını) alardı. Evinin qapısından surətlərin təsvir edildiyi pərdə asmışdı. Sonra arvadlarından birinə buyurmuşdur: «Ey qadın, bu pərdəni mənim gözümdən gizlət. Çünki gözüm ona sataşanda dünyanı və onun bəzək-düzəklərini yada salıram». Ürəkdən (doğrudan) dünyadan uzaq durmuş, onun xatirəsini özündən uzaqlaşdırmışdı. Onun bər-bəzəyinin gözünün önündən itməsini istəyirdi ki, həmin gözəl paltardan təsirlənməsin və oranın dinclik yeri olmasına inanmasın, orada ləngiməyə ümid bağlamasın. Onu (ona məhəbbəti) özündən qopararaq ürəyindən uzaqlaşdırdı və (bər-bəzəklərini) gözünün önündən itirdi. (Çünki ona qarşı çox bədbin idi.) Bir şeyi düşmən bilən (kəsin rəftarı) belədir. Ona gözü sataşmaqdan, yanında adının çəkilməsindən acığı gəlir.

Allahın peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) yolunun hər anı dünyanın pislik və çirkinliklərində sənin yol göstərənindir. Çünki o Həzrət dünyada öz yaxınları (Əhli-Beyti) ilə qarın dolusu yemədi, məqam və (Böyük Allahın yanında) rütbəsinin böyüklüyünə rəğmən onun bər-bəzəkləri o Həzrətdən uzaqlaşdı. Belə isə, düşünən kimsə öz ağlına müraciət edərək baxmalıdır ki, Allah-təala Məhəmmədi (səlləllahu əleyhi və alih) bu vəziyyəti ilə sevdi, yoxsa xar edərək kiçik sandı? Əgər desə ki, «xar etdi», böyük Allaha and olsun, yalan danışaraq böyük böhtan atmış olar.[194] Əgər «onu sevmişdir» desə, bilməlidir ki, Allah-təala o Həzrətdən qeyrisini dünyanı ona bağışlamaqla xar etdi. Deməli, itaətkar öz peyğəmbərinə tabe olmalı, onun nişanələrinin ardınca getməli, gəldiyi hər bir yerdə ona qoşulmalıdır. (Sözləri və əməlləri onun göstərişinə uyğun olmalıdır.) O Həzrətin ardınca getməsə, (dünya və axirətdə) puç olmaqdan amanda qalmaz. Çünki Allah Məhəmmədi (səlləllahu əleyhi və alih) qiyamətin nişanəsi (çünki ondan sonra peyğəmbər olmayacaq), cənnətin müjdəçisi və əzabla qorxudan qərar verib. (Deməli, hər şeydən agah olub.) Ac qarınla bu dünyadan çölə çıxdı (onun ləzzət və xoşluqlarından bəhrələnmədi) və axirətə (bütün günahlardan) sağlam qalmaqla daxil oldu. Öz yolunu tapana (öz ömrünü başa vurana) və Allahının dəvətini yerinə yetirənə (dünyadan gedənə) qədər daşı daş üstünə qoymadı (ev tikmədi). Deməli, Allah-təala o Həzrətin nemətinin vücudunu bizə rəhbər olmaq və onun ardınca getməyimiz üçün bizə əta buyurmaqla nə böyük ehsan və yaxşılıq etmişdir. Elə bir rəhbər ki, addımımızı onun ayağının izinə qoyaq. (Mən bütün ömrüm boyu o böyük insanın ardınca getdim. Belə ki,) Allaha and olsun, bu cübbəmə (köynəyimə) o qədər yamaq vurdurdum ki, onu tikəndən utandım. Birisi mənə dedi: «Onu (bu qədər yamaqdan sonra) özündən uzaqlaşdırmırsanmı? Dedim ki, məndən uzaq ol عِنْدَ الصَّباحِ يُحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرى yəni, gecə yol gedənlərə səhər erkən təşəkkür edilər.[195]
160-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (böyük Peyğəmbəri mədh etdiyi və camaata öyüd-nəsihət verdiyi) xütbələrindəndir.

Allah-təala Həzrət Mustafanı (dünya əhlinin qəlblərini) işıqlandıran (peyğəmbərliyin) nur, aşkar dəlil və sübutu ilə (möcüzələrlə), aydın yolla (İslam dini) və yol göstərən kitabla (Qurani-Kərim) seçdi. Onun əhli-beyti ən yaxşı əhli-beyt, şəcərəsi (o Həzrətin ata-babası) ən gözəl şəcərədir. Bu şəcərənin budaqları birbaşa və düz, (o böyük şəxsin əhli-beyti haqq işdə ifrat və azlıqdan-yəni, həddi aşmaq və təqsirdən uca və təmizdir) meyvələri yerə dağılmışdır. (Elmlərinə və maarifinə hamının əli çatandır). Dünyaya gəlməyi Məkkədə, hicrəti Mədinəyə olmuşdur. Orada onun adı ucalmış, dəvətinin səs-sədası yayılmışdır. (Oranın «ənsarlar» adlanan sakinləri kafirlərlə döyüşlərdə və düşmənləri məğlub etməkdə Həzrətə kömək etmişdir). Allah-təala onu kifayət edən dəlil (o Həzrətin digər möcüzələrindən əlavə Qurani-Kərim də peyğəmbərliyini sübut etmək üçün kifayətdir) və şəfa verən nəsihətlə, (qəlblərin xəstəliklərinə şəfa bəxş edən o Həzrətin sünnəsi və ehkamları ilə) və (İslama doğru) tədarük görən dəvətlə göndərdi. (Cahiliyyət dövründə aradan getmiş din və dünya işlərini bərpa etdi.) O Həzrətin vasitəsilə məlum olmayan şəriət hökmlərini aşkarladı, (cahiliyyət dövrünün) nadürüst bidətlərini məhv etdi və (Quran və sünnədə) bəyan etdiyi ehkamları üzə çıxardı. İslamdan qeyri bir din istəyən kimsənin bədbəxtliyi qəti, (səadət və xoşbəxtlik) ipi qırıq, (atəşə) üzü üstə düşməsi ağırdır. Onun (qiyamətdə) qayıdışı dərin kədər və ağrılı əzabladır. (Buna görə də) mən gözünü hər şeyə yumub Ona tərəf açan kimsənin təvəkkül etdiyi kimi Allaha təvəkkül edir, (yolçunu) cənnətə (İslama əməl etmək xoşbəxtliyinə) çatdıran, razılığını və şadlığını nəsib edən bir yolu Ondan diləyirəm.

Ey Allahın bəndələri! Sizlərə Allahdan qorxmağı və Ona itaət etməyi tövsiyə edirəm. Çünki Onun əmrlərinə tabe olmaq sabah (qiyamətdə) nicata və həmişəlik (əzabdan) qurtuluşa səbəb olar. (Camaatı qiyamət gününün cəzasından) qorxutdu, sonra (peyğəmbərin vasitəsilə Öz hökmlərini) təbliğ və (onları səadət və xoşbəxtlik yoluna) təşviq edib (onu) təkmilləşdirdi. (Əbədi səadətə çatmağa aid olanı bəyan etdi.) Sizin üçün dünyanı, onun ayrılıb məhv olması və başqa şeyə çevrilməsini vəsf etdi. Sizi bu dünyada heyran edənlərdən uzaqlaşın, çünki ondan az bir şey sizinlə gələcək (dünyanın zəngin mallarından yalnız kəfəndən artıq bir şey qazancınız olmayacaq, o da torpağın altında çürüyəcək). Dünya (şəhvət və nəfsi istəklərə tabeçiliyə görə) Allahın qəzəbinə ən yaxın saray, (haqqa, həqiqətə tabe olanların azlığına görə) Allahın razılığından (əbədi cənnətdən) ən uzaq saraydır. Belə isə, ey Allahın bəndələri, onun ayrılığına, halının dəyişəcəyinə inandığınıza görə (dünyadan tezliklə ayrılacağınızı, çəkdiyiniz əzab-əziyyətin başqasına nəsib olacağını bilirsiniz) çətinliklərə və (sizi axirətdən saxlayan) işlərə göz yumun. Dünyadan (ona aldanıb, vurğun olmaqdan) çəkinib qorxun, öyüd verən, çalışan və zəhmət çəkən xeyirxahın (İmam əleyhis-salamın) çəkindiyi kimi. (Camaatın çətinliklərdən xilas olmasına çalışıb, onların doğru yola yönəlməsi və nicatı üçün zəhmət çəkir.) Sizdən öncəki ruzigarların əhlinin korlanmasından gördüklərinizdən ibrət götürün ki, onların da ipləri bir-birindən ayrılmış, göz və qulaqları sıradan çıxmış, şərafət və böyüklükləri əllərindən getmiş, şadlıq və sevinc onlardan uzaq düşmüşdür. Övladları ilə olmaqları onlardan uzaqlığa, arvadları ilə yoldaşlıqları ayrılığa döndü. Bir-biri ilə öyünüb naz etmir, övlad əkmir, bir-birini görməyə getmirlər. Qonşu və yoldaş da deyillər.

Ey Allahın bəndələri! (Bu sözlərdən) qorxun! Öz nəfsinə hakim olub nəfsi istəklərinin qarşısını alaraq ağlın və zəkanın köməyi ilə düşünənin (xeyrini və ziyanını başa düşənin qorxduğu) çəkindiyi kimi. Çünki (dinin) əmri aşkar, (qurtuluş) nişanəsi asılı, (əzabdan nicat) yolu hamar, (Allah və peyğəmbərin razılığını qazanmağın) vasitəsi görünən və doğrudur.
161-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Siffeyn müharibəsindəki) kəlamlarındandır. Səhabələrindən biri o Həzrətdən soruşdu: Ətrafınızdakılar (üç xəlifə və onların davamçıları) sizi xilafətdən necə kə¬narda qoydular, halbuki siz bu məqama (onlardan və başqalarından) daha layiq idiniz? İmam əleyhis-salam (həm soruşana, həm də digərlərinə məlum olan və ya araşdırılması məsləhət olmayan bu yersiz sualdan xoşlanmadı və tünd şəkildə müxtəsər cavab verib belə) buyurdu:

Ey Bəni-Əsəd (tayfasından olan dini) qardaş! Sən (atının) örkəni boş və yırğalanan bir şəxssən (az bir şübhə ilə iztirab və nigarançılığa düçar olan bir nadansan) və cilovu (öz miniyinin cilovunu) yersiz buraxırsan.[196] Amma bununla belə (sual soruşmaq yeri olmamasına baxmayaraq,) sənin (Peyğəmbərlə) bağlılıq və qohumluğuna ehtiram səbəbindən (Həzrət Peyğəmbərin zövcələrindən biri, yəni, Zeynəb Bəni-Əsəd tayfasından olan Cəhşin qızı idi) və soruşmaq haqqına malik olduğun və bilmək istədiyin üçün bil: Biz nəsil (Peyğəmbərlə qohumluq) baxımından üstün və Allahın Peyğəmbərinə (səlləllahu əleyhi və alih) yaxınlıq (və məqam) baxımından daha möhkəm olmağımıza baxmayaraq, (üç xəlifə tərəfindən) xilafətlə bizə hökmranlıq edilməsinin səbəbi xilafətin rəğbət bəslənilən və istənilən olması idi. (Hətta ləyaqəti olmasa da hamı onu istəyirdi. Beləliklə,) bir dəstə onda paxıllıq etdi (və həmin məqama layiq kimsəni həmin kürsüdə oturmağa qoymadı) və digər bir dəstə (İmam əleyhis-salam) bəxşiş edərək (İslamın əsasını qorumaq üçün) gözünü ondan çəkdi.[197] (Bizimlə onlar arasında) hakim Allahdır və Qiyamət günü qayıdış Ona tərəfdir. (İmam əleyhis-salam sonra İmrəul-Qeysin şerini misal gətirir:) «وَدَعْ عَنكَ نَهْباً صِيحَ فِى حَجَراتِهِ» «Ətrafında fəryad qoparılan qarətçinin hekayətini burax, danışma».[198] Və gəl Əbu Süfyanın oğlundakı (Müaviyədəki və onunla müharibədəki) bu böyük (və təəccübləndirici) mətləbi eşit ki, həqiqətən ruzigar məni ağladandan sonra güldürdü. (Dövranın rəftarındakı qəribəliklərin çoxluğuna gülməyim gəldi.) Allaha and olsun ki, qəribəlik qalmayıb. Odur ki, qəribəliyi aradan aparan (onu son həddinə çatdıran və nəticədə ondan bir şey qalmayan) və əyriliyi çoxaldan bu böyük iş təəccüb doğurandır. İnsanların bir dəstəsi (Müaviyə və onun tərəfdarları) hiylə və kələk ilə Allahın nurunu çırağından söndürmək və Onun suyunun qaynaq mənbəyi və yolunu çeşməsindən bağlamaq niyyətinə düşdülər. (İslamın hökmlərini aradan götürərək Həzrət Peyğəmbərin canişinini ev dustağı etmək istədilər.) Mənimlə özləri arasında vəba gətirən suyu bir-birinə qatışdırdılar (fitnə-fəsad, müharibə və qan axıdılmasına səbəb oldular). Buna görə də qəm və kədərlərin çətinlikləri bizdən və onlardan götürülsə, onları tam haqq yola çəkəcəyəm (ki, Allah və Peyğəmbərin razılığını əldə edərək xoşbəxt olsunlar). Başqa cür olsa[199] isə (çəkinməli bir şey yoxdur. Çünki Allah Qurani-Kərimin Fatir surəsinin 8-ci ayəsində buyurur): « فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ» «Belə isə onların azğınlıqlarına görə çoxlu qəm-qüssə çəkməklə özünü həlak və məhv etmə. Çünki Allah onların etdiklərini biləndir (və onları əməllərinin cəzasına çatdıracaqdır)».
162-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (şəni uca olan Allahın bəzi sifətlərinin bəyanı barəsindəki) xütbələrindəndir.

Şükr bəndələri yaradan, yeri döşəyən, bol suyu alçaq yerlərdə axıdan və bitkiləri yüksəkliklərdə bitirən Allaha layiqdir. Onun əvvəl olmasının başlanğıcı və əbədiliyinin sonu yoxdur.[200] (Buna görə də buyurur:) Həmişə olmuş əvvəl və sonu olmayan əbədi Odur. (Əzəmət və böyüklüyünə görə ibadətə layiq olduğu üçün) alınlar torpağa qoyularaq Ona səcdə edib və qəlblər Onun tovhid və təkliyi barəsində yekdildir. Şeylərin hər birini yaradan zaman onların hədlərini müəyyənləşdirdi ki, Özü onlara oxşarlıqdan və bənzərlikdən üstün olsun. (Deməli, şeylərin məhdud olmaları Onun bənzərinin olmamasına bir dəlildir.) Düşüncələr Onu hədd, hərəkət, üzv və alətlərlə (zahiri və batini qüvvələrlə) fərz edə bilməz. (Çünki Onun mümkün varlığın tələblərindən olan hədd, hərəkət, üzv və aləti yoxdur.) Onun barəsində «nə vaxt olub?» deyilmir. Həmçinin nə vaxta kimi olacağı müəyyənləşdirilməz.[201] (Ağıl qarşısında elə) əyandır ki, «nədən zahir oldu?» demək olmaz. (Gözlərdən elə) məxfidir ki, «nədə gizlənib?» deyilməz. (Çünki O, bütün səbəblərin səbəbidir və yer və məkanda olmaqdan uzaqdır). Cisim deyil ki, uzaqdan gözə çarparaq sonra yox olsun. Həmçinin pərdənin altında deyil ki, nəsə onu əhatə etsin. Onun şeylərə yaxın olması yapışmaqla və uzaq olması ayrılıqla deyil.[202] Bəndələrindən (baş verən) gözaltı baxış, sözü təkrar edərək bir neçə dəfə demək və torpaq təpəyə yaxınlaşmaq Ona gizli deyil. Həmçinin O, qaranlıq gecədə və (ya) işıq saçan ayın kölgə saldığı (zülmətini yox etdiyi) və arxasınca nurlu günəşin gəldiyi sükutlu gecədə, batan və çıxan zamanda (ay batan kimi gün çıxanda və günəş batan kimi ayın görünməsində) və ruzigarın günlərinin gecənin gəlməsi və gündüzün getməsi ilə olan dövründə bir addım atılmasından xəbərsiz deyil.[203] O, hər bir son və müddətdən, həmçinin hər bir saydan və sayılandan qabaq olub. (Çünki O, hər bir şeyin yaradanı olduğu üçün yaranmışlardan qabaq olmalıdır.) Hədləri təyin edənlərin ölçüləri, tərəf və cəhətlərin sonunu, yerlərin hazırlanmasını və məkanlarda yerləşərək məskunlaşmağı Ona nisbət vermələrindən uca və uzaqdır.[204] (Buna görə də buyurur:) Hədd və son Onun yaratdığı varlığa layiqdir və Ondan başqasına (mümkün varlıqlara) nisbət verilir. Əşyaları əzəli və əbədi əsas, mənşə və nümunələr əsasında yaratmayıb (çünki Onun yaratmasının mənşəyi olmayıb), bəlkə yaratdığını və həddini təyin etdiyini (nümunə və mənşəyi olmadan, sırf istəməklə) yaradıb. Vücuda gətirdiyinə surət və şəkil verdi və onun surətini gözəl və münasib etdi. Heç bir şey Onun (fərmanı) müqabilində itaətsizlik etməz (hər bir şey itaətkar və tabedir). İtaət və tabeçilikdən Ona bir xeyir və mənfəət nəsib olmur.[205] Onun keçən ölülər barəsindəki elmi qalan dirilər barəsindəki elmi kimidir. Həmçinin Onun uca göylərdə olanlara elmi, alçaq yerlərdəkilərə elmi kimidir.[206]

Bu da həmin xütbənin (insanın yaradılışının heyranediciliyi və yaradanın əzəmət və böyüklüyü barəsindəki) bir hissəsidir

Ey bərabər yaradılışla (heç bir nöqsan və çatışmazlığı olmadan) yaradılan insan! Ey qaranlıq uşaqlıqda və çoxlu pərdələrdə (bətn, uşaqlıq və ciftin, yəni, insanın dünyaya gələrkən ana bətnindən onunla birlikdə çıxdığı pərdənin qaranlığında) qorunmuş məxluq! Xalis gildən (və torpaq ünsürlərindən təşkil olunmuş insan bədənindən) başlanmısan və məlum ölçüyə (en, uzun, naziklik və qalınlıq aşkar olana) və bölünmüş müddətə (yeddi və ya doqquz ay, yaxud ondan az və ya çox hamiləlik dövrünə) qədər möhkəm yerə (ananın uşaqlığına) qoyulmusan. Ananın qarnında döl olmağına baxmayaraq, tərpənirdin. Sözə cavab vermir, səsi eşitmirdin. Sonra öz yerindən (ananın uşaqlığından) görmədiyin və xeyir yollarını bilmədiyin evə çıxarıldın. Sənə ananın döşlərindən süd əmmək yolunu kim göstərdi? Səni ehtiyacın olan zaman möhtac olduğun və istədiyin şeylə kim tanış etdi? (Məgər bütün bunlar yaradanın varlığına və mövcud olmasına bir dəlil deyil ki, sən Onun zatının həqiqət və mahiyyətini araşdırıb dərk etmək istəyirsən? Onun zatının həqiqət və mahiyyətini dərk etmək) necə də uzaqdır! (Çünki) şəkil, surət və əndam sahibinin sifətlərində (onları tanımaqda) aciz qalan kəs, onu yaradanın sifətlərində daha aciz və Onu, yaratdıqlarının hədd və sifətləri vasitəsi ilə dərk etməkdən daha uzaqdır.[207]
163-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın yanına toplaşaraq Osmanın nalayiq əməllərindən şikayət edilərkən buyurduğu kəlamlarındandır. (Osmanın özünün və nümayəndələrinin fitnə-fəsad və əyrilikləri Mədinə və digər şəhərlərdə yayıldıqdan sonra Mədinənin Həzrət Peyğəmbərin səhabələrindən olmuş və digər sakinlərinin bir dəstəsi, başqa şəhərlərin əhalisinə belə bir məktub yazdılar: Siz ki Allah yolunda cihad edərək din düşmənləri ilə vuruşmaq istəyirsiniz, tez bizim yanımıza gəlin. Sizin xəlifəniz dini məhv edib və aradan aparıb. Beləliklə, xalqın qəlbi Osmandan sındı və onu məqamından uzaqlaşdırmaq qərarına gəldilər. Misir, Bəsrə və Kufə əhalisinin böyük bir dəstəsi Mədinəyə gəldi.) Onlar (Osmandan İmama gileylənərək) o Həzrətdən onların tərəfindən Osmanla söhbət etməsini və onun onların razılığını təmin etməsini (pis davranmaqdan əl çəkərək dində yaratdığı bidətləri yox etməsini, Həzrət Peyğəmbərin səhabələrinə bu qədər zülm etməməsini və şəhərlərin hakimi vəzifəsinə düz insanları göndərməsini) istəməsini xahiş etdilər. Buna görə də İmam əleyhis-salam Osmanın yanına gedib belə buyurdu:

Xalq mənim arxamdadır və məni səninlə özləri arasında elçi və vasitə təyin edib. (Məndən onların sözlərini sənə çatdıraraq fəsadı aradan qaldırmağımı istəyiblər.) Allaha and olsun ki, sənə nə deyəcəyimi bilmirəm. (Nə dil ilə danışım ki, sənə təsir etsin? Sənin bidət və çirkin əməllərindən) sənin özünün xəbərsiz olduğun bir şey bilmirəm. Sənə tanımadığın və bilmədiyin bir iş (yerinə yetirdiklərinin haram olması) barəsində bələdçi deyiləm. (Bəlkə özün davranışının haram və dinə zidd olmasını bilirsən.) Bizim bildiyimizi sən də bilirsən. (Sənin gördüyün işlərin çirkinliyi bizə məlum və aşkar olduğu kimi sənin özünə də aşkar və məlumdur.) Bir şeydə səndən qabağa düşməmiş, səni ötməmişik ki, səni ondan xəbərdar edək. Heç bir hökmdə xəlvətə çəkilməmişik ki, onu sənə çatdıraq.[208] Sən bizim gördüklərimizi görmüş və eşitdiklərimizi eşitmisən. Allahın Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) ilə biz ünsiyyətdə olduğumuz kimi, sən də ünsiyyətdə olmusan. Nə Əbu Quhafənin və nə də Xəttabın oğulları düzlüyə səndən layiq deyildi.[209] Halbuki sən qohumluq baxımından Allahın Peyğəmbərinə (səlləllahu əleyhi və alih) onlardan daha yaxınsan.[210] Həmçinin sən Peyğəmbərin kürəkəni olmaqla Əbu Bəkr və Ömərin çatmadıqları bir məqama çatmısan.[211] Odur ki, öz barəndə Allahdan qorx, Allahdan qorx! Çünki Allaha and olsun ki, sən kor olub sonra görən və nadan olub sonra öyrədilən olmayacaqsan.[212] Həqiqətən yollar (Allahın hökmləri) aşkar və dinin nişanələri (Quran və Əhli-Beyt) möhkəm və bər¬qərardır. Odur ki, (əgər qəflətə düşmüsənsə) bil: Allah yanında bəndələrin ən üstünü (haqq yola) hidayət olunmuş və (başqalarını) hidayət edən, məlum sünnə (qayda) və yolu (Həzrət Peyğəmbərin sünnəsini) bərqərar edən (onun əsasında davranan) və batil və səhv bidəti öldürən (aradan qaldıraraq xalqı onun səhvliyindən xəbərdar edən) ədalətli və düz başçıdır. Həqiqətən sünnələr aydın və aşkardır və onların öz nişanələri var. Həmçinin bidətlər aşkardırlar və onların (da) öz nişanələri vardır. Allah yanında bəndələrin ən pisi isə özü azğın olan və başqaları onun vasitəsi ilə azğınlığa düşən, (Allahın Peyğəmbərindən) götürülmüş sünnəni öldürən və məhv olmuş bidəti dirildən (haqdan əl götürüb batili yaymaq istiqamətində çalışan) zalım başçıdır. Mən Allahın Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) belə buyurduğunu eşitmişəm ki: «Qiyamət günü zalım başçını gətirəcəklər və onun nə kömək edəni olacaq (ki, onu cəhənnəm odundan xilas etsin), nə də üzrxahı (ki, əzabı ondan dəf etsin). Beləliklə, o, cəhənnəm oduna atılacaq və dəyirman fırlanan kimi onda fırlanacaq. Sonra cəhənnəmin quyusunda və dibində həbs olunaraq saxlanılacaq». Səni Allaha and verirəm ki, bu ümmətin öldürülən başçısı olmayasan. Çünki bundan əvvəl deyilirdi (Həzrət Peyğəmbər buyurub) ki: Bu ümmətdə bir başçı qətlə yetiriləcək və (onun öldürülməsi nəticəsində) qiyamətə kimi qan axıdılması və döyüş (qapısı) açılacaq, işlər onlara şübhəli və qaranlıq görünəcək, aralarında fitnə-fəsadı yayacaq və onlar haqqı batildən seçə bilməyəcəklər. Həmin fitnə-fəsadlarda çoxlu çaxnaşma törədər, haqdan əl götürərlər. Həmçinin çox iztirablı və nigaran olarlar. Buna görə də (səksən ildən artıq olan), uzun illərdən və ömürü başa vurduqdan sonra (katib və məmurun) Mərvan (ibn Həkəm) üçün düşmənin qarət edərək sürətlə sürdüyü dəvə kimi olma ki, səni istədiyi yerə sürsün.

Osman o Həzrətə dedi: Xalqla danış mənə möhlət versinlər ki, onlara edilmiş zülmləri aradan qaldırım. İmam əleyhis-salam buyurdu:

Mədinədə olana möhlət lazım deyil. Onda olmayanın möhləti isə sənin əmrin ona çatana kimidir.[213]
164-cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın tovuz quşunun yaradılışının heyranediciliyini xatırlatdığı xütbələrindəndir.

Allah təəccüblü və qəribə varlıqlar yaradıb: bəziləri (insan və heyvanlar kimi) canlı, bəziləri (cansız təbiət kimi) cansız, bəziləri (dağlar kimi) hərəkətsiz və bəziləri (ulduzlar kimi) hərəkət edəndir. Onun yaradılışının gözəlliyi və qüdrətinin böyüklüyünə şəhadət verən aşkar dəlillərdən ağılların, qarşısında tabe olaraq inandıqları şeyi bərqərar etdi. Belə ki, (ağıllar) Onun varlığını iqrar edərək əmrinə tabedirlər və ağılların inandıqları şeyin Onun birliyinə olan dəlilləri, bizim qulaqlarımızda fəryad qoparırlar. Həmçinin quşların yerin dəliklərində, (iki dağın arasında yerləşən) geniş dərələrdə və dağların başında yerləşdirdiyi müxtəlif şəkillilərini yaratdı. Onların cürbəcür qanadları və müxtəlif görkəmliləri vardır. Onların boyunlarına itaətkarlıq və tabeçilik cilovu salınıb və açıq hava və geniş fəzanın boşluqlarında qanad çalırlar.[214] Onları bu aşkar heyranedici surətlərdə yaratdı, halbuki bundan öncə yox idilər. (Onları yoxdan yaratdı.) Onları (ət və dərilərində) gizlənmiş oynaqların möhkəm sümükləri ilə bir-birinə birləşdirdi. Onların bəzisini (dəvəquşu və hacıleylək kimisini) iti yerimək və asan uçmaq üçün yüksəklikdə uçmaqdan saxladı və onu elə yaratdı ki, yerə yaxın uçur. Növbənöv quşları hikmət və məsləhətə əsaslanan qüdrət və yaradılışı ilə müxtəlif rənglərdə sıraladı. (Hər birini məxsus bir rəngdə yaratdı.) Beləliklə, onların bəzisi elə bir rəngin qəlibinə salınıb ki, ona başqa bir rəng qarışmır,[215] bəzisi isə bir rəngə salınıb və boynunda elə bir boyunbağı cizgilənib ki, onun rəngi bədəninin digər yerlərinin rənginin əksinədir.[216]

Quşların yaradılış baxımından ən heyrətləndiricisi tovuz quşudur ki, Allah onu ən möhkəm ölçüdə yaradıb və rənglərini kökünü (piy, sümük və damarla) bir-birinə birləşdirdiyi qanadla və uzunluğunu çox etdiyi quyruqla ən gözəl qaydada nizama salıb. Nə vaxt (cütləşmək istəsə və) dişi tovuzquşuna tərəf getsə, quyruğunun burulğanını açar və onu qaldıraraq başına kölgə salar. Həmin quyruq (bir yerə yığılanda və açılaraq yayılanda) sanki Darəyn (gəmisinin) yelkənidir ki, gəmiçi onu bir tərəfdən digər tərəfə çevirir.[217] O, rəngləri ilə lovğalanaraq özünü öyür. Quyruğunun hərəkəti ilə öyünür və nazlanır. Xoruzlar kimi cütləşir və bala verməsi üçün öz dişisi ilə çox şəhvətli erkəklər kimi yaxınlıq edir. (İmam əleyhis-salam burada tovuzquşunun cütləşməsinin belə olmamasını güman edən şəxsin sözünü puç etmək üçün buyurur:) Tovuzquşunun cütləşməsi barəsində dediklərimdə səni müşahidə etmək və göz ilə görməyə göndərirəm və (sözünü) etimad edilməyən zəif və səhv dəlilə əsaslandıran kəs kimi deyiləm. (Çünki həmin şəxs deyir: Belə deyirlər. Mən isə deyirəm: Get gör!) Əgər onların zənn etdikləri kimi olsa - erkək tovuzquşunun öz dişisini mayalandırması, erkəyin gözündən axaraq göz qapaqlarının kənarlarında yığılan göz yaşı vasitəsi ilə olsa və dişi tovuzquşu onu öz dimdiyi ilə götürüb daddıqdan sonra yumurta qoysa və erkək tovuzquşunun cütləşməsi gözdən çıxan yaşdan başqa bir yol ilə olmasa, hər halda bu (yanlış) güman ala qarğanın cütləşmə üsulundan (onların dimdiklərini bir-birinin üstünə qoyaraq cütləşmələrindən) daha təəccüblü və qəribə deyil.[218] (İmam əleyhis-salam sonra yenə də tovuzquşunun vəsfinə davam edərək buyurur: Ağlıq və şəffaflığının çoxluğundan) onun lələklərinin sümüklərini gümüş millər təsəvvür edər və həmçinin həmin lələklərin üstündə bitənləri - heyrətamiz dairələr və boyunbağıları (sarılıq və parlaqlıqda) xalis qızıl və (yaşıllıqda) zəbərcəd (qızıla çalar yaşımtıl rəngli qiymətli daş) parçaları sanarsan. Buna görə də əgər onun qanadını yerin bitirdiyi gül və çiçəklərə oxşatsan, deyəcəksən ki: O, hər baharın çiçəklərindən toplanmış bir dəstə güldür. Əgər onu geyimlərə oxşatsan, (deyəcəksən ki:) rəsm və şəkil işlənmiş bəzəkli və ya Yəməndə toxunmuş gözəl rəngli və qəşəng paltar kimidir. Əgər zinət əşyalarına bənzətsən, (deyərsən ki:) cəvahirlə bəzədilmiş gümüş arasında yerləşdirilmiş rəngarəng üzük qaşları kimidir. Çox işvəli sevincək şəxsin nazlanması kimi yol gedir. Tam diqqət və mülahizə ilə öz quyruq və qanadına baxır. Köynəyinin və paltarının (müxtəlif) rənglərinin gözəlliyindən qəhqəhə ilə gülür. Gözü ayaqlarına sataşanda isə haray qopararaq uca səslə ağlayır, sanki aşkarcasına, köməyə bir kimsə çağırır və (bu əməli ilə) özünün (ayaqlarının çirkinliyindən olan) qəm-qüssənin həqiqiliyinə şəhadət verir. Çünki ayaqları (nə ağ, nə də qara, bəlkə torpaq rəngində olan) xoruzun ayaqları kimi nazikdir (və çirkindir) və onun baldırının sümüyü tərəfdən (xoruzun ayağında olan və elə də aşkar olmayan tikan kimi) gizli bir tikan qabarır. Boynunun arxasında yalının yerində nəqş edilmiş bir yaşıl kəkil var. Boynunun çıxacağı bardaq kimidir (nazik və uzundur). Boynunun batacağı isə qarnının altına qədər (çox yaşıl olan və rəng qoyulmasında istifadə edilən) Yəmən basması və ya cilalı güzgüyə bükülmüş rəngli və bəzəkli ipək kimidir. Tovuzquşu sanki özünü qara çadraya bürüyüb. Amma təravət və parıltının çoxluğundan, ona çoxlu gözəl yaşıl rəngin qatışdırıldığı güman edilir. (Şəffaflıq və aydınlığının çoxluğundan onun qaralığı yaşıla çalır və baxanda hər an bir rəngdə görünür. Odur ki, buyurur:) Qulağının yarığında qələmin ucuna bənzər (nazik) bir xətt var və o, rəng baxımından çox ağ olan çobanyastığı gülüdür (onun kimidir). O, qara rəng içində parıldayan ağ xətt kimidir. Tovuzquşunun bəhrələnmədiyi rəng çox azdır. O, çox cilalı, parlaq, işıqlı və gözəl olduğu üçün həmin rəngi daha yaxşı göstərib. Beləliklə, o, (rənglərə boyanmasında) bahar yağışlarının və çox isti günəşlərin yetişdirmədiyi (bəlkə eyb və nöqsanlardan pak və uzaq olan Allahın hikmət əsasında yaradılışın əvvəlindən başdan-ayağa müxtəlif heyranedici rənglərlə yaratdığı) dağınıq çiçəklər kimidir. O, bəzən öz tük və lələklərindən xaric olaraq paltarını çıxarıb lütlənir. Beləliklə, tükləri bir-birinin ardınca tökülür və yenə bir-birinin ardınca bitir. Tükləri yarpaqlar ağacdan tökülən kimi tökülür. Sonra bir-birinin ardınca tükləri tökülməmişdən qabaqkı şəklinə düşənə kimi bitir. (Belə ki,) onun heç bir rəngi əvvəlki rənglərin əksinə olmur və heç bir rəng öz yerindən başqa yerdə durmur. (Düşən hər bir tük və lələyin yerinə həmin şəkil və rəngdə olan bir tük və lələk çıxır.) Əgər onun lələklərinin tüklərindən birinə diqqətlə baxsan, (onların rəngə boyanmaları) sənə (bir dəfə) qızılgül qırmızısı, bir dəfə zəbərcəd yaşılı, bəzən isə qızıl sarısı rəngində görünər. Buna görə də dərin və dəqiq dərrakələr bu heyvanın yaradılışının necəliyini necə qavraya, əqli düşüncələr onu necə dərk edə və ya vəsf edənlərin sözləri onun necəliyini necə nəzmə çəkə bilər?! Halbuki həmin heyvanın ən kiçik hissəsi (tükü) fikirləri onu dərk etməkdə və dilləri öz vəsfində aciz qoyub. Buna görə də eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaqdır o Allah ki, ağılları gözlər önündə cilvələnən və onların məhdud, yaranmış, mürəkkəb və rənglənmiş şəkildə dərk etdikləri varlığın vəsfində məğlub edib, dilləri Onun həqiqətinin necəliyinin bəyanında bacarıqsız və sifətlərinin şərhində aciz edib. Həmçinin eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaqdır o Allah ki, kiçik qarışqa və balaca ağcaqanadların ayaqlarını, eləcə də onlardan böyüklərin - balıq və fillərin yaradılışını möhkəm edib. Özünə vacib edib ki, ruh və can verdiyi heç bir cüssə, onun üçün ölüm vədəsi və yoxluq sonluğu müəyyənləşdirməyincəyə qədər hərəkət edib tərpənməsin.

Bu da həmin xütbənin Cənnətin necəliyi barəsindəki bir hissəsidir

Əgər qəlb gözü ilə sənin üçün Cənnətdən vəsf edilənlərə baxsan (və onlar barəsində fikrə dalaraq düşünsən), nəfsin mütləq bu dünyada olan və onun, nəzərdə cilvələnən istək, ləzzət və bər-bəzəklərindən uzaqlaşar. Fikir və düşüncə ilə kökləri Cənnət arxlarının kənarında müşk dəfinələrində basdırılmış ağacların yarpaqlarının bir-birinə dəymələrinin səsindən, təzə və təravətli mirvari salxımların nazik və qalın budaqlardan asılmasından, heç bir çətinlik olmadan (ağacın başına çıxmadan və ya daş və çubuq vasitəsi ilə salınmadan) yığı¬lan və yığanın arzusuna uyğun olaraq onun ixtiyarında duran (onu zəhmətsiz yığması üçün arzulaması ilə yaxınlaşan) rəngarəng meyvələrin həmin ağacların güllərinin tumurcuqlarından zahir olmasından çaş-baş qalar. Cənnət əhli üçün onun saraylarının qarşısında pak və təmiz ballar və saflaşdırılmış şərbətlər dolandırılır (ki, istəyən götürüb içsin).[219] Cənnət əhli həmişəlik evə (əbədi Cənnətə) daxil olana və yerdəyişmə və səfərlərdən qurtarıb rahatlanan zamana kimi ilahi əta və bəxşişlər daim hallarına şamil olan dəstədir (və onlar Allah və Peyğəmbərə tabedirlər). (İnsan öləndən sonra qiyamət başlanana kimi səfər çətinliklərinə düçar olan şəxs kimidir və ölüm, bərzəx aləmi və qiyamətin çətinliklərindən nicat tapıb, yükünü Cənnətdə açandan sonra yolun əziyyətlərindən qurtulur, rahatlıq tapır.) Buna görə də ey dinləyici, əgər qəlbini qəflətən sənə çatacaq şeyə - heyranedici mənzərələrə məşğul etsən (fikrə dalaraq onların barəsində düşünsən), canın onlara çatmağın şövqündən bədənindən çıxar və həmin mənzərələrə çatmağa tələsdiyin üçün mənim bu məclisimdən qəbristanlıq əhlinin qonşuluğuna gedərsən (dünyaya və onda olanlara göz yumaraq ölümü gözləyərsən). Allah fəzl və mehribanlığı üzündən bizi və sizi yaxşı əməl sahibilərinin mənzillərinə (əbədi Cənnətə) getmək üçün qəlbən səy göstərib çalışanların (Allah və Peyğəmbərin razılığını əldə edənlərin) zümrəsində yerləşdirsin. (Seyyid Rəzi deyir:)

Bu xütbənin bir neçə qeyri-adi kəlməsinin mənası belədir:

O Həzrət əleyhis-salamın buyuruğundakı «يَؤُرُّ بِمُلاقَحَةِ» «yəurru bimulaqəhəti» birləşməsində «يَؤُرُّ» «yəurru»nun kökü olan «أَرَّ» «ərrə» kəlməsi yaxınlıq etmək barəsində metaforadır. Ərəblər kişi qadın ilə yaxınlıq edəndə onun barəsində «أَرَّ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ» «ərrə ər-rəculu əl-mərətə» deyirlər. O Həzrət əleyhis-salamın digər «كَأَنّهُ قِلْعُ دارِىٍّ عَنَجَهُ نُوتِيُّهُ» buyuruğundakı «قِلْع» «qil» kəlməsi yelkən mənasındadır. «دارِىٍّ» «Dariyy» «دارَيْن» Darəynə mənsub deməkdir. O, dəniz kənarında olan bir şəhərdir ki, oradan ətir gətirilir. «عَنَجَهُ» «Ənəcəhu»nun mənası isə döndərməkdir. Ərəblər birinə dəvənin başını döndərdiklərini çatdırmaq istəyəndə «عَنَجْتُ النّاقَةَ كَنَصَرْتُ أَعْنُجُها عَنْجاً» deyirlər. «نُوتِىّ» «Nutiyy» isə gəmiçi mənasındadır. O Həzrət əleyhis-salamın «ضَفَّتَىْ جُفُونِهِ» «zəffətəy cufunihi»dən məqsədi tovuzquşunun göz qapağının iki tərəfidir. «ضَفَّتان» «Zəffətan» hər iki tərəf mənasındadır. İmam əleyhis-salamın «فِلَذَ الزَّبَرْجَدَ» «filəz əz-zəbərcədə» birləşməsindəki «فِلَذُ» «filəz» kəlməsi «فِلْذَةٍ» «filzə»nin cəmidir və onun mənası tikə və parça deməkdir. «كَبائِسُ» «Kəbais» kəlməsi «كَباسَة» «kəbasə»nin cəmidir və o, «عِذْق» «izq» xurma salxımı mənasındadır. «عَسالِيج» «Əsalic» budaqlar deməkdir və onun təki «عُسْلُوج» «usluc»dur.
165-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (səhabələrinə öyüd-nəsihət verdiyi) xütbələrindəndir.

Gərək kiçiyiniz böyüyünüzün arxasınca getsin və böyüyünüz kiçiyinizə qarşı mehriban olsun. Cahiliyyət dövrünün (Həzrət Peyğəmbər ilahi elçi kimi göndəriləndən qabaqkı zamanın) zalımları kimi olmayın ki, (onlar) nə din və şəriətdə araşdırma aparır, nə də Allahı tanımaqda ağıl işlədirdilər (nadan idilər və eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın hökmlərindən xəbərsiz idilər) - quşların yumurtladıqları yerdə tapılan (və quş yumurtası olması təsəvvür edilən) yumurta kimi ki, sındırılması (kiminsə onu sındırması) günahdır və (əgər salamat saxlanılsa) içindən ziyanverici bala çıxacaq.[220]

Bu da həmin xütbənin (müsəlmanların parçalandıqdan sonra yenidən birləşərək Bəni-Üməyyəni aradan götürmələrindən xəbər verdiyi və səhabələrini məzəmmət etdiyi) bir hissəsidir

(Müsəlmanlar) bir-birləri ilə isinişib birləşdikdən sonra bir-birlərindən ayrılacaq və öz köklərindən (haqq İmam və dinin təməlinin ətrafından) dağılışacaqlar. Beləliklə, bəziləri bir budaqdan (hidayət və doğru yol imamlarının - əleyhimus-salam - birindən) tutar və hara getsə, onunla birgə olar (göstərişlərinə uyğun davranar). Nəhayət, Allah onları tezliklə, payız fəslində bulud parçaları bir-birinə birləşdiyi kimi Bəni-Üməyyənin ən pis günü (hakimiyyətlərinin devrilməsi) üçün bir yerə toplayar. Allah onları bir-birinin üzərində yerləşən buludlar kimi bir-birlərinə qarşı mehriban edər, birləşdirər və çoxaldar. Bundan sonra, Allah onlar üçün qapılar açar ki, qaldırıldıqları yerdən selcəsinə, iki bağın (Allahın Qurani-Kərimdə əhvalatını bəyan etdiyi Səba əhlinin iki bağının) seli kimi yola düşərlər (hərəkət edərək bir-birlərinin köməyinə tələsərlər). (O, çox əzəmətli bir sel idi ki, Səba əhlinin hamısını həlak etdi və) heç bir təpəcik ondan salamat və heç bir yüksəklik öz yerində bərqərar qalmadı. Onun yolunu nə dağın möhkəmliyi, nə də yerin hündürlüyü bağladı. (İndi həmin dəstəni də heç kəs məğlub edə bilməz.) Allah onları yaratdığı (və elə selin də yatağı olan) dərələrin arasında səpələyər və çeşmələr kimi yerdə axıdar. (Xülasə, saylarını çoxaldar və onlara güc və qüdrət əta edər.) Onların vasitəsi ilə bir dəstədən (zalımlardan) digər dəstənin (zülmə məruz qalmışların) haqqını alar və bir dəstənin (Bəni-Üməyyənin) şəhərlərinə digər bir dəstəni (Bəni-Abbası) qoyar, təyin edər. And olsun Allaha ki, onların əllərində olan şey padşahlıq və hökmdarlıqdan (onların padşahlıq və hakimiyyətlərindən) sonra quyruq odda əriyən kimi əriyər (onların izzət, dövlət, sərvət və bütün şeyləri aradan gedər).

Camaat! Əgər bir-birinizi haqqa (İmam əleyhis-salama) kömək etməkdən saxlamasaydınız (kömək etsəydiniz) və batil və nahaqqı (Müaviyəni) alçatmaqda süstlük etməsəydiniz, (qüdrət və düzlük baxımından) sizin kimi olmayan kəs sizə (şəhərlərinizə) tamah salmazdı və sizə ağalıq edən kimsə güclənməzdi. Lakin siz (öz İmam və başçınızın əmrlərinə tabe olmadığınız üçün) Bəni-İsrailin sərgərdanlığı kimi avara-sərgərdan qaldınız (azğınlığa düşdünüz. İsrail oğulları Musa əleyhis-salama qarşı itaətsizlik etdikləri üçün qırx il avara-sərgərdan qaldılar və Allahın Qurani-Kərimdə əhvalatını bəyan etdiyi həmin çöllükdən bir yerə yol tapa bilmədilər). Canıma and içirəm ki, məndən sonra sizin sərgərdanlığınız (Bəni-İsrailin sərgərdanlığından) bir neçə qat artırılacaqdır.[221] Ona görə ki, siz haqqı arxaya atdınız, (Həzrət Peyğəmbərə) daha yaxın olanı (özünüzdən) ayırdınız və (o Həzrətə) uzaq olanla birləşdiniz. (İmam əleyhis-salama tabe olmayıb fitnə-fəsaddan başqa bir məqsədləri olmayan xəlifələrin və Müaviyənin arxasınca getdiniz.) Bilin! Əgər öz bələdçi və yol göstərəninizin arxasınca getsəydiniz, o sizi Allahın Peyğəmbərinin (əbədi möhtərəmlik və səadət) yoluna aparardı və siz yoldan azmaq əziyyətindən qurtular və çox ağır yükü boyunlarınızdan uzağa atardınız (dünyada yazıqlığınıza, axirətdə isə əzaba düçar olmağınıza səbəb olan günah etməzdiniz).
166-cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın xilafətinin əvvəlində buyurduğu xütbələrindəndir.

Allah-təala Kitabı (Qurani-Kərimi bəndələr üçün) bələdçi olaraq göndərdi və onda yaxşı və pisi (etiqad, söz və əməlin hansının pis və hansının yaxşı olmasını) bəyan etdi. Buna görə də yaxşılıq yolunu tutun ki, (Allah və Peyğəmbərə tərəf) hidayət olunub (məqsədə) çatasınız. Həmçinin pislik tərəfdən uzaq olun ki, (sizi haqq və həqiqətə çatdıran) doğru yol ilə hərəkət edəsiniz. Vacibləri yerinə yetirin, vacibləri yerinə yetirin![222] Onları (riya və özünü göstərmək üçün deyil) Allaha görə (Onun rəhmətinə yaxınlaşmaq üçün) yerinə yetirin ki, sizi Cənnətə çatdırsın. Allah (Quranda və Həzrət Peyğəmbərin sünnəsində) məchul olmayan (bəlkə hamıya məlum olan) şeyi haram etdi (buna görə də ondan xəbərsiz olan üzrlü sayılmır) və heç bir eyb və nöqsanı olmayan şeyi halal buyurdu. Müsəlmanın ehtiramını (İslamın əzəmətinə görə) bütün hörmətlərdən üstün etdi. Müsəlmanların hüquqlarını (dində) ixlas (yəni, riyakarlıq olmadan tam sədaqət və saflıqla ibadət və bəndəlik etmək) və tovhid (Allah-təalanı tək bilmək) ilə öz yerlərində bir-birinə bağlayıb. Buna görə də (təkallahlı və ixlası olan şəxsə müsəlmanların hüquqlarına riayət etmək vacibdir. Belə olmasa, bu onun ixlas və tovhidi ilə ziddiyyət təşkil edər. Odur ki, buyurur:) Müsəlman o kəsdir ki, müsəlmanlar (Allah və Peyğəmbərin buyurduğu) haqq (yerlər) istisna olmaqla onun dilindən və əlindən salamat və rahat olsunlar (dili ilə yalan, qeybət və böhtan danışmasın və başqalarını incitməkdən və zülm etməkdən əl saxlasın). Allahın vacib etdiyindən başqa, müsəlmana ziyan vurmaq halal deyil. (Amma əgər kimsə müsəlmanı nahaq yerə öldürsə, ondan qisas alınması və öldürülmüş şəxs kimi onun da öldürülməsi vacibdir.) Hamı üçün ümumi olan və sizlərin hər birinizə məxsus hadisəyə tələsin. O, ölümdür (ölümə və dünyadan köçməyə hazır olun). Çünki insanlar (onların bir dəstəsi) sizin qarşınızdadır (sizdən qabağa düşüblər) və qiyamət sizi arxadan qovur. (Sanki bir karvan qabaqcadan gedib və karvanın başçısı arxada qalanları qabaqda gedənlərə çatmaları üçün sürətlə aparır. Buna görə də) yüngülləşin ki, (özünüzü ağır yüklər altından nicat verib karvana) birləşəsiniz. Sizin birinciniz saxlanılıb və onlar axırıncınızın yolunu gözləyirlər (ki, hamı toplaşsın və birlikdə qiyamətə daxil olasınız). Çünki (qiyamətdə) sizdən (hər şeyi) soruşacaqlar, hətta yerlər və dördayaqlılar barəsində.[223] Allaha itaət edin və Ona qarşı itaətsizlik göstərməyin. Yaxşılıq görən zaman onu əldə edin (ki, dünya və axirətinizə xeyri var) və pislik görəndə ondan uzaq olun (ki, sizi əzaba düçar edər).
167-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın xilafətində beyət edildikdən sonra buyurduğu kəlamlarındandır. (Təlhə ilə Zübeyr beyətlərini pozaraq Bəsrəyə getdilər, orada fitnə və çaxnaşma yaradaraq müsəlmanların mallarını qarət etdilər və yaxşı insanları öldürdülər.) Səhabələrdən bir dəstəsi o Həzrətə dedi: Kaş ki, Osmana qarşı (onu öldürməyə) toplaşanları cəzalandıraydın (və beyətlərini pozan kimsələrin heç bir bəhanələri qalmayaydı). İmam əleyhis-salam buyurdu:

Qardaşlar (dindaşlar)! Mən sizin bildiyinizdən xəbərsiz deyiləm (bəlkə həm keçmişi, həm gələcəyi, həm də indini bilirəm). Lakin mənim (Osmanı öldürənlərdən intiqam almağa) necə gücüm çatar, halbuki (onu öldürmək üçün) toplaşmış (və bu çaxnaşmanı da yaradan) dəstə öz güclülüyünün son həddində qalmaqdadır və biz onlara deyil, onlar bizə ağalıq edirlər?![224] Bilin! Osmanı öldürənlər sizin qullarınızın kömək olduğu və çöldə yaşayanlarınızın birləşdiyi bir dəstədir (bu işi hamı əlbir olaraq görüb). Onlar sizin aranızdadırlar (hələ Mədinədən xaric olmayıblar və əgər məqsədinizi başa düşsələr), sizə istədikləri əziyyəti verərlər (və heç kəsin onların qarşısını almaq qüdrəti yoxdur). İstədiyiniz şeyə gücünüz var? (Bu barədə fikirləşib onlarla vuruşmaq üçün bir kömək nəzərdə tutmusunuz? Sizin istədiyiniz) bu iş nadanlığa əsaslanan bir işdir və onların (çoxlu) kömək və yardımçıları var (ki, ehtiyacları olan zaman onlardan kömək istəyirlər). Camaat bu intiqam söhbəti ortaya gələndə bir neçə dəstə olur. Bir dəstə sizin gördüklərinizi görür (nəzərləri budur ki, gərək intiqam alınsın). Bir dəstə sizin görmədiyinizi görür (deyir ki, gərək onun qatillərinə kömək edilsin). (Digər) bir dəstə (isə) nə bunu, nə də onu görür (bu işdə susub dayanıb və heç bir nəzəri yoxdur). Buna görə də (Osmanın qatillərindən intiqam almaq, əhəmiyyəti onun öldürülməsindən də çox olan bir böyük fitnə-fəsadın yaranmasına səbəb olacaq. Odur ki,) xalqın rahatlıq tapması, qəlblərin öz yerində qərar tutması və haqların münasib yerdə asanlıqla alınması üçün səbrli olun. Mənim yanımda sakit və rahat olun (tələsməyin və bu cür öyüd-nəsihət verməyin), sizə necə əmr verəcəyimə baxın (göstərişlərimə tabe olun). Güc və qüvvəni məhv edərək aradan aparan və süstlük və xarlıqla nəticələnən bir iş görməyin. Tezliklə, nə qədər ki, yumşaqlıqla mümkündür bu işi yumşaqlıq və mülayimliklə düzəldəcəyəm. Başqa bir çarə və çıxış yolu tapmadığım zaman (mülayimlik bir fayda verməyəndə) isə, «son dərman dağlamaqdır».[225]
168-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Cəməl əhli (dəvəyə minmiş Aişənin tərəfdarları) Bəsrəyə gedən zaman buyurduğu xütbələrindəndir.

Allah (bəşəriyyət üçün) doğru yol bələdçisi olan Peyğəmbəri natiq (xeyir və şər yolu açıqlayan) Kitab (Qurani-Kərim) və bərqərar (qiyamətə kimi qalacaq və əyriliyin yol tapa bilmədiyi) iş (din və qanun) ilə göndərdi. Onunla müxalif olan kəsdən başqa heç kəs məhv olmaz. Həqiqətən (Həzrət Peyğəmbərin sünnəsi kimi göstərilən) naməlum və qaranlıq bidətlər Allahın onlardan qoruduğu (onlara əməl etməməyə nail etdiyi və nəticədə salamat qalan) kəs istisna olmaqla (insanlar üçün) məhvedicidir. Allahın höccətinə (İmam əleyhis-salama) tabe olmaq sizin (din və dünya) işlərinizin qorunmasıdır. Buna görə də məzəmmət və məcbur edilmiş olmadan ona tabe olun.[226] And olsun Allaha, (ya) gərək (mənə) tabe olasınız, ya da Allah haqq xilafəti sizdən başqasına keçirsin. Beləliklə, o, sizdən başqasına (Bəni-Üməyyə və Bəni-Abbasa) qayıdana kimi, heç vaxt onu sizə qaytarmaz.

Həqiqətən onlar (Təlhə, Zübeyr və onların tərəfdarları Osmanın intiqamını almaq üçün deyil) mənim xilafətimə razı olmadıqlarına görə toplaşaraq bir-birlərinə kömək edirlər və mən sizin birliyinizə xələl gəlməsindən (dininizdə ziddiyyət yaranaraq təfriqəyə düçar olmağınızdan) qorxmayana kimi (onların itaətsizliklərinə) səbr edirəm (ki, bəlkə peşman oldular və hələ də bu səbrimdə qalmaqdayam). Çünki əgər onlar (gerçəkləşdirmək istədikləri) bu zəif və səhv fikri sona çatdırsalar (davam etdirsələr), müsəlmanların (din və dünya işlərinin) nizam-intizamı bir-birinə dəyəcək (onların birlik və vəhdət kəndirləri qırılacaq). Həqiqətən onlar Allahın onu əta etdiyi şəxsə paxıllıq etdikləri və həsəd apardıqları üçün bu dünyanı (xilafət və əmirliyi) istəyirlər. Buna görə də hökmləri (İslamın hökmlərini) başıaşağı çevirmək (Allahın mənə məxsus etdiyi xilafəti məndən almaq) istəyiblər. (Əgər bizə tabe olsanız) sizin bizim boynumuzda olan haqqınız Allahın Kitabına və Onun Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) davranış üsuluna əməl etmək, Onun haqqını əda etmək (göstərişlərini yerinə yetirmək) və Onun hökmlərini ucaltmaqdır (yaymaqdır ki, bunların nəticəsində nicat tapasınız).
169-cu xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın kəlamlarındandır. O Həzrət Bəsrənin yaxınlığına çatanda, həmin diyarın əhalisinin bir dəstəsi onun yanına bir ərəb göndərdilər ki, onlar üçün o Həzrətlə Aişənin ətrafındakıların vəziyyətləri barəsindəki həqiqətləri öyrənərək aydınlaşdırsın (ki, onların bu müharibəni etmək haqları var, ya yox?) və beləliklə, əhalinin şəkk-şübhə və tərəddüdləri aradan qalxsın. Əmirəl-möminin əleyhis-salam da özünün onlarla olan rəftarını bəyan etdi. Bununla da həmin şəxs o Həzrətin haqq olmasını (və Cəməl əhlinin batil və nahaq olmalarını) başa düşdü. (Dəlil-sübutdan) sonra (İmam əleyhis-salam) ona buyurdu: Beyət et. Həmin şəxs dedi: Mən bir dəstənin elçisiyəm və onların yanına qayıdana (və məsləhətləşənə) kimi özbaşına bir iş görmərəm. İmam əleyhis-salam buyurdu:

Bax (de görüm), əgər tərəfindən mənim yanıma gəldiyin kəslər, səni onlar üçün yağış yağmış (ot və suyu olan) bir yer tapmaq üçün qabağa göndərsələr və sən onların yanına qayıdıb ot və su (tapdığın yer) barəsində xəbər versən, amma onlar sənə tabe olmayıb otsuz-susuz yerdə oturaq salsalar, nə edərsən? Həmin şəxs dedi: Mən onları buraxıb müxalifət edərək otu və suyu olan yerə gedərəm. İmam əleyhis-salam buyurdu: Onda (mənimlə beyət etmək üçün) əlini uzat.[227] Həmin şəxs dedi: And olsun Allaha ki, mənə hərtərəfli dəlil gətirildiyi üçün beyətdən üz döndərə bilmədim və beləliklə, İmam əleyhis-salamla beyət etdim. (Bəli, öyüd-nəsihət və haqq söz hidayət və nicat tapmağa layiq olan kəsə mütləq öz təsirini göstərir. Seyyid Rəzi deyir: Hədis və tarix kitablarında Bəni-Cərm ibn Zəban ibn Hülvan qəbiləsinə mənsub) həmin şəxs Kuləyb Cərmi adı ilə tanınır.
170-ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Siffeyndə Şam əhli ilə qarşılaşmaq (müharibə etmək) qərarına gəldiyi zaman buyurduğu kəlamlarındandır.

(Bəndə hər halda-aşkar və gizlin, pis və yaxşı, çətin və rahat halların hamısında Allah-təalaya üz tutaraq dua etməlidir. Çünki istər mövcud, istərsə də ehtimal edilən zərərin dəf edilməsi həm ağıl, həm də təcrübə baxımından vacibdir. Dua zərər-ziyanı dəf edən, uzaqlaşdıran bir amildir. Bütün bunlara görə İmam əleyhis-salam halların ən çətini olan müharibə, qan axıdılması və düşmənlə qarşılaşmaq zamanında tək olan Allaha belə üz tutur:)

Allahım! Ey uca göyün və həmçinin gecə ilə gündüzün dolanma, günəşlə ayın seyr etmə və fırlanan ulduzların gəl-get yeri etdiyin və sakinlərini Sənə ibadət və bəndəlikdə yorulmayan bir dəstə mələk etdiyin saxlanılan səmanın Rəbbi! Ey insanların qərar tutma məkanı və həşərat, dördayaqlılar, göz ilə görünənlər və (çox kiçik olduğundan) göz ilə görünməyən saysız-hesabsız varlıqların get-gəl yeri etdiyin bu yerin Rəbbi! Ey yerin (hərəkət və tərpənməkdən qorunması üçün onun) mismarları və (mənbə, bitki və digər faydalarından istifadə etmələri üçün) yaranmışların söykənəcəyi etdiyin möhkəm dağların Rəbbi! (Ey qadir Allah, Səndən istəyirəm ki:) Əgər bizi düşmənlərimizə qalib etsən, zülmkarlığı bizdən uzaq et və bizi haqq və düzlükdə möhkəmləndir! Əgər düşmənlərimizi bizə hakim etsən, şəhidliyi bizim ruzimiz edərək bizi fitnə-fəsaddan qoru! (Sonra öz səhabələrini düşmənlərlə döyüşə həvəsləndirərək buyurur:)

Haradadır kişiyə lazım olan şeyi qorumaq üçün düşmənin qarşısını alan? Haradadır çətinliklər zamanı bağlı olduğu şeyə riayət edən qeyrətli? (Əgər döyüşdən üz çevirsəniz) ar arxanızdadır (qaçmağınızı eşidən hər bir kəs sizi məzəmmət edəcək) və (əgər Allah yolunda din düşmənləri ilə cihad etsəniz) Cənnət qarşınızdadır (yeriniz əbədi Cənnətdir)!
171- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın bəzi sifətləri barəsindəki) xütbələrindəndir.

Şükr olsun o Allaha ki, göylə yer Ondan başqa bir göy və yeri gizlətmir.[228]

Bu da həmin xütbənin (o Həzrətin Ömərin özündən sonra yaradılması göstərişini verdiyi şuranın üzvlərindən biri ilə söhbəti barəsindəki) bir hissəsidir

Bir nəfər (Səd ibn Əbi Vəqqas) mənə dedi: Ey Əbu Talibin oğlu, sən xilafətə hərissən! Dedim: Allaha and olsun ki, siz daha həris və (xəlifəlik ləyaqətindən və ya Peyğəmbərdən) daha uzaqsınız. Mən isə (xilafətə) daha layiq və (mənsub olma baxımından Allahın Peyğəmbərinə) daha yaxınam. Mən öz haqqımı tələb edirəm və siz mənimlə onun arasında maneçilik yaradırsınız. Nə vaxt onu almaq istəyirəmsə, üzümü döndərirsiniz (öz haqqıma çatmağa qoymursunuz). Beləliklə, orda olanların hüzurunda dəlil-sübutu onun qulağına çırpdıqdan (cavabını dəlil ilə verdikdən) sonra ayılaraq (qəflət yuxusundan) oyandı. Elə çaş-baş qaldı ki, mənə nə cavab verəcəyini bilmədi. (İmam əleyhis-salam sonra Allaha şikayət edərək belə deyir:)

Allahım! Qüreyş və onlara kömək edənlərə qarşı Səndən kömək istəyirəm (ki, onlardan intiqam alasan). Çünki onlar mənim qohumluq əlaqələrimi kəsdilər (mənim Allahın Peyğəmbəri ilə olan qohumluğumu nəzərə almadılar), mənim məqam və dərəcəmin böyüklüyünü kiçik saydılar (məni özləri ilə bir dərəcədə hesab etdilər) və mənə məxsus xilafət məsələsində mənimlə düşmənçilik etmək üçün birləşdilər. Bundan sonra dedilər: Bil ki, sənin aldığın da haqdır, tərk etdiyin də! (İddia edirdilər ki, haqq onların əlindədir və mənim onu almağımla tərk edərək haqqımdan vaz keçməyim birdir. Kaş ki, aldıqlarının mənim haqqım olmasını etiraf edəydilər. Onda onun müsibət və çətinliyinə dözmək daha asan olardı.)

Bu da həmin xütbənin Cəməl yoldaşları (Təlhə, Zübeyr və onların tərəfdarları) barəsindəki bir hissəsidir

(Təlhə ilə Zübeyr Əmirəl-möminin əleyhis-salamla beyətlərini pozub müxalifət etmək fikrinə düşdükdən sonra həcc bəhanəsi ilə Mədinədən Məkkəyə getdilər.) Sonra (Aişəni böyük bir qoşunla birgə Məkkədən götürərək) hərəkət etdilər və Allahın Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) zövcəsini (Aişəni, satıcılar) kənizi alan zaman (ora-bura) çəkdikləri kimi çəkirdilər (bir şəhərdən digər şəhərə aparırdılar). Onunla birlikdə Bəsrəyə tərəf get¬dilər.[229] (Xülasə, Təlhə ilə Zübeyr) öz arvadlarını evlərində qoydular. Allahın Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) evdə qoyduğunu isə özlərinə və başqalarına göstərdilər. Elə bir qoşunun içində ki, aralarındakıların hər biri mənə itaət etmək və tabe olmağı öz öhdəsinə götürmüş və məcburi deyil, könüllü şəkildə mənimlə beyət etmişdi.[230] Beləliklə, mənim Bəsrədəki məmur və icraçımın (Osman ibn Hüneyfin), müsəlmanların beytülmallarının xəzinədarlarının və həmin diyardan olan digərlərinin yanına getdilər. Bir dəstəni səbrlə öldürdülər (zindanda saxladılar və ya o qədər döyüb incitdilər ki, nəhayət öldü). Bir dəstəni hiylə və kələklə şəhid etdilər.[231] (Odur ki, İmam əleyhis-salam Cəməl yoldaşlarının zülm və haqsızlıqlarına görə buyurmuşdur:) And olsun Allaha, əgər müsəlmanlardan (hətta) bir nəfəri ələ keçirib onu heç bir günahı olmadan, bilərəkdən öldürsəydilər, həmin qoşunun hamısını öldürmək mə¬nə halal olardı. Çünki həmin qoşun orda olub və nəhy əz münkər edərək pis iş görməkdən (günahsız müsəlmanı öldürməkdən) çəkindirməyib və onun (yer üzündə fitnə-fəsad törətmək və mənimlə müharibə etmək qəsdi ilə ki, bu həm də Allah və Peyğəmbərlə müharibə etmək kimidir) öldürülməsinin qarşısını nə dil, nə də əl ilə almayıb. (Bir nəfər günahsız müsəlmanın öldürülməsi müqabilində həmin qoşunun hamısını öldürməyin halal olması məsələsini) burax! (Onların hamısını öldürmək həm də bu cəhətdən halaldır ki,) onlar müsəlmanlardan qoşunların daxil olanının sayı qədər öldürüblər. (Buna görə də həmin qoşunun hamısını öldürmək lazımdır.)
172- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Həzrət Peyğəmbərin mədhi, İmamət vəzifələri, pərhizkarlığa təşviq və dünyanın məzəmməti barəsindəki) xütbələrindəndir.

Həzrət Peyğəmbər Allahın vəhyinin əmanətçisi, peyğəmbərlərinin sonuncusu, rəhmətinin müjdəçisi və əzabından qorxudandır.[232] Camaat! İnsanların xilafət məqamına ən layiqlisi, onların həmin işdə (dövlətçilik siyasəti, düşmənlə müharibə, döyüş tədbirləri və rəiyyətin işlərinin nizama salınması baxımından) ən güclü və bacarıqlısı və Allahın əmrini (və hökmlərini) ən yaxşı bilənidir. Buna görə də əgər hər hansı bir fitnəkar (bu barədə) fitnə törətməyə başlasa, (əvvəlcə) ondan haqqa qayıtması istənilir. Əgər o imtina edərək boyun qaçırsa, öldürülür.[233] (Müaviyə Şam əhlinə Əmirəl-möminin əleyhis-salamla müxalifətinin dəlilini belə açıqlayırdı ki: Mənim o Həzrətin xilafət məsələsində iştirakım olmayıb və ona beyət etməmişəm. Təlhə ilə Zübeyr isə beyətlərini pozmağa belə bəhanə gətirirdilər ki: Beyət etməyimizdən peşman olaraq səhvimizi başa düşmüşük. İmam əleyhis-salam onların öz məntiqlərinə əsaslanaraq sözlərinin puç və səhv olmasına toxunaraq buyurur:) Canıma and olsun ki, əgər İmamət camaatın hamısı toplaşmayınca gerçəkləşməsə, onda heç vaxt baş tutmaz. (Çünki imam təyin edilən zaman camaatın hamısının bir yerə toplaşması qeyri-mümkündür.) Lakin ondan başı çıxanlar (səhabələrin böyükləri və xeyir-şər yollarına bələd olanlar, elə ki biri ilə beyət etdilər) İmam təyin edilən zaman orada olmayanlar barəsində hökm edərlər (onları görülmüş işi qəbul etməyə məcbur edərlər). Buna görə də belə olan halda, orada iştirak edən qayıtmamalı (beyətini pozmamalı) və qaib olan (başqasını) seçməməlidir.[234] Bilin ki, mən iki nəfərlə vuruşuram: Biri onun üçün olmayan şeyi iddia edir (Müaviyə kimi ki, ləyaqəti olmadan xilafət iddiasında idi) və digəri, öhdəsinə götürdüyü şeydən üz döndərir (Təlhə ilə Zübeyr kimi ki, vəfa etmələri zəruri olan beyətlərini pozmuşdular).

Ey Allahın bəndələri! Sizə təqvalı olmağı və Allahdan qorxmağı tövsiyə edirəm. Çünki təqva bəndələrin bir-birlərinə tövsiyə edərək tapşırdıqları ən yaxşı şeydir və o, Allah yanında, aqibətlərin ən yaxşısıdır (işlərin ən yaxşısı dünyada təqva ilə sona çatanıdır). Həqiqətən sizinlə (zahirdə müsəlman olan) qiblə əhli arasında müharibə qapısı açılıb və bu bayrağı (onlarla müharibəni və onun şərtlərini, həqiqətlərdən) agah və gözüaçıq, (çətinliklərdə) səbrli, haqq və həqiqəti bilən şəxsdən (İmam əleyhis-salamdan) başqa heç kəs əlinə götürməz.[235] Odur ki, sizə əmr olunan şeyləri yerinə yetirin və çəkindirildiyiniz şeylərə əməl etməyin. Araşdırma aparmayınca (bizim əmr etdiklərimizi və çəkindirdiklərimizi başa düşüncəyə qədər) heç bir işdə (onu qəbul və ya rədd etməkdə) tələsməyin. Çünki sizin (nadanlıq üzündən) inkar etdiklərinizi dəyişdirməyə bizim haqqımız var.[236]

Bilin ki, sizin arzulayaraq rəğbət bəslədiyiniz və sizi bəzən qəzəbləndirən, bəzən də şad edən bu dünya, sizin nə məskunlaşmaq və qalmaq evinizdir, nə onun üçün yaradıldığınız yer və nə də dəvət olunduğunuz məkandır. Bilin ki, nə dünya sizin üçün qalacaq və nə də siz onda qalacaqsınız. Əgər sizi özü (öz zinət və bər-bəzəyi) ilə aldadıbsa, öz pisliyindən (dərd, əziyyət və çətinliklərindən) də çəkindirib. Odur ki, çəkindirməsinə görə aldatmasını tərk edin və qorxutmasına görə tamahlandırmasını özünüzdən uzaqlaşdırın (yalançı bər-bəzəyinə aldanmayın və onun müxtəlif bəla və çətinliklərini gözünüzdə canlandırın). Tərəfinə çağırıldığınız evə doğru (getmək üçün) bir-birinizi ötün (əbədi yer olan axirət rahatlığını əldə etmək üçün dünyada Allaha və Peyğəmbərə tabe olun). Qəlblərinizi ondan (dünyanı sevməkdən) uzaqlaşdırın. Sizlərdən heç biriniz, dünyadan, ondan alınmış şeyə görə (əlindən çıxan hər şeyə görə baş-gözünə vurub ağlamaq səsini ucaldan) kəniz kimi nalə etməməlidir (əlindən çıxan heç bir şeyə görə qəm-qüssəyə batmamalıdır). Allahın itaətinə (itaətinin çətinliklərinə) səbr etmək və Öz Kitabında (Qurani-Kərimdə) qorunmasını əmr etdiyi şeyi qorumaqla Onun nemətinin kamilləşdirilməsini istəyin. (Çünki itaətə səbr və Quranın göstərişlərinə əməl etmək saysız nemətlər əldə edilməsinə səbəb olur.) Bilin ki, dinin əsas və təməlini möhkəmləndirmiş olsanız, dünya malının məhv olması və əldən çıxması sizə bir ziyan vurmayacaqdır. (Həmçinin bunu da) bilin ki, öz dininizi zay etdikdən sonra dünyadan qoruduqlarınız sizə bir xeyir verməyəcək. Allah bizim və sizin qəlblərinizi haqq və qurtuluşa doğru yönəltsin və (həm) bizə və (həm də) sizə (itaət, müsibət və günahla qarşılaşanda) səbr əta etsin.
173- cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Təlhə ilə Zübeyrin Bəsrəyə tərəf hərəkət edərək onu müharibə ilə hədələmələri xəbəri çatanda) Təlhə ibn Ubeydullah barəsindəki kəlamlarındandır.

(İndiyə kimi) müharibə ilə hədələnməmişdim və heç kəs məni qılınc zərbəsi ilə qorxutmamışdı. Və mən Rəbbimin verdiyi kömək (və düşmənə qalib gəlmək) vədəsinə arxayınam.[237] (Təlhənin Bəsrəyə tərəf getməsinin səbəbinə gəldikdə isə:) Allaha and olsun ki, o, özünü Osmanın intiqamını almağa hazırlamaq üçün tələsməyib. Bəlkə onun özündən intiqam alın¬ma¬sından qorxur. Çünki onun Osmanın qatillərindən biri olması güman edilir. Osmanın qatilləri arasında (onu öldürməyə) ondan hərisi yox idi. Buna görə də Osmanın intiqamını almaq adı altında qoşun toplamaqla məsələnin şübhəli və qaranlıq qalması və şəkk və tərəddüd yaranması üçün xalqı yanıltmaq istəyir. Allaha and olsun ki, o, Osman barəsində (yerinə yetirməsi lazım olan və haqq da onlardan biri olan) üç işdən heç birini yerinə yetirmədi. Əgər Əffanın oğlu onun güman etdiyi kimi zalım idisə, onda gərək onun qatillərinə yardım edəydi və onun köməkçilərindən uzaqlaşaraq onlarla düşmənçilik edəydi.[238] Əgər (indi öz dilinə gətirdiyi və xalqın arasında yaydığı kimi Osman) məzlum idisə (və onu öldürmək haram sayılırdısa), gərək onun qatillərinin qarşısını alaraq (Osmanın çirkin əməllərinə görə) üzr istəyənlərdən olaydı. Əgər bu iki işdə şəkk və tərəddüddə idisə ( Osmanın zalım və ya məzlum olmasını bilmirdisə), gərək ondan uzaqlaşaraq bir kənara çəkiləydi və xalqı onunla öz ixtiyarına buraxaydı. Lakin o, bu üç işin heç birini etmədi (əksinə, fitnə alovunu alışdırdı və xalqı onu öldürməyə həvəsləndirdi) və (indi) yolu tanınmamış və (beyətini pozmaq üçün gətirdiyi Osmanın intiqamını istəmək və onun məzlum öldürülməsi kimi) bəhanələri səhv olan işə girişib.
174- cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (dinləyənlərə öyüd-nəsihət verdiyi və öz fəzilətlərinə toxunduğu) xütbələrindəndir.

Ey (qiyamət, hesab və sorğu-sualdan) qafil olan, amma (söz və əməl dəftərində heç bir artırma və azaltma olmadan qeyd olunmaqla) nəzərdən qaçırılmayanlar![239] Ey (dünyaya aldanmaq nəticəsində eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın əmr və qadağalarını) kənara qoymuş və (dünyanın mal, zinət və bər-bəzəkləri, eləcə də ürək bağladıqları şeylər tezliklə) geri alınacaq kəslər! Nə olub ki, sizi Allahdan uzaqlaşmış və Ondan başqasına üz tutaraq dostluq edən görürəm? Siz çobanın vəbalı otlaq və dərd verən çeşməyə tərəf apardığı (hara aparıldıqlarını bilməyən) dördayaqlılar kimisiniz. O qoyun kimi ki, bıçaqlar (başını kəsmək) üçün hazırlamağa görə ona ot verilir və o, bu yaxşılığın edilməsindən və yetişdirilməsindən məqsədin nə olmasını bilmir, gününü həyatı və işini yeyib doymaq güman edir.[240] And olsun Allaha ki, əgər sizlərdən hər birinizin haradan gəlib hara gedəcəyini, bütün hallarını bəyan etmək istəsəm, bacararam. Amma mənim barəmdə Allahın Peyğəmbərinə (səlləllahu əleyhi və alih) kafir olmağınızdan (məni ondan üstün hesab etməyinizdən) qorxuram (halbuki mən keçmiş, gələcək və indikilər barəsində xəbər verəcəyim hər bir şeyi ondan öyrənmişəm). Bilin ki, mən həmin xəbərləri öz səhabələrimin küfr və mübaliğənin yol tapa bilmədiyi seçilmişlərinə çatdıracağam. And olsun Həzrət Peyğəmbəri haqq və doğru olaraq göndərmiş və onu yaranmışlardan üstün etmiş Allaha ki, (bu sözü) doğru deyirəm. O Həzrət bu xəbərlərin hamısını, həlak olacaq (əzaba düçar olacaq) şəxsin məhvini, nicat tapanın (yeri Cənnət olanın) qurtuluşunu və xilafətin işinin sonunu mənə xəbər verib. Başıma gələcək (işlərin hamısını) heç bir şeyi saxlamadan istisnasız olaraq iki qulağıma deyərək mənə çatdırıb. (Xülasə, mənə keçmiş, gələcək və indiki zamandan xəbər verib.)

Camaat! Vallah sizi bir itaətə həvəsləndirirəmsə, onda özüm sizdən qabağa keçirəm. Həmçinin sizi hər hansı bir günahdan çəkindirməmişdən qabaq özüm ondan çəkinirəm.[241]
175- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (xalqa öyüd-nəsihət verdiyi və Qurani-Kərimin fəzilətləri barəsindəki) xütbələrindəndir (ki, onu öz xilafətinin əvvəllərində buyurub).

Allahın (Qurani-Kərimdəki dünya və axirət barəsindəki) söhbətindən faydalanın (ki, o, fayda və mənfəətlərin ən yaxşısıdır). Allahın (Həzrət Peyğəmbərin dili ilə olan) öyüdlərindən bəhrələnin (ki, nicat tapasınız). Allahın nəsihətini qəbul edin (ki, əzabın çətinliklərindən qurtulasınız). Çünki Allah (hamıya) aşkar olan dəlillərlə sizə (günahkarlarınıza görə) əzab vermək üçün bəhanə yeri qoymayıb (onlar «biz bilmirdik, bizə nə üçün əzab verirsən?»deyə bilməyəcəklər) və (bütün) dəlilləri sizə çatdıraraq tamamlayıb.[242] Həmçinin əməllərdən hansını sevdiyini (yerinə yetirilməsini əmr etdiyini) və pis hesab etdiyini (yerinə yetirilməsini qadağan etdiyini Qurani-Kərimdə və Həzrət Peyğəmbərin sünnəsində) sizin üçün bəyan edib ki, Onun sevdiyinə tabe olub pis hesab etdiyindən uzaqlaşasınız. Çünki Allahın Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) buyurardı ki: «Cənnət çətinliklərə (narahatçılıq və əziyyətlərə dözmək, itaətdə səbrli olmaq və günahlardan çəkinməyə), od isə (nəfsi) istəklərə (və günah və itaətsizliklərə) bürünüb.» Bilin ki, Allahın itaəti olan şeylərin hər birinin yerinə yetirilməsi (insana) ağır gəlir və Allaha itaətsizlik olan hər bir şey meyl və istəyə müvafiqdir. (Çünki nəfsin şəhvət qüvvəsinə tabe olması ağıl qüvvəsinə tabeçiliyindən çoxdur.) Buna görə də Allah o şəxsi bağışlasın ki, şəhvəti özündən uzaqlaşdıraraq nəfsin istək və arzularına tabe olmur. Çünki nəfs, (şəhvətpərəstliyinin) cilovlanması ən çətin şeydir və o, həmişə istək və arzuları nəticəsində itaətsizliyə meyllidir. Ey Allahın bəndələri, bilin ki, mömin öz nəfsinə qarşı bədbin olmayınca, ona həmişə nöqsan tutmayınca və ondan yerinə yetirdiyindən (ibadət və bəndəlikdən) daha artıq tələb etməyincə gecəni səhər etməz və səhərini axşama çatdırmaz. (Odur ki, nəfs möminə hakim ola və onu aldada bilmir.) Belə isə (Allahın rəhmətinə qovuşmaqda) sizdən qabağa düşmüş və önünüzdən keçmiş o kəslər kimi olun ki, dünyadan çadırlarını köçən adamın öz çadırını sökməsi kimi sökdülər və onu (onun yaşayış müddətini) mənzillərin qət edilməsi kimi sona çatdırdılar (dünyaya və onun malına qətiyyən bağlılıqları olmadı). Bilin ki, bu Quran (düz yola istiqamətləndirməsində) xəyanət etməyən öyüdverən, azdırmayan bələdçi və (söhbətində) yalan deməyən natiqdir. Bu Quranla oturan (onu oxuyaraq barəsində fikrə dalıb düşünən) elə bir kəs yoxdur ki, onun yanından duranda hidayət və qurtuluşu artmamış və ya korluq və azğınlığı azalmamış olsun. Heç kəs Qurandan (onu öyrənəndən, mənalarında düşünəndən və hökmlərinə əməl edəndən) sonra (öz dünya və axirəti üçün bir şey öyrənməyə) möhtac olmaz. Və (həmçinin) heç kəs Qurandan (onunla tanış olandan) qabaq (öz xeyir və ziyan yolunu müxtəlif elm və kitablar vasitəsi ilə tapacağını güman edib ondan) ehtiyacsız olmaz. Buna görə də (zahiri və batini, ruhi və cismani) xəstəlik və dərdlərinizin sağalmasını ondan istəyin və çətinliklərdə,bəlalara məruz qalanda ondan kömək diləyin. Çünki Quranda ən böyük xəstəlik olan küfr, nifaq (ikiüzlülük), həlakət və azğınlıq üçün şəfa və əlac mövcuddur. Odur ki, onun vasitəsi ilə (Qurana tabe olmaqla şəfanı) Allahdan istəyin və onu sevməklə (Qurana əməl etməklə) Allaha üz tutun. Onu (Allahın) bəndələrindən bir şey istəmək vasitəsi etməyin. Çünki bəndələr Quran kimi heç bir şeylə Allaha üz tutmayıblar. (Allahdan bir şey istəmək və Ona yaxınlaşmaq üçün Quranı ən yaxşı vasitə hesab ediblər.) Bilin ki, Quran (qiyamətdə) şəfaəti qəbul ediləcək şəfaətçi və sözü təsdiq ediləcək doğruçudur. Quran qiyamət günü kimə şəfaət etsə (kimin söz və əməlinin doğruluğuna şəhadət versə), onun həmin şəxs barəsindəki şəfaəti qəbul olunar. Həmçinin Quran qiyamət günü (eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın hüzurunda) kimi çirkin və nalayiq bilsə (küfr, ikiüzlülük, pis davranış və şəhvətpərəstliyi barəsində şəhadət versə), sözü həmin şəxsin ziyanına təsdiqlənər. Çünki qiyamət günü bir carçı belə fəryad qoparar ki: «Bilin! Quran əkinçilərindən başqa hər bir əkinçi öz əməlinin və əkdiyi şeyin nəticəsinin əsiridir». Belə isə siz onun əkinçisi və arxasınca gedənlərdən olaraq onu Rəbbinizə tərəf bələdçi edin, ondan öyüd-nəsihət götürün, ona zidd düşüncələrinizi ittiham edin (söz və əməldə düşüncələrə etimad etməyin) və nəfsi istəklərinizi onun qarşısında xəyanətkar bilin (onu nəfsi istəklər əsasında yozub təfsir etməyin ki, əzaba düçar olarsınız).

Yaxşı əməl, yaxşı əməl! (Allaha çox ibadət və bəndəlik edin və onun azı ilə kifayətlənməyin.) Sonra onu sona çatdırın, sona çatdırın! Möhkəm və mətin olun, möhkəm və mətin olun! (Din işində möhkəm və mətanətli olun və ayağınızı doğru yoldan kənara qoyub hara gəldi üz tutmayın. Günahlar qarşısında) səbrli olun, səbrli olun (və nəfsi istəklərə tabe olmaqdan çəkinin)! Çəkinin, çəkinin (Allahın çəkindirdiklərindən uzaq olun)! Sizin üçün son və axır var, özünüzü ona (əbədi Cənnətə) çatdırın. Sizin üçün bayraq və əlamət (Həzrət Peyğəmbər və o Həzrətin haqq canişinləri) var. Buna görə də (gözəl son və nəticəyə çatmaq üçün) öz əlamətinizlə hidayət olunun və nicat tapın. İslamın fayda və mənfəəti (əbədi ağalıq və xoşbəxtliyi) var, onu əldə edin. Allaha üz tutun və sizə vacib etdiyi haqqını və (Quran və sünnədə) bəyan etdiyi hökmlərini yerinə yetirin. Mən qiyamət günü sizin üçün şahidlik edəcəyəm və (əzabdan qurtularaq nicat tapmağınız üçün) sizin tərəfinizdən dəlil-sübut gətirəcəyəm.

Bilin! Bundan qabaq təqdir edilmiş şey (xəlifələrin xilafəti və onun o Həzrətə keçməsi) baş verdi. Həmçinin barəsində Allahın hökm və istəyi olan şey (fitnələr və qan tökülməsi bundan sonra) bir-birinin ardınca qarşıya çıxacaqdır. Mən (sizinlə) Allahın vədi və Onun dəlili (Qurani-Kərim) əsasında danışıram. Allah-təala (Fussilət surəsinin 30-cu ayəsində) buyurur:

«إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَنْ لاّ تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنتُمْ تُوعَدُونَ» «Rəbbimiz Allahdır-deyən (Onun Rəbb olmaqda təkliyini iqrar edən), sonra (həmin sözün üstündə) duran (Allahın əmrlərini yerinə yetirərək qadağan etdiklərindən uzaq olan) kəslərə (ölüm zamanı) mələklər nazil olacaq (və deyəcəklər) ki, (çətinliklərdən) qorxmayın və (əlinizdən çıxanlara) kədərlənməyin. (Dünyada) vəd olunduğunuz Cənnətlə gözünüz aydın olsun». Siz «Rəbbimiz Allahdır» demisiniz. Odur ki, (öz etirafınıza əsasən) Onun Kitabına, aydın yol olan hökm və göstərişinə və layiqli ibadət və bəndəlik yoluna əməl etməkdə sabitqədəm olun. Ondan xaric olmayın, onda bidət qoymayın və onunla müxalifət etməyin. Çünki ayaqlarını həmin yoldan kənara qoymuş kimsələr qiyamət günü Allahın rəhminə yol tapa bilməzlər. Buna görə də xasiyyətlərin dəyişməsindən və əvəz olunmasından çəkinin (doğruçuluq, yalançılıq, söz gəzdirmə və islahatçılıqda ikiüzlülükdən uzaq olun). Dilinizi bir edin (bir cür söz danışın). Kişi gərək öz dilini qorusun (yersiz danışmasın). Çünki dil, sahibinə qarşı itaətsizdir. (Əgər cilovunu buraxsa, onu təhlükəli yerə ataraq məhv edər.) Allaha and olsun ki, pərhizkar bəndə dilini (yalan, töhmət, qeybət, söyüş, dedi-qodu və bu kimi şeylərdən) saxlamayınca pərhizkarlığının ona bir xeyir verməsini görmürəm. (Pərhizkar əgər dilini saxlamasa, pərhizkarlığının heç bir xeyri olmaz. Çünki pərhizkar ancaq bütün günahlardan uzaq olub çəkinmək nəticəsində öz əməllərindən bəhrələnə bilər.) Doğrudan da möminin dili qəlbinin arxasındadır (sözü qəlbindən gəlir və etiqadına əsaslanır), münafiqin qəlbi isə dilinin arxasındadır (dediyinə etiqadı yoxdur). Çünki mömin bir söz demək istəyəndə fikrə dalar və düşünər. Əgər yaxşı və məsləhət olsa, onu deyər, pis və nalayiq olsa isə, gizlədər (onu deməkdən çəkinər). Münafiq isə dilinə gələni deyər və hansı sözün ona xeyirli və hansının ziyanlı olmasını bilməz. Həmçinin Allahın Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) buyurub: «Bəndənin qəlbi möhkəmlənməyincə imanı möhkəmlənməz. Onun qəlbi isə dili möhkəm olmayınca möhkəmlənməz». (Çünki dil qəlbin dilmancıdır və onun möhkəmlik və səbatı dildən asılıdır.) Buna görə də sizlərdən əli müsəlmanların qan və malından pak, dili isə onların abırlarını tökmək və şərəflərinə hörmətsizlikdən uzaq halda, eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahla görüşməyə (Onun rəhminə layiq olmağa) qadir olan kəs gərək elə etsin. (İslamın şərtləri və imanın zərurətlərindən biri müsəlmanın digər bir müsəlmanın əlindən və dilindən əmin-amanlıqda olmasıdır.)

Ey Allahın bəndələri! Bilin ki, mömin keçən il halal bildiyini bu il də halal bilir və keçən il haram hesab etdiyini bu il də haram hesab edir.[243] İnsanların yaratdıqları (xəlifələrin əsasını qoyduqları) bidətlər (hökmlər) sizə haram olan şeyi halal etmir, bəlkə halal yalnız Allahın halal buyurduğu və haram ancaq Allahın haram etdiyidir.[244] Təcrübə və sınaq ilə işləri möhkəmləndirmisiniz (fikrinizi işə salmısınız və nəticədə sizin üçün yaxşı pisdən və haqq batildən ayrılıb). Özünüzdən qabaqkılarla öyüd-nəsihət verilmisiniz (eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah Qurani-Kərimdə yaxşı əməl sahiblərinin xoşbəxt, pis əməl sahiblərinin isə əzaba düçar olacaqlarını buyurub). Sizə misallar çəkilib (Qurani-Kərimdə haqqın batildən seçilməsi üçün misallar çəkilib). (Düzlüyü hamıya bəlli olan) aydın işə (İslam dininə) tərəf dəvət olunmusunuz. Buna görə də (qəlbinin qulağı) kar olandan başqa heç kəs ona (münasibətdə) kar qalmaz (qulaqlarını tutmaz) və (qəlbinin gözü) kor olan kəsdən başqa heç kəs ona (münasibətdə) kor qalmaz (gözlərini yummaz). Allahın çətinliklərə düçar etmək və işlərdə sınamaq ilə fayda çatdıra bilmədiyi kəs moizə və öyüddən bəhrələnməz (çünki bəlanın və hiss olunan işlərdə edilən sınağın təsiri öyüd-nəsihətin təsirindən daha çoxdur). Ona qarşısından (bir-birinin ardınca) nöqsan və ziyan dəyər və nəticədə (nadanlıq və azğınlığının artması nəticəsində) nalayiq və çirkini yaxşı, bəyənilən və yaxşını isə çirkin bilər. İnsanlar iki dəstədirlər: (Birincisi) şəriətə tabe olan (söz və əməli Quran və sünnə əsasında olan) kəs və (ikincisi) bidət yaradan ki, (pis işlərə əmr edən nəfsə və şeytana tabe olar və) əlində nə Allahdan aşkar bir dəlil olar, nə sünnədən (Həzrət Peyğəmbərin sünnəsindən) və nə də Qurani-Kərimdən. Eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah (keçmiş peyğəmbərlərin davamçılarından) heç kəsə bu Quran kimi (onda olan öyüdlər kimi) öyüd verməyib.[245] O, Allahın (heç vaxt qırılmayan) möhkəm ipidir (və hər kim ondan yapışsa, dünyanın bədbəxtliyindən və axirət əzabından qurtular). O, Allahın (qədəm basana) xəyanət etməyən yoludur. Qəlbin baharı və elm və bilik çeşmələri ondadır. (Çünki ayələri oxumaq və onların mənalarında fikirləşərək düşünmək müxtəlif elm və mərifət çiçəklərini bitirir. Həmçinin onun ayələrinin hər biri elm və hikmət mənbəyidir ki, ruhların həyatı onlara bağlıdır.) Qəlbin ondan başqa cilası yoxdur.[246] (Quranı) yada salanların (və ona əməl edənlərin) getmələrinə və unutqanların və ya özlərini unutqanlığa vuranların qalmalarına baxmayaraq, (öyüdün sizə heç bir təsiri olmasa da hər halda mən deyirəm): Xeyir və yaxşılıq görəndə ona kömək edin (onu yerinə yetirin), şər və pislik görəndə isə ondan keçin (uzaqlaşın. Yəni, İmam əleyhis-salamın əmr və qadağalarına tabe olaraq onun müxaliflərindən və beyətlərini pozanlardan üz döndərin). Çünki Allahın Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alih) buyurardı: «Ey Adəm övladı! Yaxşılıq et və pisliyi burax (tərk et). Belə edəndən sonra sən xoşrəftarlı və orta yol ilə gedənsən (haqq yolun ortasına qədəm qoymusan və heç vaxt azmazsan).

Bilin ki, zülm üç qisimdir: Bağışlanmayan zülm, məsuliyyətə alınacaq zülm və məsuliyyətə alınmadan bağışlanmış zülm. Bağışlanmayan zülmə gəldikdə, o, Allaha şərik qoşmaqdır. Eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah (Nisa surəsinin 48-ci ayəsində) buyurur: «إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ » «Allah Ona şərik qoşanları bağışlamır». Bağışlanan zülmə gəldikdə, o, bəndənin bəzi kiçik günahlar etməklə özünə olan zülmüdür.[247] Məsuliyyətə alınan zülm isə bəndənin digər bəndəyə olan zülmüdür. Axirətdə olan qisas və əvəzçıxma çətin və ağırdır. Orada qisas bıçaq yarası və qamçı vurmaqla deyil, yara və qamçı onun yanında kiçik sayılan bir qisasdır.[248] Odur ki, Allahın dinində ikirəngli və ikiüzlü olmaqdan çəkinin.[249] Çünki meyl və rəğbətiniz olmayan haqq barəsində bir yerə toplaşmaq (əl-ələ verərək bir olmaq) sevdiyiniz batilə görə parçalanmaqdan daha yaxşıdır. Eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah təfriqə və parçalanmaya görə keçmişlərdən və qalanlardan heç kəsə xeyir əta etməyib.

Camaat! Xoş o adamın halına ki, öz nöqsan və eybləri onu xalqın nöqsanlarından saxlayır. Həmçinin xoş o adamın halına ki, evində oturar (fitnə-fəsad yaratmaz, əmr be məruf və nəhy əz münkər etmək, eləcə də pozğunluqların qarşısını almağa hazır olar), öz ruzisini yeyər (başqalarının malında gözü olmaz), Rəbbinə itaətlə məşğul olaraq öz günahına ağlayar (tövbə edərək qayıdar) və nəticədə başı öz işlərinə qarışar və xalq ondan (onun əlindən) rahat olar.
176- cı xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Əbu Musa Əşəri və Əmr ibn As barəsində (Nəhrəvan Xəvarici ilə) olan kəlamlarındandır.

(Nəhrəvan Xəvarici İmam əleyhis-salama qarşı üsyankarlıq edib «nə üçün Allahın dini barəsində insanları hakim etdin və indi ki sənin əleyhinə hökm çıxarıblar, onların hökmlərini qəbul etmirsən?» deyib etiraz etdikdən sonra, o Həzrət onların cavabında buyurdu:) Sizin böyüklərinizin nəzəri iki kişini (Əbu Musa Əşəri və Əmr ibn Ası) seçmək oldu (ki, onlar haqq ilə batil arasında hökm çıxarsınlar) və biz onlardan Quran əsasında davranaraq ondan kənara çıxmamaları, dillərinin onunla olması və qəlblərinin ona tabe olması əhdini aldıq. (Onlarla əhd bağladıq ki, zahirdə özlərini Qurana tabe kimi göstərərək batində öz fikirləri əsasında davranıb hökm çıxarmasınlar.) Amma onların hər ikisi yollarını azıb Qurandan əl çəkərək haqqı tərk etdilər, halbuki onu görürdülər (bilirdilər ki, xilafətə məndən başqa heç kəsin ləyaqəti yoxdur). Meyl və istəkləri zülm və zülmkarlıq, adət və yolları əyrilik və yanlışlıq (azğınlığa qədəm basmaq) idi (və buna görə də haqqı bilə-bilə ona zidd hökm çıxardılar). Düzgün və haqq hökm çıxarmaq və Qurana əməl etmək barəsində bizim onlarla olan şərtimiz onların zülm və haqsızlığa əsaslanan düşüncə və hökmlərindən qabaqdır. Onlar haqq yoldan çıxıb şərtimizə zidd olaraq batil və nahaqqın xeyrinə hökm çıxaran zamandan bizim əlimizdə dəlil var.[250]
177- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (xilafətinin əvvəlində eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın sifətləri, Həzrət Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alih) mədhi barəsindəki və eşidənlərə öyüd-nəsihət verdiyi) xütbələrindəndir.

Allah-təalanı bir iş digər bir işdən saxlamır.[251] Zaman onu dəyişdirmir. (Çünki O, zamanın yaradanıdır, zamanı əhatə edib və vacibəl-vücud varlıqdır. Dəyişmək isə vücudu mümkün olan varlığın xüsusiyyətlərindəndir.) Heç bir yer və məkan Onu əhatə etməz. (Çünki haradasa yerləşmək və qərar tutmaq cisim və maddi varlıq olmağı tələb edir. O isə cisim deyil.) Heç bir dil Onu (Onun zatının mahiyyət və həqiqətini) vəsf edə bilməz. Su damcılarının sayı, göyün ulduzları, küləyin havaya səpələdiyi şey, qarışqanın sərt daşlar üzərində hərəkəti və zülmət və qaranlıq gecədə kiçik qarışqaların yataqları Ona gizli deyil. Yarpaqların düşdükləri yeri və gözaltı baxışları bilir. Bənzəri olmamış, varlığında şəkk-şübhə olmayan və din və yaratması inkaredilməz olan Allahdan başqa bir məbudun (ibadət olunanın) olmamasına şəhadət verirəm, niyyəti düz (səmimi qəlbdən), batini (riyakarlıq və özünü göstərməkdən) saf, yəqin və inamı (şəkk və tərəddüddən) pak və tərəziləri ağır (gözəl əməlləri çox) olan şəxsin şəhadəti kimi! Həmçinin şəhadət verirəm ki, Məhəmməd Onun bəndəsi və elçisidir ki, Onun yaratdıqları arasından seçilib, hökmlərinin bəyan edilməsi üçün bəyənilib, qiymətli lütflərinə məxsus edilib və gözəl xəbər və tapşırıqlarının çatdırılması üçün seçilib. Onun vasitəsi ilə hidayət və nicat nişanələri aşkar olub və korluq və azğınlıq zülmətləri işıqlanıb.

Camaat! Dünya onu istəyəni və ona arxalananı aldadır, onun vurğunu olan (və onu özü üçün istəyən) kimsəyə simiclik etmir (çirkinliklərə düçar edir) və ona qalib gələnə (malını əldə edənə) qələbə çalacaqdır (məhv edəcəkdir). And olsun Allaha ki, heç vaxt nemət bolluğu və həyatın şadlığında olan heç bir tayfanın firavanlıq və şadlığı etdikləri günahlardan başqa bir şey səbəbindən zavala uğramayıb.[252] Çünki (əgər onlar nemət nankorluğu və günah etməklə yenə nemətə layiq olsaydılar, nemətin onlardan əsirgənməsi birindən layiq olduğu şeyi əsirgəmək olardı ki, bu da zülmdür. Allahın zülm etməsi isə qeyri-mümkündür, necə ki, Ənfal surəsinin 51-ci ayəsində buyurulur:) «أَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ» «Allah bəndələrə əsla zülm edən deyildir».[253] Əgər insanlar çətinliklər onlara üz tutanda və nemətlər onlardan alınanda düzgün niyyət və vurğun qəlblərlə Rəbblərinə pənah aparsalar, O, əldən çıxanı onlara qaytarar və hər bir fəsadı onlar üçün islah edər, düzəldər. Mən sizin (xilafəti qəsb edərək Həzrət Pey¬ğəm¬bərin vəsiyyətinə uyğun davranmayan kəslərə tabe olmaq kimi nalayiq əməlləriniz nəticəsində cahiliyyət dövrünün insanları kimi) durğunluq və boşluğa düçar olmağınızdan (Peyğəmbərin dinindən uzaqlaşaraq zaman keçdikcə dindən əl götürüb nadanlıq və azğınlıq nəticəsində puç və yanlış düşüncələrə tabe olmağınızdan) qorxuram. Bir sıra işlər olub keçdi (xəlifələr haqları olmadan iş üstünə gəldilər) ki, siz onlara meyl göstərərək haqdan əl götürdünüz və mənim yanımda bəyənilməyən və xoşagəlməz insanlar idiniz. Əgər (Allahın Peyğəmbərinin - səlləllahu əleyhi və alih - zamanında) malik olduğunuz üsul və qayda (çirkinliklərdən sonra) sizə qayıtsa, xoşbəxtlərdən olacaqsınız. Mənim vəzifəm ancaq (işlərin düzəlməsi və öyüd-nəsihət vermək istiqamətində) səy və təlaş göstərməkdir. Əgər (sizin üç xəlifənin zamanındakı çirkin söz və əməllərinizi) demək istəsəydim, deyərdim. (Lakin onları əfv etmək və onlara göz yummaq məsləhətdir.) Allah olub keçənləri əfv etsin, bağışlasın.
178- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Ziləb Yəməni ondan «ey Əmirəl-möminin, Rəbbini görmüsən?» soruşan zaman buyurduğu kəlamlarındandır. İmam əleyhis-salam buyurdu: Məgər görmədiyim şeyə ibadət edərəm?! (Halbuki ibadət məbudla danışmağı, eləcə də rəhmət, bağışlanma və təvazökarlıq istənilməsini tələb edir. Və bu cür işlər ibadət olunanın hüzurunda olmağı və onu görməyi tələb edir.) Buna görə də (sual verən şəxs elə zənn etdi ki, Rəbbi görməkdən məqsəd Onu göz ilə görməkdir. Odur ki) dedi: Onu necə görürsən? (Halbuki Onu görmək qeyri-mümkündür.) İmam əleyhis-salam buyurdu:

Gözlər Onu aşkar dərk etməzlər, lakin qəlblər imanın həqiqətləri vasitəsi ilə (Onun vücudunu, təkliyini, hər şeyin sahib və idarə edəni olmasını və digər sifətlərini təsdiqləməklə) Onu dərk edərlər. Hər şeyə yaxındır (əhatə edib), amma yapışmayıb. Hər şeydən uzaqdır, amma ayrı deyil. (Çünki yapışmaqla olan yaxınlıq və ayrılıqla olan uzaqlıq cismin xüsusiyyətlərindəndir.) Danışır (söz yaradır, amma) təfəkkür və düşüncəsiz. (Çünki düşünmək nadanlığın, naçarlığın nəticələrindəndir və Allah ondan pak və uzaqdır.) İstəyəndir (yaradandır, amma) qərara gəlmədən və hazırlaşmadan.[254] Yaradandır (amma əl, ayaq və bu kimi), hər hansı bir üzvün rolu (köməyi) olmadan. (Çünki köməyə, möhtac varlığın ehtiyacı olur. O isə zatı zəngin və mütləq ehtiyacsızdır. Zahir və aşkar olmasının çoxluğu səbəbindən) gizliliklə vəsf edilməyən lətifdir. (Çünki bir şey Onu əhatə etməyib. Öz əli altında olanlara zülm edən zalımlar kimi) zülmkarlıqla vəsf edilməyən böyükdür. (Çünki mütləq ədalətlidir.) Elə bir görəndir ki, (hiss orqanlarından) heç bir hissə malik olmaqla vəsf edilməz. (Çünki hisslər mümkün varlığın sifətlərindəndir.) Mehribandır, (amma) ürəyiyananlıq və acıma ilə yox (fəzl və lütfü ilə)! Yaranmışlar Onun əzəmət və böyüklüyü qarşısında xar və təvazökardırlar (çünki onların hamısı Onun istək və iradəsi müqabilində ramdırlar) və qəlblər (Onun izzət və əzəməti qarşısında) Onun (əzabının) qorxusundan iztirablı və nigarandırlar.
179- cu xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın öz səhabələrinin məzəmməti barəsindəki xütbələrindəndir.

Vacib etdiyi işə, təqdir etdiyi əmələ və məni sizinlə (sizin nifaq və ikiüzlülüyünüzlə) sınadığına görə Allaha şükr edirəm, ey o dəstə ki, nə vaxt əmr etdimsə tabe olmadınız və çağırışımı qəbul etmədiniz. Əgər (düşmənlə müharibədə) sizə möhlət verilsə, boş sözlər danışmağa başlayırsınız (boşboğazlıq edib mənasız sözlər danışırsınız), əgər qarşıya döyüş çıxsa, zəiflik və süstlük göstərirsiniz (qorxudan gizlənirsiniz). (Həmçinin) İmamın yanında toplaşan insanlara (İmam əleyhis-salama tabe olanlara) tənə vuraraq onları məzəmmət edirsiniz. Əgər naçar şəkildə çətinliyə (müharibəyə) düçar olsanız, geriyə dönər, dal-dala qayıdarsınız. (Sizin sabitqədəm insanlar olmadığınıza və heç cür yola gəlməməyinizə baxmayaraq, mən lütf etmək və rəiyyətsevərlik səbəbindən deyirəm: Siz yox,) düşməniniz atasız (tərbiyəçisiz) qalsın! Kömək etmək (onu gecikdirmək) və haqqınız (onu almaq) üçün çalışaraq səy göstərmək barəsində (bunların heç biri istiqamətində addım atmamaqla) nəyi gözləyirsiniz? Ya ölümü, ya da xarlığı seçməlisiniz. (Bunlardan biri sizi tapmalıdır. Ya döyüş meydanında ölmək, ya da düşmən tərəfindən xar edilərək alçaldılmaq ki, ikincisi ölməkdən daha çətin və ağırdır.) Allaha and olsun, əgər əcəlim çatsa, əlbəttə, çatacaq da mənimlə sizin aranızda elə bir halda ayrılıq salacaq ki, sizinlə bir yerdə olmaqdan bezmişəm və tək qalmışam (sizin münafiqlik, ikiüzlülük və çirkin əməlləriniz nəticəsində dünyadan heç bir köməkçisi olmayan kimi gedəcəyəm). Əməllərinizin əvəzini Allah verəcək! Sizi (bir-birinizə kömək etmək üçün) bir yerə toplayacaq bir din və sizi (düşmənin qarşısını almağa) hazır edən bir qeyrət yoxdur? Məgər təəccüblü deyil ki, Müaviyə heç bir kömək etmədən və bəxşiş vermədən (ixtiyarlarında döyüş sursatı qoymadan və pul vermədən) alçaq və nanəcib zalımları çağırır və onlar ona tabe olurlar, amma mən İslam ümmətinin yadigarı və müsəlman xalqın yerdə qalanı olan sizləri, kömək etmək və hər birinizin payı miqdarında bəxşiş verməklə çağırıram, siz isə mənim ətrafımdan dağılışaraq müxalifət edirsiniz?![255] Mənim əmr və fərmanımdan razı deyilsiniz və ondan şad olmursunuz və nə də qəzəb və inciklik ətrafında toplaşırsınız.[256] Mənim üçün mənimlə görüşməsini istədiyim ən sevimli şey ölümdür (ki, onunla sizin əlinizdən qurtulum. Çünki sizin qəm-qüssənizdən ölümdən başqa bir şeylə qurtulmaq mümkün deyil). Həqiqətən sizə Quranı (onun maarif və həqiqətlərini) öyrətdim, sizin aranızda dəlil-sübutla hökm çıxardım, sizi tanımadığınız şeylə tanış etdim və ağızlarınızdan çıxarıb atdığınız şeyi sizin üçün dadlı-tamlı etdim (nadanlıq üzündən pis sandığınız şeylərin yaxşılıqlarını sizə aşkar etdim). Kaş ki, kor görəydi və ya yatan oyanaydı![257] Başçıları Müaviyə və müəllimləri zinakar arvadın oğlu (Əmr ibn As) olan dəstə Allaha (Onun hökmlərinə) nadan olmağa nə qədər də çox yaxındır![258]
180- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın kəlamlarındandır. O, səhabələrindən birini (Abdullah ibn Quəyni) göndərdi ki, (Siffeyn müharibəsində) Kufə qoşunundan olan və (Şam əhli ilə müharibədən sonra) Nəhrəvan Xəvaricinə birləşmək istəyən, amma o Həzrət əleyhis-salamdan qorxan dəstədən (Bəni Naciyənin başçısı Xirrit ibn Raşid və onun ətrafındakılardan) bir xəbər gətirsin. Həmin şəxs qayıdanda o Həzrət soruşdu: Onlar qorxmayıb öz yerlərində qalıblar, yoxsa qorxub köçüblər? Həmin şəxs dedi: Ya Əmirəl-möminin, köçüblər. İmam əleyhis-salam buyurdu:

Onları görüm (Allahın rəhmindən) uzaq düşsünlər, necə ki, Səmud tayfası (itaətsizlik edərək Salehin dəvəsinin ayaqlarını kəsdi və bununla da Allahın rəhmətindən) uzaq düşdü (və məhv oldu)! Bil ki, nizələr onlara tərəf uzananda və qılınclar təpələrinə enəndə etdikləri işdən peşman olacaqlar. Bu gün şeytan onları (bizdən) ayırıb parçalamaq (və öz davamçısı etmək) istəyib. Sabah (qiyamətdə isə) onlarla əlaqəli olmasını inkar edərək onlardan uzaqlaşacaq. Buna görə də onlara (onların əzaba layiq olmaları üçün) hidayət və nicatdan (hidayət yolundan) xaric olmaları, azğınlıq və korluğa (azğınlıq və korluq dərəsinə) düşmələri, haqdan (ona tabe olmaqdan) üz döndərmələri və azğınlıqda (azğınlıq yolunda) tüğyan və itaətsizlik etmələri kifayətdir.[259]
181- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Nauf (ibn Fuzalə) Bikalidən nəql edilmiş xütbələrindəndir.[260] (Nauf) deyir:

Əmirəl-möminin əleyhis-salam bu xütbəni bizə Kufədə (o Həzrətin bacısı Umm Haninin oğlu) Cədə ibn Hübəyrə Məxzuminin dikəltdiyi daşın üzərində dayanaraq oxuyub. O Həzrətin əynində uzun yun paltar var idi. Qılıncının qayışı və ayaqqabısı xurma ağacının yarpaqlarından idi (toxunmuşdu). Onun alnı (səcdənin çoxluğundan) dəvənin dizlərinin qabarı kimi idi. Beləliklə, (eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allahın mədh və tərifi və qüdrət və gücü, təqva və pərhizkarlığa həvəsləndirmək və dünyaya ürək bağlamamaq barəsində) buyurdu:

Şükr o Allaha layiqdir ki, bütün yaradılmışların və işlərinin sonunun (yaradılmışların işlərinin sonunun) qayıdışı Ona tərəfdir. Lütfünün böyüklüyü, (təkliyinə olan) dəlilinin aşkarlığı, bəxşişinin çoxluğu və (İslam dini ilə boyunlara qoyduğu) haqqa görə Ona şükr edirik. Elə bir şükr ki, Onun haqqını əda edərək şükrünü yerinə yetirsin[261] və Onun mükafatına yaxınlaşdıraraq bəxşişinin artmasına səbəb olsun. Onun fəzl və bəxşişinə ümidvar olan, xeyir verməsini arzulayan, (çətinlikləri) dəf etməsinə arxalanan, lütf və kərəmini etiraf edən və söz və əməli ilə Ona tabe olan şəxsin istəməsi kimi Ondan kömək diləyirəm. Yəqin və inamla Ona (Onun fəzl və kərəminə) ümidvar olan, kamil imanla Ona (Onun Allahlığına) üz tutan, itaətkarlıqla Ona qarşı təvazökar olan, təkliyinə etiqad bəsləməklə Ona qarşı tam sədaqətli və səmimi olan, şükr etməklə Onu böyük bilən və (Ondan başqa bir sığınacaq və pənah yeri tanımadığı üçün çətinliklərdə) rəğbət və səylə Ona pənah aparan şəxsin iman gətirməsi kimi Ona iman gətiririk. Eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah doğulmayıb (atadan yaranmayıb) ki, Onunla izzət və əzəmətində şərik olsun. (Çünki ata övladın cinsindəndir və izzət və böyüklükləri bir-birinə şamil olur.) Doğmayıb (dünyaya uşaq gətirməyib) ki, aradan gedərək Özündən sonra miras qoysun.[262] Vaxt və zaman Onu ötməyib. (Çünki O, vaxt və zamanın yaradanıdır.) Artmaq və azalmaq bir-birinin ardınca Onu əhatə etməyib.[263] Bəlkə (göyün, yerin və digər varlıqların yaradılışında) bizə göstərdiyi gözəl nizam və möhkəm qanunlarla (vücudunun varlığı) ağıllara aşkar olub. Odur ki, Onun yaratmasının dəlil və şahidlərindən biri sütunsuz sabit və bərqərar qalmış və dirəksiz dikəldilmiş göylərin yaradılışıdır. Allah onları çağırdı (yaratmaq istədi). Onlar da itaət və tabeçiliklə dayanıb durmadan və duruxmadan (Onun çağırışını) qəbul etdilər (var oldular). Əgər onlar (vəziyyətləri ilə) rübubiyyəti təsdiq və qəbul, itaət və bəndəliyi iqrar etməsəydilər, onları Öz ərşinin yeri, (yaxın) mələklərin məkanı və bəndələrinin gözəl söz və əməllərinin qaldırıldığı yer etməzdi. Onların ulduzlarını nişanələr edib ki, çaş-baş qalmış şəxs yer üzünün geniş yolları ilə get-gəl edəndə onlarla yol axtarsın. Gecənin pərdəsinin çox qaranlığı onların nurunun işığını örtməyib və qaranlıq gecələrin zülmət pərdələri, göydə görünən ayın nurunun işıltısını aradan qaldırmağa qadir deyil. Buna görə də pak və qüsursuzdur o Allah ki, nə zülmət gecənin qaranlığı, nə də gecənin, dərin yerlərin künclərində və bir-birinə yaxın tutqun rəngli dağların qüllələrində rahatlıq tapanları Ona gizli deyil. Üfüqdə və göyün bir tərəfində göy gurultusundan gələn səs, buludun səpələnərək yox olan (gözlərə görünməyən) ildırımları, qopması ulduzların düşməsinə nisbət verilən küləklərin və yağışın yağmasının öz yerindən uzaqlaşdırdığı (yerə) tökülən yarpaqlar Ona gizli deyil.[264] Yağışın hər bir damcısının hara düşüb harada qərar tutacağını, kiçik qarışqanın (öz yükünü) haradan çəkib hara apardığını, ağcaqanadın ruzisi üçün nəyin kifayət etməsini və dişinin (döllü olarkən) qarnındakının nə (erkək, yoxsa dişi) olmasını bilir.

Şükr o Allaha layiqdir ki, kürsü, ərş, göy, yer, cin və insan mövcud olmamışdan olub. (Çünki yaradanın yaradılmışdan qabaq mövcud olmasının zəruriliyi tam aydın məsələlərdəndir.) Düşüncə ilə dərk edilmir və zəka ilə müəyyənləşmir. Heç bir istəyən Onu yayındırmır. (Çünki Onun zatı elminin özüdür və Onun elminə qəflət yol tapa bilməz.) Əta və bəxşiş etmək Onu (Onun nemət xəzinəsini) azaltmır. (Çünki istəyən an istədiyini yaradır.) Göz ilə görünmür. Haradasa olmasını demək olmaz. Bənzəri olmaqla vəsf edilməz. (Əl və ayaq kimi) bir üzvün köməyi ilə yaratmır. Hisslərlə dərk edilmir. (Cisim olmadığı üçün cismin xüsusiyyətlərindən olan bu sifətlərlə vəsf edilmir.) İnsanlarla müqayisə edilməz (onlara oxşadılmaz. Çünki Onun oxşarı yoxdur). O Allah ki, Musa ilə (yaratdığı) bir sözlə danışdı və ona üzv və alətlərsiz, danışıqsız və (boğazda yerləşən və vasitəsi ilə səs çıxan) dilçəklərsiz Öz nişanələrindən böyük bir şey göstərdi (ki, o söz idi). Ey Rəbbini vəsf etmək üçün özünü zəhmətə salan kəs! Əgər düz deyirsənsə, pak hücrələrdə məskunlaşmış (və Allahın əzəmət və böyüklüyündən) başlarını aşağı salan və ağılları yaradanların ən yaxşısını vəsf etməkdə çaş-baş və aciz qalan Cəbraili, Mikaili və Allahın dərgahına yaxın olan mələklər qoşununu vəsf et. (Əgər onlar Onun zatının həqiqətini dərk edə bilmirlərsə, sən zəif bəndə onlardan qabaq Onun həqiqətini dərk etməkdə aciz və zəifsən.) Sifətlərlə o kəslər dərk edilirlər ki, şəkil və alətləri var və o kəs ki, ömrü sonu yoxluğa doğru çəkiləndə başa çatır. Buna görə də Ondan başqa bir tanrı yoxdur. (Çünki əgər olsaydı, əlbəttə ki, dərk edilərdi.) O, hər bir qaranlığı Öz nuru ilə işıqlandırıb və hər bir nuru Öz qaranlıqlaşdırması ilə zülmətə bürüyüb (hidayətin işıqlılığı Onun lütfünün, azğınlığın qaranlığı isə Onun qəzəbinin nəticəsidir).

Ey Allahın bəndələri! Sizə pərhizkar olmağı və (isti və soyuqdan qorunmağınız üçün) sizə gözəl paltarlar geyindirmiş və sizin üçün yaşayış vasitələrini hazırlamış Allahdan qorxmağı tövsiyə edirəm. (Sizin üçün belə bir şərait yaratdığı halda nə üçün günah və itaətsizliklə Onun nemət və bəxşişlərinə nankorluq edirsiniz? Nə üçün Ondan uzaqlaşaraq dünyaya ürək bağlamısınız, halbuki) əgər kimsə dünyada qalmaq üçün bir vasitə əldə edə bilsəydi və ya ölümü dəf etməyə bir yol tapsaydı, o, Davud əleyhis-salamın oğlu Süleyman olardı ki, peyğəmbərlik vəzifəsindən və böyük məqam və dərəcəyə malik olmaqdan əlavə cin və insanlara hakim və padşah idi. (O, dünya və axirətə aid bütün vasitələrə malik olmaqla dünyada qalmağa hamıdan çox layiq idi. Amma) elə ki özünün təqdir edilmiş rüzisini istifadə etdi və həyat müddətini sona çatdırdı, yoxluq yayları ölüm oxları ilə onu diz çökdürdü (və o, dünya ilə vidalaşdı). Şəhərlər onsuz və evlər boş qaldı və başqaları onları irs apardılar. Sizin üçün keçən dövrlərdə ibrət vardır (ki, keçmişlərin bu dünyadan necə üzülüşmələrinə nəzər salasınız). Haradadır Əmaliqə və onların övladları?[265] Haradadır (Misir şahları olmuş) Fironlar və (onların heç bir nişanələri qalmamış) övladları? Haradadır peyğəmbərləri öldürən, Allahın elçilərinin hökmlərini söndürən (məhv edən) və zalımların ənənələrini dirildən (həmin əsasda davranan) Rəss şəhərlərinin əhalisi?[266] Haradadır o kəslər ki, qoşunlarla hər tərəfə gedərək minlərlə nəfəri məğlub edirdilər və ordu toplayaraq şəhərlər tikirdilər?!

Bu da həmin xütbənin (zühuru gözlənilən İmam -əccələllahu təala fərəcəh - barəsindəki) bir hissəsidir

(İmami-Zaman əleyhis-salam) hikmət (şeylərın həqiqətləri barəsindəki elm, zahidlik və ibadət) qalxanını geyinib və onu ona üz tutmaq, tanımaq və özünü (dünyaya bağlılıqdan) azad etmək kimi şərtləri ilə mənimsəyib. Hikmət o Həzrətin axtardığı itik və istədiyi arzudur.[267] O Həzrət (fitnə-fəsad çoxalaraq) İslam qərib (zəif) düşəndə və (dəvə əzab-əziyyət görən zaman etdiyi kimi) öz quyruğunu tərpədərək boğazının qabağını yerə qoyanda gözlərdən uzaqlaşaraq bir guşəyə çəkilər.[268] O Həzrət Allahın dəlilinin qalanlarının (hidayət və nicat İmamları əleyhimus-salamın) yerdə qalanı və peyğəmbərlərin canişinlərinin canişinidir. («اللّهُمَّ أَظْهِرْ بِهِ الْعَدْلَ وَ أَيِّدْهُ بِالنَّصْرِ وَانْصُرْ ناصِرِيهِ وَ اخْذُلْ خاذِلِيهِ وَ اقْصِمْ قاصِمِيهِ وَ اقْصِمْ بِهِ جَبابِرَةَ الكُفْرِ وَ اقْتُلْ بِهِ الكُفّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَ جَمِيعَ الْمُلْحِدِينَ امِينَ يا أَرْحَمَ الرّاحِمينَ «Allahım! Onun vasitəsi ilə ədaləti bərqərar et. Onu Öz köməyinlə gücləndir. Ona kömək edənə kömək et və onu köməksiz qoyanı köməksiz qoy. Onu sındıranları sındır. Onun vasitəsi ilə küfr zülmkarlarını məhv et. Onun əli ilə kafirləri, münafiqləri və bütün dinsizləri öldür. Amin, ey rəhimlilərin ən rəhimlisi!»)

İmam əleyhis-salam sonra buy-urdu:

Camaat! Mən sizə peyğəmbərlərin öz ümmətlərinə verdikləri öyüdləri verdim. Vəsi və canişinlərin peyğəmbərlərdən sonrakılarla davranışda etdiklərini (mülayimlik və mehribanlığı) sizinlə etdim. Sizi öz (öyüd-nəsihət) qamçımla ədəbləndirdim, düz yola gəlmədiniz. Sizi qorxutmaq vasitəsi ilə (haqq yola) sövq etdim, toplaşmadınız (mənə tabe olmadınız)!!

Əcriniz Allah yanında! Gözləyirsiniz ki, məndən başqa bir İmam gəlib sizi yola gətirərək doğru yol göstərsin?!

Bilin! Dünyanın üz tutanı arxa çevirdi və arxa çevirəni üz tutdu. (Haqq İmama tabe olmamaq nəticəsində dünyanın yaxşılığı arxa çevirdi və onun pisliyi, yəni, cahiliyyət dövrünün əməli meydana çıxdı.) Allahın yaxşı işlər görən bəndələri köç etmək (dünyadan getmək) qərarına gəldilər və dünyanın davamlı olmayan azını axirətin fani olmayan çoxuna satdılar (dəyişdilər və onun qəm-qüssəsindən nicat tapdılar. Deyəsən İmam əleyhis-salamın bu cümlədən məqsədi özünün şəhid edilməsindən xəbər verməkdir). Qanları Siffeyn müharibəsində tökülən qardaşlarımız (dindaşlarımız) bu gün diri olmayıb qəm-qüssə çəkib bulanıq su içməməklə (bu dövrün çətinliklərini görməməklə) nə ziyan ediblər?! (Xülasə, dünyadan köçüb belə bir günü görməyənlərin xoş halına!) Allaha and olsun ki, onlar Allahı (Onun rəhmini) əldə etdilər. Allah da onların əməllərinin mükafatını verdi və (dünyada olan) qorxu və vahimədən sonra onları qorxusuz və rahat evdə yerləşdirdi. Haradadırlar mənim haqq yolu öz minikləri etmiş və (ömürlərini) düzlük və doğruluqla (sona çatdırıb) köçmüş qardaşlarım? Haradadır Əmmar (ibn Yasir)? (O, doxsandan yuxarı yaş ilə Siffeyn müharibəsində şəhid edilib.) Haradadır (Əbulhəysəm Malik) ibn Təyhan? Haradadır Zuşşəhadəteyn?[269] Haradadır onların qardaşlarının (dindaşlarının) onlar kimiləri (İbn Bədil, Haşim ibn Utbə və digərləri) ki, (hamısı Siffeyn müharibəsində şəhid oldular və) bir-birləri ilə ölüm (haqq yolda şəhid olmaq) barəsində əhd bağladılar və başları (öldürüldükdən sonra) günahkarlara (Müaviyə və tərəfdarlarına) göndərildi?

Nauf deyir: İmam əleyhis-salam bu sözdən sonra əlini mübarək saqqalına vuraraq çox ağladı və buyurdu:

Heyf və əfsus, o qardaşlarım (dindaşlarım) üçün ki, Quranı oxuyaraq onu möhkəm bildilər (möhtərəm saydılar), vacib olan şeydə düşünərək onu bərqərar etdilər (onun əsasında davrandılar), sünnəni dirildərək bidəti məhv etdilər, cihada çağırılanda (onu) qəbul etdilər və başçıya inanaraq ona tabe oldular. Sonra uca səslə (belə) fəryad qopardı:

Ey Allahın bəndələri, cihad, cihad! Bilin ki, mən elə bu gün qoşun hazırlayacağam. Kim Allaha tərəf getmək istəyirsə, gərək getsin.

Nauf deyir: Bundan sonra Hüseyn əleyhis-salamı on min nəfərlik qoşuna, Qeys ibn Sədi on min nəfərə, Əbu Əyyub Ənsarini on min nəfərə və onlardan başqalarını da başqa sayda qoşunlara əmir və başçı təyin etdi. Həzrət (Şam əhli ilə vuruşmaq üçün) Siffeynə qayıtmaq istəyirdi. Beləliklə, hələ cümə günü gəlib çatmamışdı ki, İbn Mülcəm məlun (Allah ona lənət etsin) o Həzrəti zər¬bətlədi. Buna görə də qoşunlar geri qayıtdılar. Biz öz çobanını itirmiş və hər bir tərəfdən canavarların oğurladıqları qoyunlar kimi idik.[270]
182- ci xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın (Allah-təalanın həmd və şükrü barəsindəki) xütbələrindəndir.

Şükr o Allaha layiqdir ki, (göz ilə nişanə və əlamətləri) görünmədən tanınıb və əziyyət çəkmədən (və alət və vasitələrsiz yaranmışların) yaradan(ı)dır. Varlıqları güc və qüdrəti ilə yaradıb və böyüklük və üstünlüyü ilə itaətsizlik və ağalıq edənlərdən itaət və bəndəlik etmələrini tələb edib. (Çünki Onun qarşısında hər bir böyük kiçikdir. Buna görə də təvazökarlıq və itaətkarlığı əmr edib.) O, Öz bəxşişi ilə böyüklərin ağa və böyüyüdür. Yaratdıqlarını dünyada yerləşdirən və (hikmət və mərhəmətinə əsasən) peyğəmbərlərini (hidayət etmək üçün bir-birinin ardınca) cin və insanlara tərəf göndərən Allah Odur. (Peyğəmbərləri göndərdi) ki, onlar (insan və cinlər) üçün dünyanın (nadanlıq və azğınlıq) pərdəsini aradan qaldırsınlar, onları dünyanın pislik və çətinliklərindən qorxutsunlar (xəbərdar etsinlər), onlar üçün onun (dünyanın vəfasızlığı) barəsində məsəllər çəksinlər (hekayətləri açıqlasınlar ki, onlar dünyaya aldanıb vurulmaqdan nicat tapsınlar), onları onun (dünyanın) eyb və çatışmazlıqlarından xəbərdar etsinlər və onlar (günah və itaətsizliyin ziyanından) xəbərsiz və qafil olan zaman onların vasitəsi ilə ibrət götürəcəkləri (ayılaraq özlərinə gələcəkləri) sözü - sağlamlıq, rahatlıq, xəstəlik və çətinlik kimi halların dəyişəcəyini, onun halal və haramını (bu yollarla qazanılması), itaətkarlar üçün Cənnət və möhtərəmlik, günahkarlar üçün isə od və xarlıq hazırlanmasını xatırlatsınlar.

Allaha üz tutub bəndələrinə əmr etdiyi şəkildə şükr edirəm. Hər bir şey üçün miqdar və ölçü, hər bir ölçü üçün müddət və hər bir müddət üçün yazı müəyyənləşdirib (ki, onda dəyişiklik ola bilməz).

Bu da həmin xütbənin Quranın vəsfi (və xalqa öyüd-nəsihət) barəsindəki bir hissəsidir

Quran (yaxşılıqlara) əmr edən (və pisliklərdən) çəkindirəndir (Allah onda insanları yaxşı işlərə əmr edərək pis işlərdən çəkindirib). (Zahirdə) dinməz (əslində isə) natiqdir. (Çünki zahiri baxışda hərflərdən başqa bir şey deyil. Amma onda bütün ilahi əmr və qadağalar mövcuddur və o, onların hamısını bəyan edir.) Allahın bəndələrinə olan dəlil və sübutudur ki, onlardan onun barəsində (ona əməl etmək barəsində) söz alıb və onları onun girovunda qoyub. (Odur ki, ona tabe olmaqdan başqa bir yolla əzabdan nicat tapmaq mümkün deyil.) Onun nurunu kamilləşdirib (onda qiyamətə kimi olan səadət və xoşbəxtlik, eləcə də bədbəxtlik yolunu göstərib). Həmçinin Öz dinini (İslamı) onun vasitəsi ilə kamala çatdırıb. Öz Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alih) canını o vaxt aldı ki, o, Quranın hidayət və qurtuluşa səbəb olan hökmlərinin xalqa təbliğ olunması və çatdırılmasını bitirmişdi. Buna görə də Allahın əzəmət və böyüklüyünü (O, Özü) Öz böyüklüyünü (Qurani-Kərimdə) zikr etdiyi kimi yad edin. Çünki O, Öz dininin (hökmlərinin) bir hökmünü (də) sizdən gizli saxlamayıb və bəyənilən və bəyənilməyən heç bir şeyi onun üçün (kitab və sünnədə) aşkar nişanə və bəlli əlamət qoymadan tərk etməyib ki, ondan (bəyənilməyəndən) saxlasın və digərinə (bəyənilənə) əmr etsin. Odur ki, Onun razılıq və istəyi, eləcə də qəzəb və qadağası, gələcəkdə (də keçmişdəki ilə) birdir.[271] Bilin ki, Allah sizin üçün heç vaxt səbəbindən sizin keçmişlərinizə qəzəbləndiyi şeyə razılıq verməyəcəkdir. Həmçinin keçmişlərinizə razılıq verdiyi şeyə görə heç vaxt sizə qəzəblənməyəcəkdir.[272] (Odur ki, İmam əleyhis-salam buyurur:) Aşkar yolda hərəkət etməkdən və özünüzdən qabaqkı kişilərin sözlərini təkrar etməklə danışmaqdan başqa bir çarəniz yoxdur.[273] Həqiqətən Allah sizin yaşayış ruzinizin əldə edilməsinə zəmanət verir.[274] Həmçinin sizi şükr və həmd etməyə həvəsləndirib və sizə, öz dillərinizlə Onu yada salmağı vacib edib.[275] Sizə təqvalı və pərhizkar olmağı tapşırıb.[276] Onu Öz razılığının son dərəcəsi edib və bəndələrindən istəyib (ki, günahlardan çəkinərək Ondan qorxsunlar, Ona itaət istiqamətində çalışsınlar). Buna görə də nəzərləri altında olduğunuz və alın tükləriniz, yatıb-durmaq və oturub-qalxmağınız əlində olan (sizin barənizdə istədiyi şeyi dərhal gerçəkləşdirməyə qadir olan) Allahdan qorxun. Əgər (öz sirrinizi) gizlətsəniz və heç kəsə deməsəniz, bilər (və yaxşıya savab, pisə cəza verər). Əgər (onu) aşkar etsəniz, yazar. (Yəni,) sizə möhtərəm gözətçilər (mələklər) təyin edib ki, (onlar sizin söz və əməllərinizi yazırlar və) heç bir haqqı qələmdən salmaz və nahaq və edilməmişi yazmazlar. (Onlar elə diqqətlidirlər ki, yaxşı əməl hətta kiçik olsa belə, insan tərəfindən yerinə yetirilən kimi yazılar və qələmlərindən düşməz.) Bilin ki, hər kim təqvalı olaraq Allahdan qorxsa, Allah-təala fitnə-fəsadlardan çıxmaq yolunu və zülmətlərdən (nadanlıq və azğınlıq zülmətlərindən) işıqlıq və aydınlığı ona göstərər, onu arzuladığı yerdə (Cənnətdə) əbədi olaraq saxlayar. Onu Öz yanındakı əziz mənzildə - Özü (Öz dostları) üçün seçdiyi evə daxil edər. Həmin evin kölgəsi Allahın ərşi, işığı isə Onun razılığıdır. Oranın zəvvarları mələklər, dostları isə Onun peyğəmbərləridir. Buna görə də (Allaha ibadət və xalqa xidmətlə) axirətə tərəf tələsin və ölümləri (ölümə səbəb olan xəstəlikləri) qabaqlayın (ölüm¬dən qabaq azuqə götürərək elə iş görün ki, Allah və Peyğəmbər razı olsunlar). Çünki insanların arzularının qırılması, ölümün onları haqlaması, tövbə və qayıdış qapısının onların üzünə bağlanması (və onların qəm-qüssədə qalmaları) yaxındır. Odur ki, siz (qəflətən, dünyaya) qayıtmağı istəyən keçmişləriniz kimi olacaqsınız.[277] Siz qalmaq yeriniz olmayan dünyada yol keçən müsafirsiniz. Sizin ondan köçməyiniz elan və azuqə götürməyiniz əmr olunub. (Odur ki, tələsin, yol üçün azuqə götürün və Allaha və Peyğəmbərə tabe olun ki, avara-sərgərdan qalmayasınız.) Bilin ki, bu nazik dərinin (bədəninizin dərisinin) oda dözümü yoxdur. Belə isə (ona düçar olmaqla) özünüzə rəhm edin ki, siz özünüzü dünyada müsibət və çətinliklərlə sınamısınız (onun ən kiçik uğursuzluğuna dözə bilməmisiniz). Məgər hər hansı birinizin bədəninə batan tikandan, qana bulaşmasına səbəb olan sürüşməkdən və onu yandıran isti qumdan (səhra qumunun onu yandırmasından) necə nalə edib inildəməsini görməmisiniz? Bəs onun halı odun iki təbəqəsi arasında-yandırıcı daşla yataq yoldaşı və şeytanla yoldaş olanda necə olacaq?![278] Bilirsinizmi ki, cəhənnəm sahibi oda qəzəblənəndə, od onun qəzəbindən (coşub təlatümə gələrək) bir-birinə çırpılır (üst-üstə yığılır) və onu incidəndə (onun üstünə qışqıranda) səbrliliyi əldən verərək onun verdiyi əziyyət nəticəsində cəhənnəmin qapıları arasında fəryad qopararaq sıçrayır?

Ey qocalığın zəifliyinə düçar olmuş pirani qoca! Od boyunbağılar boyunların sümüklərinə yapışanda və qandal və zəncirlər yapışaraq bazuların ətlərini yeyəndə necə olacaqsan? (Əgər günah və itaətsizlik nəticəsində bu əzaba düçar olsan, nə edəcəksən?) Buna görə də ey bəndələr dəstəsi, nə qədər ki, xəstəlikdən (ölümdən) qabaqkı sağlamlıq və (qəbrdəki) sıxıntı və çətinlikdən qabaqkı genişlik və rahatlıqda dincsiniz (Allahın və Peyğəmbərin razılığını əldə edərək ölümdən sonrakı çətinlikdən nicat tapmaq imkanınız var), Allahdan qorxun, Allahdan qorxun! Öz boyunlarınızı, onlar girov qoyulub getməmişdən (qurtulması qeyri-mümkün olandan) qabaq (cəhənnəm odundan) azad etməyə çalışın. Gözlərinizi oyaq saxlayın (gecə oyaq qalanlardan olun), qarınlarınızı arıqladın (oruc tutun), qədəmlərinizi işə salın (xeyir işdə addımlayın), mallarınızı (Allah yolunda) bağışlayın, cisminizi ruhunuza qurban verin və bu işdə simiclik etməyin.[279] Çünki eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah (Qurani-Kərimin Məhəmməd surəsinin 7-ci ayəsində) buyurur: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» «Əgər Allaha yardım göstərsəniz (itaət və bəndəlik etsəniz), O da sizə yardım göstərər və sürüşkənliklərdə qədəmlərinizi möhkəmləndirər (və sizi çətinlik və giriftarçılıqdan qurtarar).» Həmçinin (Hədid surəsinin 11-ci ayəsində) buyurur: «مَن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ» «Kimdir o kəs ki, (itaət və bəndəlikdə) Allaha (riyakarlıq və özünü göstərmək olmadan) gözəl borc versin, Allah da onun əvəzini qat-qat artırsın. Onu həm də çox qiymətli bir mükafat gözləyir.» O, sizdən zillət və xarlığa görə yardım, malın azlığı və ehtiyac üzündən borc istəməyib. Göylərin və yerin qoşunları Ona məxsus və (hamıya) qalib və alim ola-ola O, sizdən yardım istəyib. Sizdən borc istəyib, halbuki göyün və yerin xəzinələri Onundur və O, ehtiyacsız və təriflənəndir. Onun yardım və borc istəməsi ona görədir ki, O, sizin hansı birinizin daha çox yaxşı işlər görməyinizi sınamaq istəyib. Belə isə Allahın evində (Cənnətdə) Onun qonşuları (gözəl əməl sahibləri) ilə olmaq üçün yaxşı işlərə tələsin. Allah, peyğəmbərlərini onlarla tanış edib, mələklərinə onların görüşünə getməyi əmr edib və onların qulaqlarını həmişə odun səsini eşitməkdən qoruyub (ki, məbada həmin səsi eşitməklə solğun olalar).[280] Həmçinin onların bədənlərini çətinlik və əziyyət görməkdən qoruyub. (Qurani-Kərimin Hədid surəsinin 21-ci ayəsində buyurulur:) «ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ» «Bu, Allahın lütf və bəxşişidir ki, onu istədiyi kimsəyə əta edir. Allah çox böyük mərhəmət, kərəm sahibidir.» Eşitdiklərinizi deyirəm və Allahdan həm özüm, həm də sizin üçün (yaxşı işlər görməyə nail olmaq və pis işlərə əmr edən nəfsə və şeytana tabe olmamaq istiqamətində) yardım diləyirəm. O, (Ondan yardım istəmək) bizə kifayətdir və O, (işləri həvalə etmək üçün) gözəl vəkildir.
183- cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın Bəni-Təyy qəbiləsindən və Xəvaricdən (onların şairlərindən) olan Bürc ibn Müshirə buyurduğu kəlamlarındandır. Bürc ibn Müshir «hökm ancaq Allaha məxsusdur» deyərkən o Həzrət onun sözlərini eşitdi. Sonra buyurdu:

Ey mırıx (batini çirkin olan ağılsız), sus! Allah çirkinləşdirsin səni! And olsun Allaha ki, haqq (İmam əleyhis-salam) zahir oldu və sən onda (qoşunun içində) arıq və aciz idin (heç kəs sənə etina etmirdi) və səsin gizlin idi (sözünə qulaq asan yox idi). Elə ki batil və nahaq fəryad qopartdı, (bu sözləri deməyə cürət tapdın və) keçinin buynuzunun aşkar olması kimi zahir oldun.[281]

Buradan başlayaraq xütbələr fəslinin sonuna kimi «Nəhcül-Bəlağə»nin əlyazma və çap nüsxələrində xütbələrin sıraları bir-birindən fərqlidir. Bəzi nüsxələrdə yüz yetmiş səkkizinci kəlamdan sonra sıralar bir-birindən fərqlənir 
184- cü xütbə


İmam Əli əleyhis-salamın xütbələrindəndir. Rəvayət edilib ki, Əmirəl-möminin əleyhis-salamın Həmmam deyilən abid səhabə və ardıcıllarından biri o Həzrətə dedi: Ey Əmirəl-möminin, pərhizkarları (onların sifətlərini) mənə elə vəsf et ki, onları görmüş kimi olum. İmam əleyhis-salam onun cavabında duruxdu və gec tərpəndi. (Çünki cavabı gecikdirməyi daha məsləhət bilirdi.) Sonra qısa şəkildə buyurdu: Ey Həmmam, sən özün Allahdan qorx və yaxşı işlər gör ki (Qurani-Kərimin Nəhl surəsinin 128-ci ayəsində buyurulur): «إِنَّ اللّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَواْ وَّالَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ» «Allah pərhizkarlar və yaxşı işlər görənlərlədir».[282] Həmmam bu cavaba qane olmadı (öz istəyində israr etdi) və nəhayət, o Həzrəti and verdirdi. Buna görə də o Həzrət Allaha həmd və şükr edib Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alih) salam göndərdikdən sonra buyurdu:

Eyb və nöqsan sifətlərdən pak və uzaq olan Allah məxluqatı yaradarkən onların itaət və bəndəliyindən ehtiyacsız, günah və itaətsizliklərindən qorxusuz və amanda idi. Çünki günahkarların itaətsizliyinin Ona bir ziyanı yoxdur və tabe olanların itaəti Ona bir xeyir gətirmir (bəlkə itaətə əmr etmək və itaətsizlikdən çəkindirməkdən məqsəd bəndələrin özlərinin mənfəət əldə etmələridir). Buna görə də ruzi və asayiş vasitələrini onların arasında böldü və dünyada hər bir kəsi (hikmət və məsləhət əsasında yoxsulluq və varlılıq, yaxşılıq və pislik kimi layiq bildiyi) bir mərtəbədə yerləşdirdi. Pərhizkarlar dünyada fəzilətlərə malikdirlər (başqalarından üstündürlər). (Çünki) danışıqları doğruluğa əsaslanır (Allahın və Peyğəmbərin razılığına müvafiq şəkildə danışırlar), geyimləri ortadır (həyatlarında ifrata varmaq və ya həddən aşağı olmaq yoxdur) və (xalq arasında) təvazökarlıqla davranarlar.[283] Onlar Allahın onlara rəva bilmədiyi şeyə göz yumar (harama mürtəkib olmaz) və onlara xeyir verən elmə qulaq verərlər.[284] Çətinlik zamanı başqalarının asayiş və rahatlıqda olduqları kimidirlər (ilahi təqdirə boyun əyərək Allahın istədiyinə razıdırlar və onlar üçün çətinliklə rahatlıq birdir). Əgər Allahın onlar üçün (dünyada) müəyyənləşdirdiyi əcəl olmasaydı, savab şövqü və əzabın qorxusundan canları bir göz qırpımı belə bədənlərində qalmazdı. Onların nəzərində Allah böyük, Ondan başqası isə (hər nə olmasından asılı olmayaraq) kiçikdir. Onların Cənnətə yəqin və inamları onu, sakinlərinin rahatlıq içində olmalarını görən şəxsin yəqin və inamı kimidir. Həmçinin oda imanları onu sakinlərini əzaba düçar halda görən şəxsin imanı kimidir. Qəlbləri qəmgin, zərər-ziyanları təhlükəsiz (hamı onların zərər-ziyanından xatircəm və qorxusuzdur, çünki başqalarını incitmək və hər bir günahın mənşəyi dünyanı sevməkdir ki, onların da ona meylləri yoxdur), bədənləri (oruc tutmaq, çoxlu ibadət və bəndəlik etmək və qənaət nəticəsində) arıq, (dünyadakı) istəkləri az (naçarlıqdan möhtac olduqlarından artıq bir şey istəmirlər) və nəfsləri pak və təmizdir (şəhvət arxasınca getmirlər). (Dünyada olan) bir neçə qısa günü səbrlə başa çatdırarlar və onun arxasınca həmişəlik rahatlığı (sonsuz Cənnət nemətini) əldə edərlər. Bu iş Rəbblərinin onlar üçün hazırladığı çox qazanclı və mənfəətli bir ticarətdir. (Onlar özlərini ibadət və bəndəliyə hazırladıqları üçün Allah da səadətə qovuşmaq yolunu onlara göstərib.) Dünya onlara üz tutdu (öz mal və bər-bəzəyini onlara göstərdi), onlar isə ondan üz döndərdilər (ona göz yumdular); onları çətinliklərə əsir etdi, onlar isə canlarını qurban verərək (onun çətinliklərinə dözdülər və sonda) özlərini ondan qurtardılar. Gecə olanda (namaz üçün) ayaq üstə duraraq Quranın ayələrini diqqət və düşüncə ilə oxuyarlar və onu oxumaq və barəsində düşünməklə özlərini qəmləndirərlər. Onun vasitəsi ilə öz dərdlərinə əlac etməyə çalışarlar (Quranı oxumaq və ona əməl etməklə qiyamətin əzab və çətinliklərindən nicat tapmaq istəyərlər). Beləliklə, şövqə gətirən və ümidverici (yaxşı əməl sahiblərinin mükafatını bəyan edən) bir ayə ilə rastlaşanda ona tamah salarlar və şövqlə ona baxarlar, sanki ayənin, barəsində xəbər verdiyi mükafat onların gözləri önündədir və onu görürlər. Həmçinin qorxu və vahimə olan (pis əməl sahiblərinin cəzasından danışan) bir ayə ilə rastlaşanda qəlblərinin qulaqlarını ona elə açarlar ki, sanki cəhənnəmin (onun əhlinin) nalə və fəryadları qulaqlarının dibindədir. (Allah qarşısında rüku etmək üçün) qamətlərini əyər və (səcdə etmək üçün) alın, əllərinin içi, diz və barmaqlarının uclarını yerə qoyaraq Allah-təaladan özlərinin (qiyamət əzabından) azad olmalarını istəyərlər. Gündüz olanda isə səbrli, alim, yaxşı əməlli və pərhizkardırlar. Qorxu (Allah qorxusu) bədənlərini, yonulmuş oxların nazikliyi kimi arıqladıb. Görən onların xəstə olduqlarını güman edər, halbuki heç bir xəstəlikləri yoxdur (bəlkə əzabın qorxusundan arıqlayıblar), (onlardan eşitdiyi sözləri başa düşmədiyi üçün) sərsəri və dəli olduqlarını deyər, halbuki dəli deyildirlər, bəlkə böyük iş (qiyamətin fikri) fikirlərini qarışdırıb. Özlərinin az işlərindən razı olmurlar və çoxu çox saymırlar. Beləliklə, özlərini (itaətdə səhlənkarlıq gümanı ilə) günahlandırarlar və öz əməllərindən qorxarlar (ki, məbada bəyənilməyə). Əgər onlardan birini (yaxşı əməlinə görə) tərifləsələr, barəsində deyilənlərdən qorxar və deyər: Mən özümü başqalarından daha yaxşı tanıyıram və Rəbbim məni mənim özümdən də yaxşı tanıyır. Allahım, (özündənrazılığa səbəb olan bu) deyilənlərə görə məni cəzalandırma, məni onların güman etdiklərindən də üstün et və onların bilmədikləri günahlarımı bağışla!

Pərhizkarların birinin nişanəsi budur ki, sən onu din işində güclü, yumşaqlıq və gözəl xasiyyətlilikdə uzaqgörən, imanda yəqin sahibi, elmdə (elm axtarışında) həris, səbrlilikdə alim, zənginlikdə mötədil (israf etməyib varını yersiz xərcləməyən), ibadət və bəndəlikdə təvazökar görərsən və o, yoxsulluq və imkansızlığında bəzənmiş görünər (ki, heç kəs onun yoxsulluğundan xəbərdar olmasın).[285] Onlar çətinlikdə səbrli, halal axtaran, hidayət və qurtuluşda şad, tamah və hərislikdən uzaqdırlar. (Beləsi) yaxşı işlər görməsinə baxmayaraq, qorxu içindədir. Gecə, onun səy və təlaşı (Allah-təalanın nemətlərinə görə) şükr etməyə sərf olunur. Gündüz, istəyi Allahı zikr etmək, yada salmaqdır. Gecəni öz qəflətindən qorxan halda (ki, məbada vəzifələrində səhlənkarlıq etmiş olar) başa vurar və gündüz Allahın lütf və mehribançılığından (onu müsəlman və Məhəmmədə və Məhəmməd əhli-beytinə tabe olanlardan etməsindən) şad və sevincək olar. Əgər nəfsi meylli olmadığı şeydə ona qarşı itaətsizlik etsə (ibadət və bəndəlikdə çətinliklə ram olsa, o da) nəfsin sevdiyi şey barəsindəki istəyini yerinə yetirməz. Onun gözünün işığı əbədi olan şeydir və çiyrindiyi, qalmayan şeydir (gözünü axirətə dikib və dünyaya arxa çevirib). O, səbri elmlə və sözü əməl ilə qarışdırır. (Çünki elm və ağla əsaslanmayan səbr və əməl ilə birgə olmayan söz xoşagəlməzdir.) Onu arzusu qısa (məhdud), səhv və xətası az, qəlbi təvazökar, nəfsi qane, yeməyi az, işi asan, dini qorunmuş, şəhvət və istəyi yox və qəzəbi yatırılmış görərsən. Xalq onun yaxşılığına göz dikib və pisliyindən rahat və xatircəmdir. Əgər (Allah və Peyğəmbərdən) qafil və xəbərsiz insanlar içərisində olsa, xəbərdarların zümrəsində sayılar. (Çünki onun qəlbi Allahı zikr etməklə məşğuldur.) Əgər xəbərdarların içərisində olsa, qafillərdən sayılmaz.[286] Ona zülm edəni bağışlayar, onu məhrum edənə yaxşılıq və ehsan edər və ondan ayrılana birləşər. Söyüş söyməkdən və çirkin sözdən uzaqdır və sözü mülayim olar. Ondan xoşagəlməz bir iş görünməyib və bəyənilən işi aşkardır. Onun yaxşılığı üz tutub və pisliyi arxa çevirib. Çətinliklərdə vüqarlı və dözümlü, acı anlarda səbrli, dinclik və rahatlıqda şükr edəndir. Nifrət etdiyi kimsəyə zülm etməz və sevdiyi şəxsə görə günaha düşməz. (Öz nəfsi istəklərinə tabe olan və zalım insanların əksinə olaraq sevmək və ya nifrət bəsləmək onun öz şəri vəzifəsini yerinə yetirməsinə mane olmur.) Şahid gətirilməmişdən qabaq haqqı qəbul edər.[287] Ona tapşırılan şeyi zay etməz və yadına salınan şeyi unutmaz. Heç kəsi xoşagəlməz ləqəblərlə (kafir, fasiq, münafiq və çirkin kəlmələrlə) çağırmaz və qonşuya ziyan vurmaz. İnsanların başına gələn acı hadisələrə sevinməz. Batil və nahaq yola qədəm qoymaz və haqq yoldan kənara çıxmaz. Əgər sakit otursa, sakitliyi onu qəmləndirməz və əgər gülsə, gülüş səsi ucalmaz. Ona zülm edilsə, Allah onun intiqamını alana kimi səbr edər. Nəfsi onun əlindən əzab və çətinliyə düçardır. (Çünki onun istəklərinə zidd davranır.) Xalq onun əlindən rahatlıqdadır. (Çünki xalqı incitmək nəfsi istəklərə tabe olmaq nəticəsində mümkündür.) Axirət işində özünü əziyyətə salar və xalqı özündən (öz işindən) dincliyə çatdırar. Onun şəxslərdən uzaqlaşması (dünyapərəstlərə) rəğbətinin olmamasına və (onlardan) uzaq olmasına görədir. Tanışlarla yaxın olması (Allah adamları ilə) xoşrəftar və mehriban olmağa görədir. Uzaqlaşmasının səbəbi özündən razılıq və özünü böyük tutmaq deyil və yaxınlaşması (ikiüzlü adamlarda olduğu kimi) hiylə və kələk yolu ilə deyil.

Bu xütbəni nəql edən deyir: (Söz bu yerə çatanda) Həmmam özündən getdi və elə həmin özündən getməklə də dünyadan köçdü. Sonra Əmirəl-möminin əleyhis-salam buyurdu: Bilin! Vallah onun üçün bundan (belə bir hadisənin baş verməsindən) qorxurdum. Daha sonra buyurdu: Düzgün nəsihətlər əhlinə belə (təsir) edir. Orada olanlardan biri (Xəvaricdən olan Abdullah ibn Kəvva) dedi: Ey Əmirəl-möminin, sənin vəziyyətin necədir? (Nə üçün bu nəsihətlər sənə təsir etmir və ya əgər belə olacağını bilirdinsə, nə üçün onun ölümünə səbəb oldun?) İmam əleyhis-salam buyurdu: Vay olsun sənə! Hər bir əcəlin öz vaxtı var ki, ondan keçmir (gec və tez olmur) və səbəbi var ki, onu aşmır. Odur ki, özünü şeytanın sənin dilinə üfürdüyü bu cür sözlərdən saxla (bir daha demə. Çünki İmama etiraz etmək şeytanın azdırmaları və göstərişlərindəndir).